Το χρέος ως κινητήρια δύναμη ενός παράφρονος οικονομικού συστήματος

Ολοκληρώνουμε σήμερα την παρουσίαση της διάλεξης που έδωσε ο Ντέιβιντ Χάρβεϊ στο Μέγαρο Μουσικής πριν δύο εβδομάδες με θέμα τις απαντήσεις που δίνει το καπιταλιστικό σύστημα εν μέσω της τρέχουσας οικονομικής κρίσης σε ό,τι αφορά την αναπαραγωγή του.

harvey1

Του Ντέιβιντ Χάρβεϊ

Η συνέχεια του συστήματος είναι κρίσιμη ώστε να μην καταρρεύσει, και εξαρτάται από την ικανότητα του κεφαλαίου ν’ αλλάζει μορφές. Κάθε σημείο μεταβολής υπονοεί ότι υπάρχουν αδυναμίες στην κυκλοφορία του κεφαλαίου που πρέπει να αντιμετωπιστούν ως σημεία αγώνα. Έχουμε μια εξοικείωση με τους αγώνες για τις εργασιακές συνθήκες και το ύψος του μισθού. Πάλη των τάξεων συμβαίνει και στην εργασιακή διαδικασία, όπως αναλύεται στον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου πολύ διεξοδικά. Οι αγώνες κατά τη διαδικασία πραγμάτωσης της αξίας, που είναι το ίδιο σημαντικοί με αυτούς κατά την παραγωγή της αξίας, δεν έχουν αναλυθεί εξίσου, όμως. Ο Μαρξ ανέφερε ότι «πρέπει να κατανοήσουμε την αντιφατική ενότητα της παραγωγής και της πραγμάτωσης», τονίζοντας ότι αν δεν μπορεί να πραγματωθεί η αξία, τότε δεν υπάρχει. Αγώνες, όπως αυτοί που αντιτίθενται στην εμπορευματοποίηση παιδείας και υγείας, έχουν ως αντικείμενο την πραγμάτωση της αξίας. Αν πάμε ακόμα πιο πίσω θα συναντήσουμε αγώνες σχετικά με τις ανάγκες και τις επιθυμίες μας και την αναπαραγωγή της ανθρώπινης φύσης, αγώνες που τελικά εστιάζουν στην ίδια τη φύση του ανθρώπου. Βρισκόμαστε και σήμερα στο μέσο ενός τέτοιου.
Τα σχετικά ερωτήματα, όμως, δεν μπορούν να τεθούν εκτός του πλαισίου που θέτει η χειραγώγηση των αναγκών και των επιθυμιών μας, η οποία σκοπεύει στην πραγμάτωση της αξίας. Για παράδειγμα, μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όλο το σύστημα είχε σκοπό την αποφυγή της ύφεσης της δεκαετίας του 1930, μέσω της προαστιοποίησης. Οι ανάγκες και οι επιθυμίες, επομένως, των πολιτών έπρεπε να εναρμονίζονται με τον τρόπο ζωής των προαστίων, τα οποία είχαν μεγάλο αντίκτυπο στην προσωπικότητα του μέσου Αμερικανού —οι επαναστάσεις, βέβαια, δεν ξεκινούν από κει. Οι άνθρωποί έπαιρναν, τότε, δάνεια για να ζήσουν στα προάστια, υπήρχε μια τεράστια οικονομική και ιδεολογική κινητοποίηση. Αν μελετήσει κανείς τις αμερικάνικες τηλεοπτικές σειρές της δεκαετίας του 1960, θα παρατηρήσει ότι εξυμνούσαν τον προαστιακό τρόπο ζωής, κανονικοποιώντας τον. Όλοι πίστευαν ότι έπρεπε να ζουν μ’ αυτό τον τρόπο, ακόμα και οι περιθωριοποιημένοι πληθυσμοί —η τηλεόραση μπορεί να έχει παράξενες επιδράσεις. Μια από τις αιτίες των αστικών εξεγέρσεων, κυρίως των αφροαμερικανών, αλλά και των υποβαθμισμένων αστικών κέντρων της δεκαετίας του 1960, ήταν η απαίτηση να διευρυνθεί ο προαστιακός τρόπος ζωής πέραν του λευκού εργαζόμενου. Έτσι προέκυψαν αγώνες σχετικοί με τη συνετή κατανάλωση, που για ένα κομμάτι κυρίως της λευκής εργατικής τάξης πέτυχε, και εντοπίζονται στο πεδίο της πραγμάτωσης της αξίας.
Οι αγώνες στο πεδίο της πραγμάτωσης της αξίας έχουν ιδιαίτερη σημασία. Και μάλιστα η φύση τους είναι κάπως διαφορετική από των αγώνων στο πεδίο της παραγωγής. Όλοι στο πεδίο της πραγμάτωσης είναι αγοραστές και πωλητές με δυνατότητα καταναλωτικών επιλογών ανεξάρτητων από την τάξη στην οποία ανήκουν. Η κοινωνική σχέση αγοραστή-πωλητή κυριαρχεί εκεί, όταν στην παραγωγή κυριαρχεί η σχέση κεφαλαίου-εργασίας. Η αριστερά αρέσκεται να υπεραναλύει την τελευταία, και ορθώς γιατί είναι σημαντική, θεωρώντας τους αγώνες στο πεδίο της πραγμάτωσης δευτερεύοντες. Ισχυρίζομαι ότι έχουν εξίσου πρωτεύουσα σημασίας.

\Η αντιφατική ενότητα των αγώνων

Οι αγώνες ενάντια στον αστικό εξευγενισμό είναι ταξικοί, αλλά άλλου είδους: διαμεσολαβούνται από τη σχέση αγοραστη-πωλητή και από τον τρόπο οργάνωσης των συναλλαγών τους. Η τάξη των καπιταλιστών, μελετώντας τη σχέση αυτή, αντιλήφθηκε ότι μπορεί να κερδίσει ξανά, μέσω της αύξησης των ενοικίων στο πεδίο της πραγμάτωσης της αξίας, ό,τι επιπλέον κερδίζουν στο πεδίο της παραγωγής οι εργαζόμενοι. Πρόκειται για συσσώρευση μέσω της αφαίρεσης πόρων, για εκμετάλλευση στο πεδίο της πραγμάτωσης.
Τα είδη των συμμαχιών που δημιουργούνται στα δύο πεδία είναι πολύ διαφορετικά. Οι συμμαχίες που αναδύονται γύρω από τον έλεγχο της κερδοσκοπίας στην αγορά ακινήτων περιλαμβάνουν ανθρώπους από την εργατική μέχρι και τη μεγαλοαστική, ακόμα και άστεγους. Υπάρχουν, επομένως, πολύ διαφορετικές πολιτικές συμμαχίες που διαμορφώνονται εναντίον του αστικού εξευγενισμού ή του ελέγχου της κερδοσκοπίας στην αγορά ακινήτων. Ισχυρίζομαι ότι με τον ίδιο τρόπο που ο Μαρξ μίλησε για την αντιφατική ενότητα που πρέπει να υπάρχει μεταξύ παραγωγής και πραγμάτωσης από την οπτική του κεφαλαίου, πρέπει και η αριστερά να αποδεχθεί ως σημαντική την ιδέα της αντιφατικής ενότητας των αγώνων στο πεδίο της πραγμάτωσης συγκριτικά με τους αγώνες στο πεδίο της παραγωγής, κάτι πολύ δύσκολο να αποδεχθεί η παραδοσιακή μαρξιστική αριστερά.
Το ίδιο ισχύει και στο πεδίο της κυκλοφορίας. Στον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου η εργατική τάξη και ο εργαζόμενος εξαφανίζονται, γιατί ο Μαρξ θέλει να μιλήσει για τις διενέξεις και τις σχέσεις μεταξύ διαφορετικών λειτουργιών του κεφαλαίου. Και εδώ ξαφνικά αναδύονται πολύ σημαντικά χαρακτηριστικά όλου του συστήματος, ένα από τα οποία είναι και το εξής: ο τρόπος με τον οποίο η αξία, τώρα σε χρηματική μορφή, εξαρτάται από τις λειτουργίες των διαφορετικών ειδών κεφαλαίου. Εξίσου σημαντικός είναι ο σχηματισμός ενός μπλοκ εξουσίας, από τους γαιοκτήμονες, για παράδειγμα, που υπερασπίζονται όλοι μαζί τα συμφέροντά τους, τους τραπεζίτες και τους κεφαλαιούχοι ή τους εμπόρους. Διαπιστώνει κανείς στη συνέχεια ότι αυτά τα διακριτά ταξικά συμφέροντα έχουν τις δικές τους επιπτώσεις στην διαδικασία πραγμάτωσης, όσο και στην επιστροφή του τοκοφόρου κεφαλαίου στα εμπορεύματα.
Ας δούμε ποιος οργανώνει τη μαζική παραγωγή ακινήτων. Οι πιστωτές δανείζουν στους κατασκευαστές ακινήτων που παράγουν τις οικείες. Αυτές είναι τα εμπορεύματα που πρέπει να πωληθούν, αλλά σε ποιους; Αν δεν υπάρχουν λεφτά, η διαδικασία μπλοκάρεται. Έτσι, οι τράπεζες δανείζουν στους εργαζόμενους και την αστική τάξη για να αγοράσουν τα σπίτια. Μετατρέπονται έτσι στο κέντρο ελέγχου, γιατί μπορούν να ελέγξουν την παραγωγή μέσω της κυκλοφορίας του τοκοφόρου κεφαλαίου και την πραγμάτωση, μέσω του δανεισμού στους καταναλωτές. Οδηγούμαστε, λοιπόν, σε μια κατάσταση στην οποία είναι πιθανό να δημιουργηθεί μια περιουσιακή φούσκα. Αν δεν θες να χρεοκοπήσει μια κατασκευαστική στην οποία έχεις δανείσει, τότε δανείζεις στους ανθρώπους για να αγοράσουν τα σπίτια, φτάνοντας ακόμα σε αναξιόπιστους δανειολήπτες και έτσι καταρρέει η στεγαστική φούσκα.

Ο φαύλος κύκλος του χρέους

Δύο ακόμα χαρακτηριστικά που είναι κρίσιμα είναι ο χώρος και ο χρόνος του συστήματος. Στον πραγματικό κόσμο πρόκειται για κεφάλαιο που κινείται γεωγραφικά στο χώρο, οικοδομώντας τον κόσμο Εξίσου σημαντική με τη γεωγραφική εξάπλωση και το γεωγραφικό μετασχηματισμό του κόσμου είναι και η ταχύτητα με την οποία κινείται αυτό, λόγω του ενδογενούς ανταγωνισμού. Ο ταχύτερος βγάζει και το μεγαλύτερο κέρδος. Δίνεται τεράστια έμφαση στην επιτάχυνση. Το σύστημα αυτό έχει επιταχύνει ήδη από τις απαρχές του εντυπωσιακά. Πρέπει να εξετάσουμε το ρόλο της τεχνολογικής καινοτομίας στον καπιταλισμό και να αναρωτηθούμε πόσες τεχνολογικές καινοτομίες είχαν ως αντικείμενο την ταχύτητα και πόσες, επίσης, έχουν να κάνουν με την εξάλειψη της απόστασης. Ξαφνικά βρισκόμαστε σ’ ένα κόσμο που μετασχηματίζεται ριζικά σε ό,τι αφορά τη χρονικότητα και τη χωρικότητά του, καθώς το σύστημα επεκτείνεται και πλέον δεν μπορεί να γίνει αντιληπτό σαν κύκλος, αλλά σαν δίνη.
Η σπειροειδής αυτή μορφή αποτελεί ένα αέναο φαύλο κύκλο, χωρίς κανένα έλεγχο. Ο Μαρξ στους δύο πρώτους τόμους του Κεφαλαίου γράφει για τη μετατροπή της διαδικασίας συσσώρευσης από ενάρετο σε έναν αέναο φαύλο κύκλο, που στην τρέχουσα συγκυρία λειτουργεί μέσω της επέκτασης του χρέους, του χρηματοπιστωτικού συστήματος, της αντι-αξίας και της αυξανόμενης δύναμης και σημασίας που έχει αυτή στην καθημερινή μας ζωή. Από το 1970 το σύνολο του χρέους στις ΗΠΑ (κρατικό, εταιρικό, ιδιωτικό) απογειώνεται και γίνεται όλο και μεγαλύτερο. Το ΔΝΤ μόλις εξέδωσε μια μελέτη για το παγκόσμιο χρέος, σύμφωνα με την οποία ο λόγος του προς το ΑΕΠ είναι 225%, τιμή που αποτελεί τη μεγαλύτερη ιστορικά. Αυτό είναι ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της ιστορίας, νομίζω, γι’ αυτό και υποστηρίζω ότι η κινητήριος δύναμη του καπιταλισμού σήμερα, όχι μόνο στις ΗΠΑ αλλά και αλλού, είναι η αντι-αξία και το συνεχώς αυξανόμενο χρέος.
Η Κίνα βρίσκεται στο επίκεντρο της οικονομικής δραστηριότητας αν και τη διετία 2007-2008 αντιμετώπισε δυσκολίες που την υποχρέωσαν να λάβει μέτρα για να ξεφύγει από το χρέος και την οικονομική κρίση εκείνης της περιόδου. Έκανε ό,τι έκαναν οι ΗΠΑ μετά το 1945: άρχισε να χτίζει πόλεις. Το 25% του ΑΕΠ, μετά την περίοδο 2007-8, προέρχεται αποκλειστικά από την κατασκευή κατοικιών και ένα άλλο 25% από την κατασκευή υποδομών. Χρηματοδοτούνται, ωστόσο, από δανειακά κεφάλαια, με το χρέος να φτάνει τελικά στο 240% του ΑΕΠ, ποσοστό διπλάσιο από αυτό της περιόδου 2000-2007. Το χρέος της είναι, ωστόσο, στο δικό της νόμισμα, κάτι που της δίνει τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσει διάφορα εργαλεία που άλλες χώρες δεν μπορούν —και αυτό είναι ένα δίδαγμα απ’ αυτή την ιστορία, όπως κι εσείς στην Ελλάδα γνωρίζεται καλά. Η οικονομία του χρέους κινεί, λοιπόν, τα πράγματα στην Κίνα, όχι μόνο για την κατασκευή, αλλά και για την αγορά εμπορευμάτων. Αυτός ο τρόπος επίλυσης οικονομικών προβλημάτων δεν είναι καινοτόμος. Ο Λουδοβίκος Βοναπάρτης βγήκε από την κρίση του 1848 με την ανοικοδόμηση της πόλης των Παρισίων από το βαρόνο Οσμάν, η οποία, όμως, χρηματοδοτήθηκε από δάνεια. Το 1867 οι δανειακές υποχρεώσεις οδήγησαν σε κρίση και σε ξαφνική κατάρρευση. Στο ενδιάμεσο, ωστόσο, το σύστημα αυτό λειτούργησε εξαιρετικά καλά με μικρή ανεργία και λίγες αναταραχές.
Όπως, ήδη, ανέφερα οι ΗΠΑ βγήκαν από την κρίση μετά το 1945 μέσω της προαστιοποίησης, αλλά η δανειακή χρηματοδότηση στέρεψε την περίοδο του 1970 με αποτέλεσμα τη δημοσιονομική κρίση που οδήγησε στην κατάρρευση του κεϋνσιανού συστήματος. Αν συγκρίνουμε αυτά τα δύο συστήματα (το Παρίσι του 1848 και τις μεταπολεμικές ΗΠΑ) θα παρατηρήσουμε μια μεταβολή κλίμακας, θα παρατηρήσουμε ότι το μέγεθος του μετασχηματισμού στις ΗΠΑ ήταν τερατώδες μπροστά σ’ αυτό του Παρισιού. Ακόμα μεγαλύτερος είναι ο μετασχηματισμός της Κίνας. Αυτή η μεταβολή κλίμακας συμβαδίζει με το φαύλο κύκλο του χρέους. Όσο το χρέος μεγεθύνεται τόσο μεγεθύνεται και η ανάγκη δημιουργίας του με όλο και μεγαλύτερη ευχέρεια. Ο ευκολότερος τρόπος είναι η δημιουργία χρήματος από τις κεντρικές τράπεζες. Γι’ αυτό και ανέφερα νωρίτερα ότι το μέλλον είναι υποθηκευμένο. Έχει υποθηκευτεί σ’ αυτό το τεράστιο χρέος που δημιουργείται από τις κεντρικές τράπεζες, καθώς τελικά μετά την εγκατάλειψη του κανόνα του χρυσού τη δεκαετία του 1970 και την άρση οποιουδήποτε περιορισμού βασισμένου σε υλική δραστηριότητα, το χρήμα έχει χάσει την υλική του υπόσταση στην παγκόσμια οικονομία.

Ο παραλογισμός ενός οικονομικού ορθολογισμού

Αυτή η κατάσταση απαιτεί ενδελεχή σκέψη γύρω από το είδος της πολιτικής και των δράσεων που απαιτούνται για την αντιμετώπισή της. Θεωρώ ότι παραμένει η ανάγκη να κατανοήσουμε τη δυναμική του κέντρου λειτουργίας του καπιταλισμού της εποχής μας. Αν και δεν φαίνεται πολύ αισιόδοξο, η κατάσταση που βιώνεται αυτή την εποχή στην Ελλάδα, φαίνεται ότι είναι προοίμιο του μέλλοντος της ανθρωπότητας. Ήδη το σύστημα έχει προκαλέσει ανεπανόρθωτες ζημιές περιοδικά από τη δεκαετία του 1980: Μεξικό, νοτιοανατολική Ασία το 1997-98, Βραζιλία και Αργεντινή. Το σημαντικό με τη δική σας περίπτωση είναι ότι δεν υπάρχει μια ορατή λύση. Βλέπετε, επιτέλους, τον αέναο φαύλο κύκλο κατάματα. Υπ’ αυτές τις περιστάσεις, νομίζω ότι ο κόσμος πρέπει να δώσει προσοχή στο ερώτημα του ελέγχου αυτού του φαύλου κύκλου και πιο συγκεκριμένα στον έλεγχο που ασκούν οι τράπεζες στα κράτη και στο σύστημα· και δεν είναι εύκολο εγχείρημα αυτό, καθώς οι τραπεζίτες δεν ανταποκρίνονται πλέον στη στεροτυπική τους εικόνα. Βλέπετε, και εγώ είμαι τραπεζίτης, ίσως κι εσείς.
Η Μπλάκστοουν, ένα κεφάλαιο ιδιωτικών συμμετοχών, δανείστηκε ένα διόλου ευκαταφρόνητο ποσό από το συνταξιοδοτικό κεφάλαιο της Καλιφόρνιας για να αγοράσει ένα τεράστιο οικιστικό συγκρότημα περίπου 15.000 κατοικιών. Στη συνέχεια έκανε έξωση σε όσο το δυνατόν περισσότερους χαμηλόμισθους ενοίκους με σκοπό να προσελκύσει τη μεσαία τάξη, ώστε να επιστρέψει στο συνταξιοδοτικό ταμείο ένα τόκο της τάξεως του 6-8%, ενώ η ίδια θα είχε κέρδος γύρω στο 15%, ίσως και περισσότερο. Για να πάρουν τη σύνταξή τους, επομένως, απλοί πολίτες της Καλιφόρνιας, έπρεπε να αποδεχτούν της πρακτικές της Μπλάκστοουν. Μάλιστα, μια φοιτήτριά μου ανακάλυψε ότι μερικοί από τους εκδιωχθέντες ήταν συνταξιούχοι που εξαρτόνταν από το συγκεκριμένο κεφάλαιο. Έτσι λοιπόν η Μπλάκστοουν μπορούσε να εγγυηθεί τη σύνταξή των ανθρώπων αυτών με προϋπόθεση την έξωσή τους. Αυτή ήταν η συμφωνία που τους προσφέρθηκε και το πνεύμα της είναι σήμερα κυρίαρχο σε όλο τον κόσμο. Και αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο στον τίτλο του τελευταίου μου βιβλίου αναφέρομαι στον παραλογισμό του οικονομικού ορθολογισμού («Marx, Capital and the Madness of Economic Reason»). Αυτού του είδους οι συμφωνίες νομιμοποιούνται από μια οικονομική θεωρία και ένα οικονομικό σύστημα που θεωρούν ότι είναι λογικές, ενώ στην πραγματικότητα είναι παράλογες. Αν οι πολιτικές που ασκούνται σήμερα φαίνονται τρελές, είναι επειδή το ίδιο το σύστημα είναι παράφρον. Και η παραφροσύνη του συστήματος εγκαταλείπει ανθρώπους στην τύχη τους, δημιουργώντας μια κατάσταση χωρίς μέλλον κυρίως για τη νέα γενιά που βιώνει τη ματαιότητα της εποχής μας.
Ένας τρόπος για να κατανοήσουμε καλύτερα τη δυναμική της κατάστασης που βιώνουμε, είναι να επιστρέψουμε στον Μαρξ, να τον μελετήσουμε πολύ προσεκτικά και να εμβαθύνουμε, προσπαθώντας να οραματιστούμε πώς θα ήταν το Κεφάλαιο, αν κατάφερνε να ολοκληρώσει ο ίδιος τους δύο τελευταίους τόμους. Οφείλουμε να μελετήσουμε ό,τι μας έδωσε και να επεκτείνουμε ακόμα περισσότερο την ανάλυσή του, που έχει να κάνει με τις ροές. Επανέρχομαι στην ιδέα του κεφαλαίου ως αξίας σε κίνηση, η οποία αν δεν μπορεί να διατηρηθεί τότε αυτό πεθαίνει. Η συνθήκη, δε, της συνεχούς κίνησης είναι η ύπαρξη ενός κέντρου ισχύος που ουσιαστικά θα δημιουργεί μια χρηματική μορφή αξίας που στη συνέχεια πρέπει να πραγματωθεί μέσω των εμπορευματικών μορφών αξίας.
Επιστρέφοντας στην παραγωγή τσιμέντου της Κίνας θα δούμε ότι τώρα συνδέεται και με μια άλλη παράμετρο του συστήματος: η Κίνα έχει προσεγγίσει την εσωτερική της ικανότητα κατανάλωσης και τώρα οφείλει να εξάγει κεφαλαίο. Μέσα σε μια δεκαετία έχει αυξήσει δραματικά τις εξαγωγές κεφαλαίου σε όλο τον κόσμο, επανακατασκευάζοντας ένα σύγχρονο δρόμο του μεταξιού. Η Κίνα εμπλέκεται σ’ αυτό που αποκαλώ «χωρική επίλυση», που συμβαίνει πάντα, όταν μια χώρα φτάνει σ’ ένα σημείο που δεν μπορεί να συγκρατήσει ή να αντέξει επιπλέον πόλεις, μιας και έχει ήδη δεκάδες πόλεις-φαντάσματα, με μια εσωτερική δυναμική που χάνει την ορμή της. Η κινέζικη οικονομία, όμως, έσωσε τον παγκόσμιο καπιταλισμό από το 2007 μέχρι και σήμερα. Το ερώτημα είναι τι γίνεται τώρα για τον παγκόσμιο καπιταλισμό. Το μόνο ξεκάθαρο είναι ότι θα χρειαστεί η δημιουργία αντι-αξίας, δημιουργία, δηλαδή, περισσότερου χρέους σε μια συνθήκη που η πρωταρχική αποστολή των ανθρώπων θα είναι η εξόφλησή του. Μ’ αυτή την όχι και τόσο αισιόδοξη πρόβλεψη σας αποχαιρετώ.

Μετάφραση: Πέτρος Κοντές