Η απουσία συναίνεσης είναι βιασμός

Συνέντευξη με την Ειρήνη Γαϊτάνου, υπεύθυνη εκστρατειών του ελληνικού τμήματος της Διεθνούς Αμνηστίας

«Ησουν μεθυσμένη; Φλέρταρες μαζί του; Τι φορούσες; Τα εσώρουχά σου είχαν δαντέλα; Φώναξες αρκετά δυνατά;» Αυτή είναι η λογική του blame the victim («φταίει το θύμα») που αντιμετωπίζουν οι επιζήσασες βιασμού όταν πάνε να τον καταγγείλουν και όταν εκδικάζεται η υπόθεσή τους. Βάσει των δύο τελευταίων ερωτήσεων, μάλιστα, θεωρήθηκαν αθώοι οι βιαστές σε δύο περιπτώσεις, στην Ολλανδία και στην Ιταλία αντίστοιχα. Ο μόνος τρόπος για να σταματήσει η ατιμωρησία, είναι να κατοχυρωθεί και νομικά ότι η απουσία συναίνεσης είναι βιασμός. Η «Εποχή» μιλά με την Ειρήνη Γαϊτάνου για τη σχετική εκστρατεία της Διεθνούς Αμνηστίας (συλλογή υπογραφών στο https://www.amnesty.gr/action/petitions/21967/sex-horis-synainesi-einai-viasmos )

Τη συνέντευξη πήρε η Τζέλα Αλιπράντη

Τι προβλέπει ο ισχύων ποινικός κώδικας για τους βιασμούς και πώς θα βοηθούσε τις επιζήσασες η αλλαγή που προτείνετε στην καμπάνια σας;
Η νομοθεσία στην Ελλάδα είναι απαρχαιωμένη, το άρθρο 336 του ποινικού κώδικα ορίζει το βιασμό βάσει της χρήσης βίας ή άμεσου και σπουδαίου κινδύνου. Αυτός είναι ένας πολύ περιοριστικός ορισμός, γιατί προϋποθέτει ότι έχει ασκηθεί φυσική, σωματική βία, που η γυναίκα καλείται να αποδείξει όταν πάει να καταγγείλει το βιασμό. Αυτό συνεπάγεται ότι θα πρέπει να πάει κατευθείαν στο νοσοκομείο, ενώ έχει υποστεί μια τέτοια επίθεση, να μην έχει κάνει μπάνιο και να έχει μελανιές στο σώμα της. Αυτό σημαίνει ότι ένα πολύ μεγάλο ποσοστό βιασμών δεν μπορεί να τιμωρηθεί με αυτό τον τρόπο και έτσι η ατιμωρησία των βιασμών στην Ελλάδα είναι πολύ υψηλή, όπως και στο ευρωπαϊκό επίπεδο. Εμείς αυτό που ζητάμε είναι να θεμελιωθεί ένας ορισμός του βιασμού βάσει της απουσίας συναίνεσης, που θα άνοιγε τον ορίζοντα των περιπτώσεων που μπορούν να καταγγελθούν και να εκδικαστούν ως βιασμοί. Και πάλι φυσικά η γυναίκα θα καλείται να αποδείξει ότι δεν είχε δώσει τη συναίνεσή της, όπως είναι το νομικό μας σύστημα, αλλά στην πραγματικότητα θα μπορεί να χρησιμοποιήσει ένα μεγαλύτερο εύρος αποδεικτικών στοιχείων για να δείξει ότι δεν υπήρξε συναίνεση.

Πώς θα επηρέαζε η αλλαγή του ποινικού κώδικα την ιατροδικαστική εξέταση, που είναι μια επίπονη διαδικασία για τις επιζήσασες, αλλά και την αντιμετώπισή τους από τα δικαστήρια, που πολλές φορές βάλλουν κατά τους αντί του δράστη;
Φυσικά η γυναίκα θα καλείται να δώσει αποδεικτικά στοιχεία, και η ενδεχόμενη χρήση βίας είναι ένα από αυτά. Αλλά αυτή τη στιγμή, έτσι όπως είναι η διαδικασία, ακόμα κι αν έχει ασκηθεί βία, σε πολλές περιπτώσεις δεν μπορεί να αποδειχθεί. Συνεπώς, θεωρητικά θα διευκολύνει την επιζήσασα που θα καταγγείλει το βιασμό. Η αλλαγή του νομοθετικού πλαισίου δεν θα αλλάξει από τη μια στιγμή στην άλλη τα πάντα, αλλά θα έχει άμεσα πρακτικά αποτελέσματα, ακριβώς επειδή θα μπορούν να διωχθούν ως βιασμοί οι βιασμοί κατά τους οποίους δεν μπορεί να φανεί η άσκηση σωματικής βίας, όπως συμβαίνει πολλές φορές. Με αυτόν τον τρόπο θα ανοίξει και μια ευρύτερη συζήτηση, που είναι πολύ αναγκαία, και να συμβάλει στην αλλαγή ατομικών και κοινωνικών συμπεριφορών γύρω από το ζήτημα.

Ο μόνος που φταίει  είναι ο δράστης

Είναι σημαντικό αυτό, γιατί πέραν του νομικού πλαισίου, κοινωνικά υπάρχει η λογική του blame the victim και στην αστυνομία, τα δικαστήρια, τα ΜΜΕ κ.α. Πώς μπορεί να σταματήσει αυτό;
Ακριβώς αυτός είναι ο στόχος, να μιλήσουμε για τη συναίνεση. Για το τι σημαίνει δίνω συναίνεση στο σεξ και τι σημαίνει ότι η γυναίκα λέει ναι. Η αλλαγή του ποινικού κώδικα θα έδινε το έναυσμα να ανοίξει η συζήτηση και να αλλάξουν κουλτούρες ως προς το πώς αντιλαμβανόμαστε το βιασμό, αλλά και το σεξ, τη συναινετική ελεύθερη βούληση και τι θα σημαίνει αυτό για τη γυναίκα. Για παράδειγμα, σήμερα τα ποσοστά καταγγελιών βιασμού είναι πολύ χαμηλά. Αυτό αφενός σχετίζεται με το προβληματικό νομικό πλαίσιο, που μια γυναίκα νιώθει ότι ακόμα και να το καταγγείλει, είναι πολύ λίγες οι πιθανότητες να δικαιωθεί. Και, αφετέρου, σχετίζεται με την επίθεση που δέχεται μια γυναίκα αφού καταγγείλει το βιασμό, που πολλές φορές αποτελεί μια εξίσου επίπονη επίθεση. Το έχουμε δει πολλές φορές, να λέγεται και να ρωτάται για το πώς έφταιγε η ίδια, αν προκάλεσε, τι φορούσε, τι συμπεριφορά είχε κοκ. Είναι ξεκάθαρο ότι σε ένα έγκλημα βιασμού ο μόνος που φταίει, είναι ο δράστης. Δεν φταίει ποτέ η γυναίκα, αυτή υφίσταται το βιασμό και πολλές φορές και τις συνέπειές του για όλη της τη ζωή. Με αυτή την έννοια πρέπει να αλλάξει η βάση της συζήτησης, όπως γίνεται σήμερα, που αποτυπώνει μια ευρύτερη κουλτούρα και κοινωνικές συμπεριφορές. Η μετατόπιση της συζήτησης στη συναίνεση πιστεύουμε ότι μπορεί να συμβάλλει στην αλλαγή και του δημοσίου διαλόγου προς αυτό.

Στις χώρες που έχει υιοθετηθεί ο ορισμός του βιασμού ως απουσία συναίνεσης, τι αποτελέσματα έχουμε;
Αυτή τη στιγμή είναι πολύ λίγες οι χώρες που έχουν εφαρμόσει αυτή την αλλαγή, αλλά είναι μια κατεύθυνση που υπάρχει, γιατί είναι και δεσμευτική από το 2014 για όλες τις χώρες που έχουν υπογράψει τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης και ήδη τώρα σε μια σειρά από ευρωπαϊκές χώρες συζητείται η αλλαγή της νομοθεσίας για να θεμελιωθούν αντίστοιχοι ορισμοί. Στις χώρες που έχει εφαρμοστεί, όπως για παράδειγμα στην Αγγλία και στην Ιρλανδία από το 2003, στη Γερμανία και αλλού υπάρχει όντως μετατόπιση στις κοινωνικές συμπεριφορές και στην αντίληψη. Χαρακτηριστικά σε μια συζήτηση που είχαμε στο πλαίσιο της εκστρατείας μας με ανθρώπους από την Αγγλία, σχεδόν δεν καταλάβαιναν το στόχο της εκστρατείας, γιατί εκεί είναι εντελώς θεμελιωμένος στην κοινωνική συζήτηση ότι αν για παράδειγμα μια γυναίκα είναι μεθυσμένη, δεν μπορεί να δώσει συναίνεση και άρα είναι βιασμός. Νομίζω ότι αυτό δείχνει ότι με την αλλαγή του ποινικού κώδικα θα μπορέσει να ανοίξει και εδώ μια σχετική συζήτηση, γιατί στην Ελλάδα δεν μας είναι καθόλου προφανές ότι μια γυναίκα αν βρίσκεται σε μη συνειδητή κατάσταση ώστε να δώσει συναίνεση, δεν φταίει αν βιαστεί, όπως παραπέμπεται στο ελληνικό κοινωνικό φαντασιακό.

Τα σεξιστικά αίτια του βιασμού

Γενικά το φαινόμενο του βιασμού πού οφείλεται; Η εικόνα που κυριαρχεί είναι ότι οι δράστες είναι άγνωστοι προς τα θύματα, με ψυχιατρικές διαταραχές κτλ, αλλά είναι έτσι;
Προφανώς το ζήτημα σχετίζεται με ένα ευρύτερο σεξισμό που υπάρχει σε τμήματα της ελληνικής κοινωνίας και στο δημόσιο διάλογο. Για αυτό απαιτούνται πολύ βαθύτερα βήματα σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης, εκπαίδευσης των φορέων κ.α. για την κοινωνική κουλτούρα του βιασμού. Η Διεθνής Αμνηστία, για παράδειγμα, έχει θέσει και μια σειρά από άλλα ζητήματα, όπως είναι η αντιμετώπιση των επιζήσασων από τις κρατικές υπηρεσίες. Υπάρχουν πολλές καταγγελίες για αστυνομικές υπηρεσίες, και για υγειονομικές σε μικρότερο βαθμό, που είχαν προβληματική αντιμετώπιση όταν τους καταγγέλθηκε βιασμός. Ένα βασικό κομμάτι της εκστρατείας μας προσπαθεί, απέναντι στη λογική που πλάθει τους βιαστές σαν ψυχικά διαταραγμένους ή σαν ανθρωπόμορφα τέρατα, να δείξει ότι πολλές φορές οι βιαστές είναι άνθρωποι εντελώς καθημερινοί, από το οικογενειακό, φιλικό και επαγγελματικό περιβάλλον, είναι άνθρωποι που μπορεί να ερχόμαστε καθημερινά σε επαφή, γιατί ακριβώς αφορά μια σεξιστική κουλτούρα. Πρέπει να γίνει ξεκάθαρο ότι ο βιασμός αφορά βαθύτερες κοινωνικές συμπεριφορές και πρέπει να ανοίξει η συζήτηση για το πώς μπορούν να αλλάξουν αυτές και να βελτιωθούν.

Απεργία στις 8 Μάρτη

Σε λίγες μέρες είναι η 8η Μάρτη. Σε τι σημείο πιστεύετε βρίσκεται σήμερα ο αγώνας για την ισότητα των φύλων;
Για να μην παρουσιάζουμε τα πράγματα μονόπλευρα, και σε ό,τι αφορά το βιασμό, και στην Ελλάδα, ειδικά τα τελευταία χρόνια, οι αγώνες των γυναικών και τα γυναικεία κινήματα έχουν αναπτυχθεί πολύ, έχουν συγκροτηθεί συλλογικότητες, πολλές φορές με μετωπικά χαρακτηριστικά, παίρνοντας κινηματικά χαρακτηριστικά, και αυτό έχει συμβάλλει και θα συμβάλλει στις κοινωνικές αλλαγές και στις αλλαγές νομοθετικών διατάξεων που θα βελτιώνουν τη θέση της γυναίκας στην ελληνική κοινωνία. Η φετινή 8η Μάρτη έχει μια αναβαθμισμένη σημασία, γίνεται και η προσπάθεια των γυναικείων συλλογικοτήτων να θεμελιωθεί και ως απεργία. Αυτό είναι κάτι που σε άλλες χώρες που έχουν αναπτυχθεί γυναικεία κινήματα, από την Ισπανία και τη Γαλλία, μέχρι την Αργεντινή, συμβαίνει από τα προηγούμενα χρόνια. Στην Ελλάδα έχουμε σωματεία που έχουν προκηρύξει ήδη απεργία, ακριβώς για να θεμελιώσουν και την πλευρά της διεκδίκησης των εργασιακών και κοινωνικών δικαιωμάτων των γυναικών. Το γεγονός ότι φέτος υπάρχει μια προσπάθεια πιο ενωτικών διεργασιών για τις κινητοποιήσεις εκείνης της ημέρας, είναι πολύ θετικό και μπορεί να συμβάλλει στην ευρύτερη συζήτηση.

Δέσμευση του υπουργείου

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Η καμπάνια σας περιλαμβάνει και την αποστολή υπογραφών στο υπουργείο Δικαιοσύνης. Από τις μέχρι τώρα συζητήσεις φαίνεται θετικά διακείμενο στην αλλαγή του ποινικού κώδικα;
Έχουμε κάνει δύο συναντήσεις, μία με τον υπουργό Δικαιοσύνης και μία με τη Γενική Γραμματεία Διαφάνειας και Δικαιωμάτων, με την παρουσία της Γενικής Γραμματείας Ισότητας Φύλων και άλλων συλλογικοτήτων. Ζητήσαμε τις συναντήσεις στο πλαίσιο της εκστρατείας μας και παρουσιάσαμε όλη τη λογική της, αλλά και το ευρωπαϊκό και διεθνές πλαίσιο. Η πρώτη αντίδραση είναι θετική από την πλευρά του υπουργείου. Έτσι κι αλλιώς από πέρυσι έχει κυρωθεί η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης ως νόμος του κράτους, με την εξαίρεση μόνο της ενσωμάτωσης της αλλαγής του ορισμού του βιασμού, που είναι θέμα ποινικού κώδικα. Η ενημέρωση που είχαμε από το υπουργείο, όπως και έχει δεσμευθεί δημόσια, είναι ότι θα ανοίξει μια αναθεώρηση του ποινικού κώδικα το επόμενο διάστημα και στο βαθμό που θα βγει σε δημόσια διαβούλευση, αν δεν υπάρχει πρόβλεψη για αυτό το ζήτημα, θα το θέσουμε εμείς. Η τοποθέτηση πάντως του υπουργείου και των γραμματειών ήταν ότι αντιλαμβάνονται πως είναι και δεσμευτικό για τη χώρα, αλλά και αναγκαίο.