Ζητούμενο η υγεία και η αξιοπρέπεια των χρηστών

Θέλει πολλή κοινωνική δουλειά, ώστε να αρθεί το στίγμα του εξαρτημένου σαν επικίνδυνου και ξεγραμμένου ατόμου

 

«Η πολιτική της μείωσης της βλάβης ούτε προϋποθέτει, ούτε αποκλείει όμως την απεξάρτηση. Απώτερος στόχος είναι πάντα να φέρεις τους χρήστες ουσιών σε επαφή με τα κατάλληλα προγράμματα θεραπείας. Με το να τους κρατάς, όμως, μέχρι τότε στο περιθώριο, δεν τους βοηθάς σε τίποτα. Παρά μόνο στο να πεθάνουν», εξηγεί το γραφείο του υπουργού Υγείας στην «Εποχή» σχετικά με το κάλεσμα που έχει απευθύνει στους αρμόδιους φορείς, προκειμένου να εκπονηθεί ένα Σχέδιο Δράσης για τη μείωση βλάβης των χρηστών στην Αθήνα.
Ένα από τα βασικά μέτρα σε αυτή την κατεύθυνση που πρόκειται να λάβει το υπουργείο Υγείας είναι η νομοθέτηση των κέντρων εποπτευόμενης χρήσης. Στα εν λόγω κέντρα οι άνθρωποι είναι δυνατόν να κάνουν χρήση των ουσιών που έχουν μαζί τους (δεν προσφέρονται από το χώρο), σε συνθήκες σαφώς πιο αξιοπρεπείς και πιο ασφαλείς απ’ ό,τι στο δρόμο, καθώς υπάρχει ειδικευμένο προσωπικό σε περίπτωση που χρειαστούν ιατρική και ψυχολογική υποστήριξη, όπως και καθαρά σύνεργα χρήσης.

«Είναι ένα μέτρο μείωσης της βλάβης, σε συνέχεια πολλών τέτοιων μέτρων που εφαρμόζονται, όπως είναι η υποκατάσταση οπιοειδών, η διανομή συριγγών και σύνεργων χρήσης κ.ά. Το σχέδιο νόμου θα αφορά τη δυνατότητα λειτουργίας τέτοιων χώρων αποκλειστικά από τους φορείς που εποπτεύονται από το υπουργείο Υγείας, δηλαδή από τον ΟΚΑΝΑ, το ΚΕΘΕΑ, το 18 Άνω και το ΨΜΘ. Δεν θα είναι δυνατή η δημιουργία τους από ΜΚΟ και άλλες δομές. Επίσης, ακόμα και οι εποπτευόμενοι φορείς του υπουργείου δεν θα μπορούν να δημιουργήσουν τέτοιο χώρο κατά βούληση, αλλά θα πρέπει να εγκρίνεται κάθε φορά το έργο από το υπουργείο με σχετική απόφαση, προκειμένου να υπάρχει έλεγχος ότι τηρούνται όλες οι απαραίτητες προδιαγραφές, έχουν γίνει οι απαραίτητες μελέτες κοκ», επισημαίνει το γραφείο του υπουργού σχετικά με την επικείμενη διάταξη.

Προφύλαξη της ζωής των χρηστών

«Η δημιουργία ενός χώρου εποπτευόμενης χρήσης είναι πολύ σημαντική, καθώς καθιστά εφικτή την αποτροπή θανάτου των χρηστών από υπερβολική δόση», σημειώνει ως ένα από τα πιο σημαντικά οφέλη του μέτρου η Μαριανέλλα Κλώκα, από το τμήμα Διεκδίκησης Δικαιωμάτων της ΜΚΟ Praksis. Αντίστοιχα, όπως επισημαίνεται και από τον διευθυντή του ΚΕΘΕΑ, Βασίλη Γκιτάκο, «έρευνες σε χώρους του εξωτερικού δείχνουν θετικά αποτελέσματα σε δείκτες υγείας των εξαρτημένων που τους επισκέπτονται ως προς την πρόληψη οξέων περιστατικών υπερδοσολογίας», τονίζοντας όμως πως «αυτό ωστόσο αφορά πάντα σε μονάδες που τηρούν πολύ υψηλές προδιαγραφές λειτουργίας».
Ταυτόχρονα, η δημιουργία κέντρων εποπτευόμενης χρήσης αναμένεται να έχει άμεσο θετικό αντίκτυπο εν γένει στην υγεία των χρηστών, καθώς «δίνεται η δυνατότητα ασφαλέστερης χρήσης. Οι χρήστες δεν μοιράζονται σύριγγες μεταξύ τους κι άλλα υλικά, με αποτέλεσμα να περιορίζεται η μετάδοση ηπατίτιδας C και HIV. Γεγονός που σημαίνει την προφύλαξη ευρύτερα της δημόσιας υγείας», όπως περιγράφει η Μαριανέλλα Κλώκα.
Εξίσου σημαντικό όφελος από την υιοθέτηση ενός τέτοιου μέτρου, σύμφωνα με τον Αλέκο Κυρούση, διευθυντή του 18 Άνω, είναι η διάσταση αξιοπρέπειας που δίνεται στους χρήστες, καθώς δεν θα βρίσκονται στο δρόμο σε κακές συνθήκες υγιεινής, αλλά σε ένα ασφαλές και προσεγμένο περιβάλλον. Γεγονός, που όπως υπογραμμίζει η υπεύθυνη από την Praksis, απαντά στις ανάγκες τόσο των ίδιων των χρηστών, όσο και των γειτονιών, καθώς «κανείς δεν θέλει να υπάρχουν στην περιοχή του ανοιχτές πιάτσες ναρκωτικών. Ούτε οι ίδιοι οι χρήστες θέλουν να εκτίθενται δημόσια σε κάτι που αφορά μια προσωπική επιλογή-ασθένεια. Αυτή τη στιγμή αναγκάζονται να κάνουν χρήση στο δρόμο, γιατί δεν υπάρχουν τέτοιοι χώροι, και σε πολλές περιπτώσεις είναι άστεγοι».
Τέλος, σύμφωνα με τον Αλέκο Κυρούση, «αν υπάρξει σωστή διαχείριση του χώρου και ένα κατάλληλα εκπαιδευμένο προσωπικό, είναι πιθανό μέσω της επαφής των χρηστών με τους λειτουργούς, οι πρώτοι να ενθαρρυνθούν να παρακολουθήσουν και κάποιο πρόγραμμα θεραπείας».

Να μη γίνει ένα θεσμοποιημένο περιθώριο

Το σκέλος, βέβαια, της ενθάρρυνσης για απεξάρτηση μέσω της επίσκεψης σε χώρους εποπτευόμενης χρήσης, όπως σημειώνει ο ίδιος, είναι ένα ζήτημα διφορούμενο, καθώς «θα μπορούσε να αποδυναμωθεί το αίτημα για θεραπεία. Βέβαια αν το προσωπικό είναι κατάλληλα εκπαιδευμένο και έχει ως οραματική θέση την πλήρη θεραπεία και την παραπομπή σε κέντρα απεξάρτησης, τότε μειώνεται και αυτός ο κίνδυνος».
Αντίστοιχα, οι επιφυλάξεις του προέδρου του ΚΕΘΕΑ είναι ότι «τον τελευταίο καιρό τα κέντρα επιτηρούμενης χρήσης προβάλλονται ως πανάκεια για τα προβλήματα των χρηστών, την καταπολέμηση της εγκληματικότητας, την αντιμετώπιση της κοινωνικής όχλησης. Πρόκειται για μια πρακτική μείωσης της βλάβης, η οποία στις περισσότερες χώρες όπου εφαρμόστηκε μέχρι στιγμής προκάλεσε έντονο δημόσιο διάλογο. Και αυτό γιατί η λειτουργία τους, υπό κάποιες τουλάχιστον συνθήκες, μπορεί να ενθαρρύνει τη χρήση, να ενισχύσει τοπικά τις “πιάτσες” και να μειώσει το κίνητρο για θεραπεία. Η λειτουργία ενός τέτοιου χώρου, λοιπόν, χρειάζεται πολύ προσεκτικό σχεδιασμό, διαβούλευση με την τοπική κοινωνία που θα τον φιλοξενήσει, λεπτομερή πρωτόκολλα, συνεχή παρακολούθηση και αξιολόγηση. Μια τέτοια μονάδα υπάρχει σοβαρός κίνδυνος να εξελιχθεί σε “θεσμοποιημένο περιθώριο”, που προορίζεται να απαλλάξει την κοινωνία από την “όχληση”, χωρίς να δίνει ουσιαστική βοήθεια στους εξαρτημένους, αλλά καθηλώνοντάς τους περισσότερο στο πρόβλημα. Σε κάθε περίπτωση ένα κέντρο επιτηρούμενης χρήσης -παρόλο που συχνά προβάλλεται ως η “λύση” που λείπει από την Αθήνα- από μόνο του δεν πρόκειται να αλλάξει την κατάσταση. Χρειάζεται ενίσχυση όλου του εύρους των υπηρεσιών, ώστε αυτές να ανταποκρίνονται στους διαφορετικούς βαθμούς εξάρτησης και κοινωνικού αποκλεισμού του πληθυσμού των χρηστών, αλλά και στις πολλαπλές ανάγκες κάθε ατόμου ξεχωριστά. Διαφορετικά το πρόβλημα θα συνεχίσει να ανακυκλώνεται».

Θετική ανταπόκριση

Προς το παρόν στο διάλογο που έχει ανοίξει, η ανταπόκριση των φορέων φαίνεται να είναι θετική, αφού ούτως ή άλλως για πολλούς προϋπήρχε σαν αίτημα. Συγκεκριμένα, 7 ΜΚΟ (Κέντρο Ζωής, Δίκτυο Ομότιμων Χρηστών Ψυχοδραστικών Ουσιών, Διογένης, Praksis, Σύλλογος Οροθετικών Ελλάδας Θετική Φωνή, Σύλλογος Ασθενών Ήπατος Ελλάδος Προμηθέας και Steps) είχαν αποστείλει από τον Αύγουστο επιστολή στον υπουργό Υγείας ζητώντας τη δημιουργία τέτοιων κέντρων. Όπως είχε ζητήσει παλαιότερα και ο δήμαρχος Αθηναίων, Γιώργος Καμίνης, γεγονός που υπερτονίστηκε εκ μέρους του κατά την απάντησή του στην επιστολή του υπουργείου την περασμένη εβδομάδα.
Σε κάθε περίπτωση, βέβαια, σημαντική θα ήταν και η συμμετοχή των ίδιων των χρηστών στο διάλογο για το Σχέδιο Δράσης μείωσης της βλάβης, αλλά και εν γένει στις συζητήσεις περί αντιμετώπισης των ναρκωτικών και της βλάβης τους. «Τα κέντρα εποπτευόμενης χρήσης αποτελούν ένα αίτημα των ιθυνόντων και των φορέων. Προκειμένου να μην υπάρχει καμία υποψία ότι ένα τέτοιο μέτρο δεν πρόκειται να ληφθεί για να μην βλέπουμε απλά τους χρήστες στις γειτονιές, και αφού μιλάμε για τα δικαιώματα των χρηστών, θα ήταν καίριο να φτιάχνονταν δικοί τους σύλλογοι και να έπαιρναν μέρος στη συζήτηση», όπως επισημαίνεται από το διευθυντή του 18 Άνω, Α. Κυρούση.

Ανάγκη ολιστικού σχεδίου

Ταυτόχρονα, πέραν της δημιουργίας κέντρων εποπτευόμενης χρήσης υπογραμμίζεται και η ανάγκη υιοθέτησης περαιτέρω μέτρων για τη βελτίωση της ζωής των χρηστών ουσιών, τα οποία θα διέπονται από ολιστική προσέγγιση απέναντι στο ζήτημα.
«Χρειάζεται κεντρικός σχεδιασμός και ολοκληρωμένο και μακροπρόθεσμο σχέδιο δράσης, με ισορροπία και συμπληρωματικότητα ανάμεσα σε μέτρα ενημέρωσης, πρόληψης, έγκαιρης παρέμβασης, θεραπείας, επανένταξης, μείωσης της βλάβης και αγωγής της κοινότητας. Με χρονοδιάγραμμα, παρακολούθηση, αξιολόγηση και διασφαλισμένους πόρους. Αυτή τη στιγμή πολλές ανάγκες στον τομέα των εξαρτήσεων καλύπτονται κυρίως με εμβαλωματικές κινήσεις, χωρίς προσλήψεις μόνιμου προσωπικού, αλλά μέσα από υπηρεσίες με ημερομηνία λήξης, όπως τα προγράμματα ΕΣΠΑ. Προφανώς το πρώτο βήμα πρέπει να είναι η ενεργοποίηση των οργάνων και διαδικασιών που προβλέπει το θεσμικό πλαίσιο για τα ναρκωτικά, δηλαδή ο ορισμός του εθνικού συντονιστή και η λειτουργία της Εθνικής Επιτροπής Σχεδιασμού», τονίζει ο διευθυντής του ΚΕΘΕΑ, Βασίλης Γκιτάκος.
Το ζητούμενο των μη συγκυριακών παρεμβάσεων και πάνω απ’ όλα των μη κατασταλτικών μέτρων, επισημαίνει αντίστοιχα και ο διευθυντής του 18 Άνω, Αλέκος Κυρούσης, σημειώνοντας την ανάγκη «να καταγραφούν και να οργανωθούν όλες οι παρεχόμενες υπηρεσίες σε αυτό το πεδίο, ώστε να παρέχονται υπηρεσίες σε πιο τοπικό επίπεδο και να είναι δυνατή η διαρκής επαφή του χρήστη με συγκεκριμένους λειτουργούς, καθώς η ασταθής σχέση που αναπτύσσεται τώρα, λόγω του ότι τον στέλνουν από εδώ κα από εκεί, δεν ευνοεί τη θεραπεία του».
Παράλληλα, προτείνεται από τον ίδιο η δημιουργία ενός ειδικού κέντρου που θα έχει δυνάμεις του ΕΚΑΒ εξειδικευμένες σε περιπτώσεις χρήσης, στο οποίο θα μπορούν να απευθυνθούν για περιστατικά υπερδοσολογίας, στέρησης κτλ. Ενώ η Μαριανέλλα Κλώκα από το τμήμα Διεκδίκησης Δικαιωμάτων της Praksis επισημαίνει την ανάγκη λήψης μέτρων που σχετίζονται με την καλύτερη θωράκιση των παρεμβάσεων υγείας, όπως η νομοθέτηση με σαφήνεια της χρήσης της ναλοξόνης από τους χρήστες. Ουσία που λειτουργεί σαν «αντίδοτο» σε περιστατικά υπερδοσολογίας, καθώς έχει την ικανότητα να προλαμβάνει ή να αντιστρέφει τις επιδράσεις των οπιοειδών, όπως η αναπνευστική καταστολή, η καταστολή και η υπόταση. «Η δυνατότητα χρήσης της ναλοξόνης είναι πολύ σημαντική, γιατί πριν συζητήσουμε για το ζήτημα της απεξάρτησης, θα πρέπει να δούμε πως θα επιζήσει κάποιος από τη χρήση».
Προς το παρόν, στα άμεσα σχέδια του υπουργείου Υγείας είναι η ενίσχυση του ΚΕΘΕΑ και του ΟΚΑΝΑ με κινητές και μη μονάδες, η δημιουργία δομών άμεσης πρόσβασης και ξενώνων βραχείας φιλοξενίας, σύμφωνα με το γραφείο του υπουργού.

Κρίσιμο ζήτημα η επανένταξη

Τέλος, ιδιαίτερη μέριμνα κρίνεται ότι θα πρέπει να υπάρξει στο ζήτημα της επανένταξης των χρηστών και των απεξαρτημένων και στην άρση του κοινωνικού στίγματος. «Σε αυτό δεν διαδραματίζει ρόλο μόνο η πολιτεία, αλλά και άλλοι φορείς που θα μπορούσαν να βοηθήσουν, ώστε να μειωθεί το στίγμα. Για παράδειγμα η Praksis έχει ως εργαζόμενούς ανθρώπους που κάνουν χρήση ή που βρίσκονται σε προγράμματα υποκατάστασης, ή είναι πρώην χρήστες. Τέτοιες ενέργειες βοηθούν πολύ και πρέπει να πυκνώσουν, καθώς είχαμε περιπτώσεις που είχαν προσληφθεί ενώ ήταν χρήστες και τώρα βρίσκονται πολύ κοντά στο στάδιο να μηδενίσουν τη χρήση, επειδή η ζωή τους μπήκε σε ένα άλλο δρόμο», τονίζει η Μαριανέλλα Κλώκα τονίζοντας την ανάγκη να γίνει όλη η κοινωνία αρωγός σε αυτή την υπόθεση.
Σημαντικό ρόλο σε αυτό διαδραματίζουν και τα ΜΜΕ, όπως τονίζεται από τον Αλέκο Κυρούση. «Θέλει πολλή κοινωνική δουλειά, ώστε να αρθεί το στίγμα του εξαρτημένου σαν επικίνδυνου και ξεγραμμένου ατόμου. Τόσο προσωπική δουλειά του κάθε πολίτη να μην βλέπει έτσι το χρήστη, αλλά και των ΜΜΕ, που όπως είδαμε και στην υπόθεση του Ζακ Κωστόπουλου αναπαρήγαν και πάλι το στερεότυπο του τοξικομανή επικίνδυνου εισβολέα». Σε κάθε περίπτωση, άλλωστε, όπως καταλήγει, «δεν έχουν σημασία μόνο τα μέτρα που θα πάρει κάποιος, αλλά και το πώς αντιλαμβάνεται τον χρήστη αυτός που παίρνει τα μέτρα».

ΚΕΝΤΡΑ ΕΠΟΠΤΕΥΟΜΕΝΗΣ ΧΡΗΣΗΣ
Η εμπειρία του «Οδυσσέας»

Τα κέντρα επιτηρούμενης χρήσης λειτουργούν αποτελεσματικά σε πολλές χώρες της Ευρώπης, όπως για παράδειγμα Ισπανία, Πορτογαλία, Γαλλία, Ελβετία, Γερμανία, Λουξεμβούργο, Ολλανδία, Νορβηγία, κ.α., σύμφωνα με παλαιότερη έκθεση της ΜΚΟ Praksis. Στην Ελλάδα είχε λειτουργήσει σε πιλοτική φάση αντίστοιχος εποπτευόμενος σταθμός χρήσης από τον ΟΚΑΝΑ στην Αθήνα, από τον Οκτώβριο του 2013 μέχρι την 1η Αυγούστου του 2014, όποτε έκλεισε μετά από εισαγγελική παραγγελία, λόγω έλλειψης σχετικού νομοθετικού πλαισίου. Οι παρεχόμενες υπηρεσίες του πιλοτικού προγράμματος «Οδυσσέας», όπως είχε ονομαστεί, αφορούσαν τη διανομή υλικού για ασφαλέστερη χρήση, ιατρική υποστήριξη για περιστατικά υπερδοσολογίας, αλλά και για την πρόληψη υπερδοσολογίας, την παροχή ψυχολογικής υποστήριξης, παραπομπή σε κοινωνικούς λειτουργούς για λύση προβλημάτων πρόνοιας, πρωτοβάθμια περιποίηση τραυμάτων, ενημέρωση για προγράμματα απεξάρτησης και υποκατάστασης, καθώς και τη συγκέντρωση πληροφοριών για τις ουσίες από τους χρήστες-επισκέπτες για ερευνητικούς σκοπούς
Συνολικά στοιχεία αποτίμησης του «Οδυσσέας» δυστυχώς δεν υπάρχουν, αλλά βάσει της έκθεσης της Praksis, «στο τρίμηνο λειτουργίας (Οκτωβρίου – Δεκεμβρίου 2013) ο “Οδυσσέας” έσωσε τη ζωή σε 26 χρήστες μέσω ανάταξης περιστατικών υπερδοσολογίας και πρόληψης υπερδοσολογίας και προσέγγισε 670 άτομα. Στοιχεία που η Praksis έχει στη διάθεσή της και αφορούν το πρώτο εξάμηνο του 2014, ανεβάζουν τον αριθμό των ανθρώπινων ζωών που σώθηκαν σε 62», καταδεικνύοντας το πόσο σημαντικό είναι να επαναλειτουργήσει ένα τέτοιου είδους κέντρο.

Τζέλα Αλιπράντη