Σέρχιο Πριέτο Ντίαζ: Καμία χώρα δεν θα έχει μέλλον χωρίς τη μετανάστευση

Συνέντευξη με τον Σέρχιο Πριέτο Ντίαζ*, ειδικευμένο στις μεταναστευτικές πολιτικές

Με αφορμή την απόφαση του Τραμπ να επιβάλει δασμούς 5%, που σταδιακά θα φτάσουν ως το 25%, σε όλες τις εισαγωγές από το Μεξικό μέχρι να σταματήσει η «παράνομη» μετανάστευση, ο Σέρχιο Πριέτο Ντίαζ μιλάει στην «Εποχή» για την πολιτική της μηδενικής ανοχής στην μετανάστευση ως ένα μέσο για την κερδοφορία του κεφαλαίου, τα χαρακτηριστικά της μετανάστευσης μέσα στη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση και τη σημασία της αλληλεγγύης απέναντι στη βαρβαρότητα των συνόρων.

Τη συνέντευξη πήρε ο Δημήτρης Γκιβίσης

Τι σηματοδοτεί αυτή η απόφαση του Τραμπ;
Η ανακοίνωση της πρόθεσης της κυβέρνησης των ΗΠΑ να επιβάλει δασμούς 5% σε όλες τις εισαγωγές από το Μεξικό θα πρέπει να ιδωθεί στο ευρύτερο πλαίσιο της διαδικασίας επαναδιαπραγμάτευσης των γεωστρατηγικών (ιστορικών, σημερινών και μελλοντικών) συμφωνιών, στις οποίες φαίνεται ότι κεντρικό σημείο είναι το μεταναστευτικό ζήτημα. Αυτό το ευρύτερο πλαίσιο έχει να κάνει με τις διάφορες διαδικασίες και εντάσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη στα νότια σύνορα του Μεξικού με την Κεντρική Αμερική. Θα επισημάνω τουλάχιστον τις πιο σχετικές πτυχές, όσον αφορά την πολιτική και την ακαδημαϊκή ατζέντα. Από το παγκόσμιο έως το τοπικό, το πρώτο πράγμα που πρέπει να εξετάσουμε είναι η απόπειρα ελέγχου των εκ νέου εξορύξεων στη χερσόνησο Γιουκατάν και στις νοτιοανατολικές περιοχές του Μεξικού, και η παράδοσή τους στην κερδοσκοπία και στις παγκόσμιες νέο-εξορυκτικές αγορές με πρόσχημα την «πράσινη οικονομία». Κατά συνέπεια, έχουμε τη συνάντηση των μεγάλων σχεδίων που κληρονομήθηκαν από τις προηγούμενες κυβερνήσεις με τις νέες προτάσεις, μέσα σε ένα περίβλημα «βιωσιμότητας». Η ιδέα αυτή καθοδηγεί την προσπάθεια εδραίωσης ενός μεγάλου έργου «εδαφικής αναδιάταξης» για την περιοχή, που συνεπάγεται την επανεξέταση των παραδοσιακών πεδίων των «συνόρων» και την ενίσχυση της στρατιωτικής παρουσίας της κυβέρνησης του Μεξικού και των ΗΠΑ, καθώς και του μεγάλου υπερεθνικού κεφαλαίου, σε εδάφη που ιστορικά είναι ανθεκτικά στα νεοφιλελεύθερα έργα, όπως για παράδειγμα, στους ιθαγενείς πληθυσμούς των Μάγια, στις κοινότητες των Ζαπατίστας, στα Ετζίντος (σημ: περιοχές κοινής γης που χρησιμοποιούνται για τη γεωργία). Ως εκ τούτου, κατά την άποψή μου, η ανακοίνωση της αύξησης των τιμολογίων είναι μόνο ένα διαπραγματευτικό μέτρο πιέσεων που δεν πιστεύω ότι θα γίνει πραγματικότητα.

Αποικιοκρατισμός και υποταγή

Γιατί το λες αυτό;
Η κύρια λειτουργία του θα είναι ακριβώς να χρησιμεύσει ως διαπραγματευτικό χαρτί για αυτές τις ευρύτερες συμφωνίες, που έχουν γεωστρατηγική σημασία για τη χρήση και τον έλεγχο των εδαφών και των κατοίκων της περιοχής. Με αυτή την έννοια, αυτό που πιστεύω πως είναι πιο σημαντικό από τη μελέτη των τοποθετήσεων ή των ενδεχόμενων διαπραγματεύσεων και συμφωνιών στο επίπεδο του πολιτικού λόγου, είναι να επικεντρωθούμε στο να δούμε τι πραγματικά συμβαίνει στα εδάφη. Από την άποψη αυτή, πρέπει να εξετάσουμε την καταλληλότητα του αποκαλούμενου «Προγράμματος Ολοκληρωμένης Ανάπτυξης της Κεντρικής Αμερικής και του νότιου Μεξικού» (Programa de Desarrollo Integral de Centroamérica y Sur de México), που περιλαμβάνει μεγάλα έργα, όπως το διυλιστήριο πετρελαίου Dos Bocas, το Tren Maya (Τρένο των Μάγια), τον διάδρομο Transistmico (σημ: σιδηρόδρομος που διασχίζει τον Ισθμό του Τεουαντεπέκ), μαζί με μια δέσμη έργων τουρισμού, ενέργειας και υποδομών, και το οποίο, σύμφωνα με επίσημα λόγια, «προτίθεται να αλλάξει το πρόσωπο της χερσονήσου Γουκατάν για τα επόμενα 100 χρόνια». Στη διαδικασία της «αλλαγής», τα ζητήματα της μετανάστευσης, τόσο των μεταναστών που έρχονται όσο και αυτών που φεύγουν, είναι καθοριστικής σημασίας.

Ο Λόπεζ Ομπραντόρ είπε ότι θα ζητήσει διάλογο με την αμερικανική κυβέρνηση. Ποια είναι η γνώμη σου;
Αυτές οι δηλώσεις δίνουν συνέχεια σε μια παλιά τάση της μεξικανικής πολιτικής, και ακόμη περισσότερο της μεξικανικής μεταναστευτικής πολιτικής, που είναι η εξάρτηση και η υποταγή της στις ανάγκες και τις απαιτήσεις των ΗΠΑ. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει σε ορισμένες χώρες της Βόρειας Αφρικής όσον αφορά τις αποφάσεις, τις πολιτικές και τις συμφωνίες τους με τις μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις στον τομέα της μετανάστευσης. Υπάρχει μια εξάρτηση που δεν είναι μόνο οικονομική, αλλά διαπερνά τις φαντασιώσεις και τις κυριαρχίες: πρόκειται για μια δομή υποταγής που έχει τις ρίζες της στον αποικιοκρατισμό και σήμερα αναπαράγεται ως αποικιοκρατία. Τόσο για το ένα όσο και για το άλλο μέρος (ΗΠΑ ή Μεξικό, καθώς και για τη Βόρεια Ευρώπη, τη Νότια, και τις χώρες της Μεσογείου), η μετανάστευση έχει μετατραπεί σε μια διαπραγματευτική μεταβλητή πολύ υψηλής ισχύος. Η σημερινή κυβέρνηση του Μεξικού ξεχωρίζει για τον διαμετρικά διαφορετικό λόγο που έχει σε σχέση με άλλες προηγούμενες κυβερνήσεις για διάφορα θέματα: στην καταπολέμηση της διαφθοράς και της λιτότητας, στα κοινωνικά μέτρα για τις πιο ευάλωτες ομάδες, στην αειφόρο ανάπτυξη, στην προσπάθεια αποκατάστασης του τραύματος και του ιστορικού χρέους με τους αυτόχθονες λαούς, στο δικαίωμα των ανθρώπων να μην μεταναστεύουν αναγκαστικά. Ωστόσο, μέχρι σήμερα, ένα μεγάλο μέρος των πολιτικών της ήταν, τουλάχιστον, ελάχιστα διαφανές και με πολύ περιορισμένες και προκατειλημμένες πληροφορίες, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει κάποιον να σκεφτεί ότι το μόνο που έχει αλλάξει είναι οι μορφές αλλά όχι το υπόβαθρο. Η έκκληση για διάλογο φαίνεται να είναι ένας τρόπος «απόκρυψης» της ιστορικής εξάρτησης, και της προβλεπόμενης συνέχειας της εξωτερικής εξυπηρέτησης των συμφερόντων και των πολιτικών των ΗΠΑ.

Συγκαταλέγονται οι μετανάστες στο «ανθρώπινο είδος»;

Πολλοί θεωρούν ότι η πολιτική της μηδενικής ανοχής στη μετανάστευση που ακολουθεί ο Τραμπ, όπως έκαναν και άλλοι αμερικανοί πρόεδροι, έχει αποτύχει, αφού οι μεταναστευτικές ροές συνεχίζονται. Ποια είναι η άποψή σου;
Σε ένα επίπεδο συζήτησης, ή ακόμα περισσότερο λαμβάνοντας υπόψη ότι η μηδενική ανοχή ήταν ο κύριος λόγος που τον έφερε στην εξουσία, ο Τραμπ δεν έχει άλλη επιλογή –ούτε ωφελείται διαφορετικά- παρά την προβολή του μεταναστευτικού ζητήματος ως ενός βασικού και προβληματικού θέματος. Κέρδισε σημαντικά λέγοντας «ας χτίσουμε ένα τείχος» και σίγουρα θα διατηρήσει την ίδια φρασεολογία, που μπορεί να είναι άχρηστη στην πράξη, αλλά πολύ αποτελεσματική ως προπαγάνδα. Από μια κριτική ακαδημαϊκή προοπτική, γνωρίζουμε ότι στην πράξη αυτό θα ήταν σαν να πυροβολεί κάποιος τα πόδια του πριν αρχίσει να περπατά. Οι ΗΠΑ χρειάζονται τη μεταναστευτική εργασία, πάντα την χρειάζονταν. Και οι μεταναστευτικοί πληθυσμοί υποστηρίζουν το οικονομικό, το δημογραφικό, ακόμη και το κοινωνικό σύστημα αυτής της χώρας. Δεν είναι εφικτό να πιστεύουμε ότι οι ΗΠΑ, ή οποιαδήποτε χώρα του κόσμου, μπορούν να απομονωθούν από τις μεταναστευτικές διαδικασίες. Στην πραγματικότητα, το αντίθετο: πρώτα από όλα, επειδή με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, όλες οι χώρες είναι μεταναστευτικές. Δεύτερον, επειδή καμία χώρα δεν θα έχει μέλλον χωρίς την μετανάστευση. Κατά την άποψή μου δεν υπάρχει αποτυχία του συστήματος. Ο λόγος του Τραμπ, μολονότι μπορεί να φαίνεται αντιφατικός, είναι πλήρως λειτουργικός: ενισχύει την προκατάληψη απέναντι στους μετανάστες, επειδή εκείνο που είναι σημαντικό για τις ΗΠΑ είναι να συνεχίσουν να διατηρούν τις επισφαλείς συνθήκες, καθώς αυτό εμποδίζει τους μετανάστες να ασκήσουν τα δικαιώματά τους ή να επιδιώκουν καλύτερες συνθήκες διαβίωσης. Η ορθόδοξη οικονομική θεωρία θα έλεγε ότι έτσι «καταστούν δυνατή την εξάλειψη του κινδύνου διαρθρωτικού πληθωρισμού». Μη αναγνωρίζοντας λοιπόν την κατάσταση της «ισότητας» μεταξύ των διαφόρων ομάδων (και αυτό μας οδηγεί σε ένα πολύ ενδιαφέρον και όχι πολύ δημοφιλές πρόβλημα, για περισσότερο από 500 χρόνια συζήτησης: συγκαταλέγονται οι μετανάστες στο «ανθρώπινο είδος»;), έχουμε μια εξαιρετικά αβέβαιη και εξαρτώμενη κατάσταση, η οποία όπως γνωρίζουμε είναι η βάση που χρειάζεται ο νεοφιλελευθερισμός για να μπορεί να αποκτά κέρδη.

Ποια είναι η σήμερα η κατάσταση των μεταναστευτικών ρευμάτων από το Μεξικό προς τις ΗΠΑ;
Και πάλι, είναι απαραίτητο να καθοριστούν τα αναλυτικά επίπεδα αυτού του φαινομένου, ως ένα συγκυριακό και σύγχρονο φαινόμενο, μπροστά στην ιστορική διαδικασία ή στο πρόβλημα του οποίου είναι μόνο μία ακόμη έκφραση. Μέσα από το Μεξικό περνούν ετησίως προς τις ΗΠΑ περίπου 400.000 μετανάστες, με κάποιες διακυμάνσεις που έχουν υπάρξει αλλά είναι ασήμαντες. Από την εμφάνιση των μεταναστευτικών καραβανιών το 2018, αυτοί οι ετήσιοι αριθμοί δεν έχουν αλλάξει σημαντικά. Αυτό που έχει αλλάξει, προφανώς, είναι ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζεται αυτό το φαινόμενο, καθώς η αλλαγή ήταν περισσότερο ποιοτική από ποσοτική. Τα μεταναστευτικά καραβάνια, τα οποία ορισμένοι από εμάς τα αποκαλούμε «Έξοδο», έχουν προκαλέσει μια αλλαγή στην ορατότητα αυτών των ομάδων. Από την μία πλευρά, οι μετανάστες επωφελούνται από την μετανάστευση σε μεγάλες ομάδες επειδή βελτιώνουν την προστασία τους και αυξάνουν τη διαπραγματευτική τους ικανότητα ως ένα πολιτικό θέμα. Από την άλλη πλευρά, σε κοινωνικό επίπεδο, αυτό οδήγησε αρχικά στην αύξηση της αλληλεγγύης στους μετανάστες, αλλά το τελευταίο διάστημα βλέπουμε μια μετακίνηση προς έναν μεγαλύτερο στιγματισμό και σε προκαταλήψεις, με τη βοήθεια του λόγου και της ικανότητας των μέσων ενημέρωσης να δημιουργούν κοινωνικές φαντασιώσεις και συλλογικές συνειδήσεις. Τον τελευταίο καιρό, όχι μόνο στις ΗΠΑ αλλά και στο Μεξικό, ενισχύεται η ιδέα του μετανάστη ως απειλή.

Που οφείλεται αυτό;
Είναι άμεση συνέπεια αυτής της μεγαλύτερης ορατότητας και οργάνωσης των μεταναστών, γεγονός που ενισχύει την ανάγκη να βρεθεί μια «λύση στο πρόβλημα». Και αυτή η ιδέα στηρίζεται στο ότι όλη η πολυπλοκότητα είναι επί του παρόντος οργανωμένη στα εδάφη του νοτιοανατολικού Μεξικού, τα οποία είναι χτισμένα και γίνονται αποδεκτά ως νέα σύνορα για την περιφερειακή μετανάστευση, καθώς και για τις εθνικές/περιφερειακές δημόσιες πολιτικές, συμφωνίες και διαπραγματεύσεις μεταξύ των χωρών. Το μεταναστευτικό «πρόβλημα» είναι αυτό που δικαιολογεί τελικά μια νέα ώθηση στην ιστορική ηγεμονική επιθυμία να ελέγξουν και να εκμεταλλευτούν αυτή την γεωστρατηγική περιοχή, αναζωογονώντας έτσι τις παρορμήσεις που ήδη χαρακτήριζαν το Puebla-Panama (αναπτυξιακό πρόγραμμα για τις νότιες επαρχίες του Μεξικού και τις χώρες της Κεντρικής Αμερικής), τη NAFTA (Συμφωνία Ελεύθερου Εμπορίου Βόρειας Αμερικής), το Mesoamerica (περιφερειακό πρόγραμμα ανάπτυξης και ολοκλήρωσης στο οποίο συμμετέχουν 10 χώρες), ή τη νέα T-MEC (Συμφωνία Ελεύθερου Εμπορίου μεταξύ Καναδά, ΗΠΑ, και Μεξικού), και τα λοιπά.

Η υποτελούμενη μετανάστευση

Ποια είναι τα χαρακτηριστικά της μετανάστευσης προς τις ΗΠΑ μέσα στo πλαίσιο της καπιταλιστικής κρίσης και της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης;
Η μετανάστευση στις ΗΠΑ, ως ένας μεγάλος παγκόσμιος ηγεμόνας, χαρακτηρίζεται από την ποικιλομορφία της. Μπορούμε να συμφωνήσουμε ότι πολλοί μετανάστες σε όλο τον κόσμο, διαφόρων προφίλ (κοινωνικοοικονομικών, εργατικών, εκπαιδευτικών, φυλετικών), εξακολουθούν να πιστεύουν ότι οι ΗΠΑ είναι η πλέον κατάλληλη χώρα για να μεταναστεύσουν, ή τουλάχιστον είναι μια διέξοδος από τον «εφιάλτη που έχει σκεπάσει το υπόλοιπο του κόσμου»: αν και γνωρίζουμε επίσης ότι ένα μεγάλο μέρος των μεταναστεύσεων του πλανήτη προέρχεται από χώρες του Νότου σε χώρες του Νότου. Και πάλι το πρόβλημα με τη δημιουργία και τον προσανατολισμό των κοινωνικών-παγκόσμιων φαντασιώσεων. Συγκεκριμένα, η έμφαση και το πραγματικό πρόβλημα όσον αφορά την περιφερειακή γεωπολιτική είναι με τους ανθρώπους που μεταναστεύουν χωρίς έγγραφα. Αυτή είναι η πληθυσμιακή ομάδα που καθορίζει τις διαπραγματεύσεις, τις αφηγήσεις, και τις προτάσεις. Υπό την έννοια αυτή, μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι τα τελευταία χρόνια οι άνθρωποι των «εξωτικών» εθνικοτήτων (Νεπάλ, Μπανγκλαντές, Ερυθραία, Αγκόλα, Κονγκό, κλπ, που δεν τους είχαμε δει μέχρι τώρα), βρέθηκαν προσπαθώντας να φτάσουν στις ΗΠΑ στα νότια σύνορα του Μεξικού, έχοντας διασχίσει τον μισό πλανήτη στις χειρότερες συνθήκες που μπορεί να φανταστεί κανείς. Η λογική γύρω από αυτές τις παγκόσμιες ροές επισφαλών μεταναστών, που τις αποκαλώ «υποτελούμενη μετανάστευση», είναι η τοποθέτησή τους και η εκμετάλλευσή τους σε διάφορες βιομηχανίες. Σε αυτή την κατεύθυνση, το νότιο σύνορο του Μεξικού χτίζεται ως το σημείο για να σταματήσει η μετάβασή τους προς τις ΗΠΑ, και συγχρόνως είναι ένα σημείο όπου μπορεί επίσης οι μετανάστες να γίνουν αντικείμενα άγριας εκμετάλλευσης. Αυτή είναι η λογική πίσω από το «Πρόγραμμα Ολοκληρωμένης Ανάπτυξης της Κεντρικής Αμερικής και του νότιου Μεξικού» και όλων των μεγάλων προγραμμάτων που περιέχει.

Αντίσταση και αλληλεγγύη

Να μιλήσουμε για τους ακτιβιστές και τις οργανώσεις αλληλεγγύης. Με ποιο τρόπο βοηθάτε τους μετανάστες που διασχίζουν το Μεξικό; Πως απαντάτε απέναντι στη βαρβαρότητα των συνόρων και στη στρατιωτικοποίηση των μεταναστευτικών πολιτικών;
Ανήκω στο ομοσπονδιακό ακαδημαϊκό ερευνητικό ίδρυμα ECOSUR (El Colegio de la Frontera Sur). Όπως και πολλοί άλλοι ομοσπονδιακοί θεσμοί, το πλαίσιο της λιτότητας έχει μειώσει τον προϋπολογισμό του σχεδόν κατά το ήμισυ και επομένως οι παραδοσιακές μορφές της λειτουργίας μας περιορίζονται. Αλλά πριν από αυτό, είμαι ένας αφοσιωμένος και μαχητικός άνθρωπος, με πολιτική συνείδηση, που βλέπω τα γεγονότα με κριτική ματιά. Και αυτό το πλαίσιο, το οποίο κάποιοι μπορεί να θεωρούν ως περιοριστικό, για μένα είναι ένα παράθυρο ευκαιρίας. Πρέπει να φύγουμε από τα γραφεία μας και να επανεξοπλίσουμε την ακαδημαϊκή κοινότητα με ένα κριτικό όραμα που θα βοηθήσει να δώσουμε νόημα στις εναλλακτικές λύσεις, μαζί με τις κοινότητες και την οργανωμένη κοινωνία, για την υπεράσπιση των κοινών περιουσιακών στοιχείων και πόρων. Ιστορικά, η αντίσταση σε αυτά τα μεγάλα πολιτικοοικονομικά σχέδια αντιμετώπισε καταστολή και βία. Και αν οι αυτόχθονες λαοί και οι πιο απροστάτευτες ομάδες σε κάθε χώρα είναι αρκετά συνηθισμένοι στο πεδίο της βίας, στην περίπτωση των μεταναστευτικών πληθυσμών η κατάσταση είναι πολύ χειρότερη. Η βία συνιστά τη ζωή και την εμπειρία τους στους τόπους καταγωγής τους, πριν μεταναστεύσουν. Και θα κυνηγηθούν από τη βία πέρα ​​από τα σύνορα (ολόκληρη η πορεία τους είναι ένα σύνορο), και δεν θα εξαφανιστεί αυτή η βία όταν φτάσουν στον προορισμό τους. Με αυτή την έννοια και σε αυτό το πλαίσιο, συμμετέχω σε διάφορες πρωτοβουλίες που οικοδομούμε μεταξύ ακαδημαϊκών, κοινωνικών οργανώσεων, κοινοτήτων, μεταναστών και μη, σε αντίσταση. Υποστηρίζουμε, και προσπαθούμε να ασκήσουμε, το δικαίωμα σε έναν τρόπο να γνωρίζουμε, να οργανώνουμε και να εφαρμόζουμε διαφορετικά τα πράγματα με βάση την αλληλεγγύη.

Τι προβλήματα αντιμετωπίζετε;
Όλα είναι δύσκολα: υπάρχει η πρόκληση της συλλογικής εργασίας, της συζήτησης και της ενσωμάτωσης των διαφορών, της εύρεσης υποστήριξης και χρηματοδότησης, της συνέχειας των προτάσεων και όλων των ζητημάτων ασφάλειας των μετακινούμενων πληθυσμών. Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι όλο αυτό, ακόμη και αν δεν θέλετε να στέκεστε δίπλα στους μετανάστες, σας κάνει να είστε ένας από αυτούς. Υπάρχουν ορισμένα κοινά συναισθήματα που καθοδηγούν τις προσπάθειές μας, ανεξάρτητα από το κόστος: το «δικαίωμα της μετανάστευσης» είναι σημαντικό ως ένας τρόπος αντιμετώπισης των συνεπειών, αλλά το «δικαίωμα της παραμονής» έχει τουλάχιστον την ίδια σημασία για να αποφευχθούν οι δομικές αιτίες που δυσκολεύουν τις ζωές των ανθρώπων. Πιστεύω ότι κάτω από το παγκόσμιο πρότυπο της «νόμιμης, ασφαλούς και ομαλής μετανάστευσης», παραμένει μια διαστρεβλωμένη άποψη για αυτά τα κινήματα που πρέπει να αποδoμήσουμε, γιατί αναπαράγει τις ιστορικές συνθήκες της ανισότητας και της υποταγής.

* Ο Σέρχιο Πριέτο Ντίαζ είναι πρόεδρος στο ερευνητικό κέντρο ECOSUR, που ανήκει στο Εθνικό Συμβούλιο Επιστήμης και Τεχνολογίας του Μεξικού (CONACYT). Το έργο του επικεντρώνεται στην μελέτη της αναγκαστικής μετανάστευσης, στις κοινωνικό-πολιτισμικές επιπτώσεις της κινητικότητας των μεταναστών/στριών, και στις διασυνοριακές διεργασίες.