Τα ρήγματα των εαυτών

thomas

Ρήγμα στον κρόταφο

Με τι ακόμα να μετρούσα
της γενιάς μου
το εμβαδόν;
Με τι άλλο.
Ο πλανήτης έτριζε
από αιμοφιλία
απ’ της γενιάς μου όλα
τα έναστρα
τις εννιά στοίβες όνειρα
που έδωσα
όλα σπάνιες πέτρες
να φύγει ο κόμπος στο λαιμό.
Ο πλανήτης έτριζε
με τις περήφανες σιωπές μου
τα συνομήλικα μου σχήματα
τις φωταψίες
τα μανάλια που
ακόμα φέγγουνε όλα
σ’ εκκλησιές κρυφές.
Όμως το ρήγμα στον κρόταφο
απ’ τη ριπή σου πίκρα
εννιά μίλια ρήγμα η διάψευση
στον κρόταφο.

Έκτωρ Κακναβάτος(1967)

Τα «Ρήγματα» (εκδόσεις Κέδρος, 2018) της πρωτοεμφανιζόμενης Έλενας Γκιβίση είναι ένα βιβλίο δύσκολο στην περιγραφή του. Το μυθιστόρημα δεν βασίζεται στην πλοκή, αλλά κυρίως στα πρόσωπα που περιέχει και ακόμα περισσότερο στη σχέση αυτών των προσώπων μεταξύ τους. Η πλοκή του βιβλίου είναι τα πρόσωπα του σε έκταση. Έκταση στο παρελθόν και έκταση στο μέλλον, στην επιθυμία και την τύψη τους, στην προσδοκία και τη ματαίωσή της. Στο κέντρο του βιβλίου βρίσκεται ο δεσμός, απλός και ταυτόχρονα περίπλοκος. Ο δεσμός που κάνει το παρόν και το παρελθόν των ανθρώπων να βρίσκεται σε συνομιλία και αλληλοτροφοδότηση, που κάνει τις τρεις ηρωίδες να συνομιλούν έστω και νοερά. Η συγγενική τους σχέση τοποθετεί τις επιλογές της καθεμιάς σε εξέταση από τις άλλες δύο. Η κάθε επιλογή βυθίζεται στο εκάστοτε υποκείμενο που την παρατηρεί ώστε να κρίνει. Τις επιλογές αυτές, τις δικές του επιλογές, τα ενδεχόμενα. Ποτέ με τρόπο τελεσίδικο, αλλά με το μπρος πίσω της ανθρώπινης αστάθειας, της γνώμης που αλλάζει από τον συνειρμό και από το ξαφνικό συναίσθημα.

Σύνθετο από απλά υλικά

Η βασική γοητεία του βιβλίου είναι πως φτιάχνει κάτι σύνθετο και περίπλοκο με απλά υλικά. Απλά είναι τα συμβάντα και οι σχέσεις των προσώπων, καθημερινά τα γεγονότα που συγκροτούν τη ζωή τους, καθημερινή και η γλώσσα στην οποία διατυπώνονται. Παρ όλα αυτά τα «Ρήγματα» δεν είναι ένα απλό μυθιστόρημα. Ξεκινώντας μια αντίστροφη πορεία καταφέρνει τελικά να μας δείξει την περιπλοκότητα που υπάρχει πίσω από το απλό. Τις σχέσεις, τη ζωή, τη γλώσσα.
Η δράση ξεφεύγει από τα γεγονότα. Ή μάλλον επαναφέρει τα γεγονότα, ώστε να τα μιλήσει. Η δράση ταυτίζεται με την γλώσσα. «Η θεία Μαίρη είναι η ίδια μυθιστόρημα, η ενσάρκωση του νοήματος», θα μας πει σε κάποιο σημείο η ανιψιά της, η Αλίκη, η πρώτη πρωταγωνίστρια του βιβλίου. Για να μας πει στη συνέχεια για την ίδια: «είναι οι λέξεις αυτές που υποστασιοποιούν κάθε μου βίωμα όταν αυτό λεκτικοποιείται, γίνεται έκφραση, σύνταξη, αφήγημα, ιστορία.» Η μάνα και η θεία μοιάζουν πιο απλές στη σχέση τους με τη γλώσσα («άνθρωποι όπως η μάνα της γνωρίζουν λίγες εκατοντάδες λέξεων και με αυτές δομούν ολόκληρο το σύμπαν»). Η λεκτική υφή της πραγματικότητάς τους υποχωρεί, υπέρ της δράσης και των επιλογών στην περίπτωση της Μαίρης, υπέρ της αδράνειας και της συμβατικότητας στην περίπτωση της Ερμιόνης.

Ταυτόχρονα μεταφορές και κυριολεξίες

Πολύ συχνά κατά τη διάρκεια του βιβλίου η συγγραφέας αλλάζει από το πρώτο στο τρίτο πρόσωπο και ξανά στο πρώτο. Η αλλαγή του προσώπου αφήγησης θολώνει το υποκείμενο που περιγράφει και μαζί το αντικείμενο. Οι τρεις γυναίκες μοιάζουν με μία και ταυτόχρονα ένα πρόσωπο πέρα από το βιβλίο. Ανάμεσα σε αυτή την εναλλαγή περιγραφής και εξομολόγησης (αυτοανάλυσης καλύτερα) ο κόσμος των γεγονότων ντύνεται με το βάθος των γεγονότων αυτών. Τους συνειρμούς, την κριτική, την αποδοχή ή την απόρριψη. Μέσα από αυτή τη διαδικασία το βιβλίο αποκτά και ένα από τα πιο γοητευτικά του χαρακτηριστικά. Στοιχεία συμβολικά, όπως ο χορός της Μαίρης ή τα φαγητά της Ερμιόνης, γίνονται σύμβολα και αντικείμενα ταυτόχρονα. Ταυτόχρονα μεταφορές και κυριολεξίες. Επιφάνεια και βάθος εντός της ίδια εικόνας.
Εντός της γλώσσας το σώμα γίνεται δοχείο εαυτού, περιέχει ό,τι είναι συντελεσμένο και ό,τι πρέπει να συντελεστεί. Το ρήγμα είναι το απρόσμενο ξεχείλισμα, το σημείο όπου ο εαυτός ξεχειλίζει γιατί το δοχείο δεν αρκεί. Για καλό ή για κακό. Ένα βιβλίο που δεν έχει γραφτεί ακόμη, ένα παιδί που δεν γεννήθηκε, ένα φιλί εντός αυτοκινήτου που δεν δόθηκε. Αυτά είναι κάποια από τα ρήγματα των διαφορετικών εαυτών που μας περιγράφει η συγγραφέας. Η ρωγμή ενός κόσμου του οποίου το νόημα διαφεύγει, αλλά ταυτόχρονα εμπεριέχεται υπερθετικά. Το παράλληλο νόημα του κόσμου και του εαυτού που συνομιλούν αποκλειστικά με σιωπή σε τρεις εκδοχές ηρώων.
«Ενώ η Μαίρη, η Μαίρη μέσα στο κρυστάλλινο δοχείο της, ανάβλυζε απ όλα της τα ρήγματα, άφριζε ελεύθερη και κυμάτιζε. Ο ίδιος της ο θυμός και η απελπισία την ανατροφοδοτούσαν και την ξαναγέμιζαν μέσω των δακρύων της. Πώς, άραγε, κάποτε θα το καταφέρω αυτό; Όσο χύνομαι και ξεχειλίζω σταθερά από το δοχείο μου, πώς θα βρω έναν τρόπο να με ξαναγεμίσω;»

Θωμάς Τσαλαπάτης
http://tsalapatis.blogspot.gr/