Με αφορμή τα 100 χρόνια από την Οκτωβριανή Επανάσταση έγιναν πολλές εκδηλώσεις, όπου κυριάρχησε είτε η διθυραμβική αποτίμηση των γεγονότων είτε η μηδενιστική κριτική, κι αναδείχθηκε το ανταγωνιστικό δίπολο Μαρξιστών και Αναρχικών. Στο μπαρ Μανιφέστο, στη Θεσσαλονίκη, οργανώνονται πολλές ενδιαφέρουσες συζητήσεις και παρουσιάσεις βιβλίων. Στη συζήτηση με τίτλο «Μαρξισμός και αναρχισμός», που οργανώθηκε πριν λίγες μέρες, με ομιλητές τον πανεπιστημιακό Αλέξανδρο Κιουπκιολή και τον παλιό συνεργάτη της «Εποχής» Δημοσθένη Παπαδάτο-Αναγνωστόπουλο, επιχειρήθηκε μια ψύχραιμη αποτίμηση των γεγονότων και των διαφορετικών προσεγγίσεων. Παραθέτουμε ένα μέρος της ιδιαίτερα μελετημένης εισήγησής του, η οποία αναδεικνύει την ανάγκη συνεύρεσης και κοινής δράσης των δύο ιδεολογικών ρευμάτων:
«Τα βιβλία που μιλούν, ευθέως ή πλαγίως, για τις σχέσεις μαρξισμού και αναρχισμού (όχι μόνο για την ιστορία αλλά και για το παρόν αυτών των σχέσεων), μας αφορούν, γιατί θίγουν τρία ζητήματα γύρω από το «τι να κάνουμε» σήμερα. Καταρχάς, το ζήτημα του θεμελίου της πολιτικής στρατηγικής: πώς να “διαβάσουμε” την πολιτική συγκυρία στην Ελλάδα και διεθνώς, με ποιους και με ποιες να πάμε μαζί —και πώς να ιεραρχήσουμε τους αγώνες, αφού είναι αδύνατο να τους κάνουμε όλους ταυτόχρονα.
Δεύτερον, το ζήτημα της εμβέλειας: μέχρι πού είμαστε διατεθειμένοι/ες να πάμε; Αρκούν οι “μερικοί-τοπικοί” αγώνες ή το θέμα είναι μόνο οι “συνολικά” ανατρεπτικοί; Τρίτο και τελευταίο, το ζήτημα του χρόνου: έχει ακόμα αξία να διεκδικούμε αλλαγές που θέλουν χρόνο για να κερδηθούν και να ριζώσουν; Ή σχεδιάζουμε κυρίως στο τώρα, στον παρόντα χρόνο, εφ’ όσον τα “μακρόπνοα” σχέδια (από τις επαναστάσεις ως τις αριστερές κυβερνήσεις…) απέτυχαν;
Έχει αξία, λοιπόν, να επιστρέφουμε στη συζήτηση αυτή. Αν η “πράξη προηγείται της θεωρίας”, μας υποχρεώνουν να το κάνουμε οι συνέργειες αναρχικών και μαρξιστών/τριών, που τα τελευταία πολλά χρόνια πληθαίνουν: αλληλεγγύη στους Ζαπατίστας, “αντιπαγκοσμιοποιητικό”, ελληνικός Δεκέμβρης, αντιφασιστικό κίνημα, στήριξη των πολιτικών κρατούμενων, ΒΙΟΜΕ κ.ά.
Εμπνεόμενοι από τις συνέργειες αυτές, που φυσικά δεν περιορίζονται στην Ελλάδα, μια σειρά συγγραφείς φωτίζουν τις “συγγένειες” αναρχικών και μαρξιστριών. Θυμίζουν ότι, όποτε τέθηκε στα σοβαρά το ζήτημα της κοινωνικής αλλαγής, αναρχικοί/ές και κομμουνιστές/τριες δούλεψαν μαζί. Είναι παραδειγματικό, εδώ, το βιβλίο “Τα Κόκκινα και τα Μαύρα αστέρια μας”, των γάλλων (μαρξιστών) Μικαέλ Λεβί και Ολιβιέ Μπεζανσενό. Αλλά στην ίδια υπόθεση συμβάλλουν, επίσης, ο “Αναρχισμός στον Κομμουνισμό”, του Φώτη Τερζάκη· το πιο “μεθοδολογικό” “Φουκώ και Μαρξ”, του Πιερ Μασερέ· με μια έννοια “η Βαρύτητα στο ή” του αναρχικού Κώστα Γουρνά, που κρατά την μαρξική αντίληψη των “κοινών συμφερόντων” του κινήματος. Και βέβαια τα πολιτικά βιβλία του αναρχικού Βικτόρ Σερζ που, μέχρι και το θάνατό του, δεν αποκήρυξε την επανάσταση των μπολσεβίκων, παρά τα όσα.
Η εκατοστή επέτειος της Οκτωβριανής Επανάστασης, ωστόσο, ήταν αφορμή να διακρίνει κανείς ένα δεύτερο “ρεύμα” εκδόσεων, που δεν βγαίνουν (πάντα) στην τύχη: Ο “Μπολσεβίκικος μύθος”, του Αλεξάντερ Μπέρκμαν, το συλλογικό “Αναρχικοί και Μπολσεβίκοι”, και τα δύο περσινά βιβλία του αναρχικού Βολίν, όπως ακριβώς η πρόσφατη συλλογή κειμένων του Ιταλού ιστορικού Τζαμπιέτρο “Νίκο” Μπέρτι, όλα βιβλία “πολεμικής”, δείχνουν ότι παραμένει ισχυρή και μια διάθεση να συντηρηθεί η μνήμη που χωρίζει: η μνήμη της (αιματηρής) ιστορικής σύγκρουσης αναρχικών και μαρξιστών, τα εγκλήματα μέσα και έξω από εισαγωγικά. Ιδίως το “Μαρξισμός και αναρχισμός”, του “Νίκο” Μπέρτι, συνοψίζει τους κοινούς τόπους της κλασικής αναρχικής κριτικής στους μαρξιστές —το παλιό αναρχικό φαντασιακό “Κομμούνα-Κρονστάνδη-Ισπανία”. Έστω κι αν βλέπει τον μαρξισμό περίπου ως εκδοχή του σταλινισμού, αντί για το αντίθετο, αξίζει να το διαβάσουμε. Και να το κάνουμε παράλληλα με τη “χαρτογράφηση” των σημερινών αναρχικών ρευμάτων, που επιχειρεί ο Ισπανός Τομάς Ιμπάνιεθ στο “Ο αναρχισμός σε κίνηση”, σημειώνοντας θέματα για μια κριτική της αναρχικής κριτικής.
Η μεταπολεμική κρίση του μαρξισμού —η αμηχανία μπροστά στο Άουσβιτς, που σημειώνει ο Έντζο Τραβέρσο, η θλιβερή κρατικοποίηση του μαρξισμού-λενινισμού, η ενσωμάτωση του ευρωκομμουνισμού—, μια κρίση που διήρκεσε ως και την πτώση του Τείχους, έγινε ευκαιρία για να εμφανιστούν στο προσκήνιο “χίλιοι μαρξισμοί”, όχι μόνο ακαδημαϊκοί, αλλά και συνδεδεμένοι με σημαντικούς αγώνες. Κι αν οι πολιτικές ήττες (όπως και οι ντροπιαστικές συνθηκολογήσεις) κομμάτων και οργανώσεων που επικαλέστηκαν τον Μαρξ σήμαναν πολλές φορές την υποχώρηση και τη δυσφήμηση κάθε εκδοχής μαρξισμού, από τα προβλήματα και τα αδιέξοδα δεν εξαιρείται το άλλο ιστορικό ρεύμα του εργατικού κινήματος και τα σύγχρονα σημεία αναφοράς του: η υποχώρηση του ’68 και του ιταλικού εργατισμού, η γρήγορη έκλειψη των κινημάτων Occupy, τα όρια του κινηματισμού στην Ελλάδα μετά το 2012, η στροφή των Ζαπατίστας στον πολιτικό αγώνα, η στρατηγική ήττα των οργανώσεων ένοπλης προπαγάνδας. Στο επίπεδο, τέλος, της θεωρίας, πολλές σύγχρονες θεωρητικές αναφορές του αναρχισμού είναι πολύ κοντινότερες στον μαρξισμό απ’ ό,τι συχνά νομίζεται.
Η παγκόσμια κρίση, και μαζί τα υπαρκτά και δυνητικά πολιτικά “προϊόντα” της (η ανεργία και η εσωτερική υποτίμηση, οι φασισμοί και οι εθνοκρατικοί ανταγωνισμοί, οι σημερινές και οι ενδεχόμενες πολεμικές συρράξεις) κάνουν επίκαιρη την μαρξιστική παράδοση και κρίσιμες όψεις του λενινιστικού έργου (η προτεραιότητα του αγώνα ενάντια στο “δικό μας” κράτος και το “δικό μας” κεφάλαιο, η αυτονομία της πολιτικής οργάνωσης) —προφανώς υπό τον όρο ότι θα υπάρχουν αγώνες και οργανώσεις που θα την αξιοποιούν κριτικά στις νέες συνθήκες. Στη συγκυρία αυτή, που το “ταξικό” και το “εθνικό” ανακάμπτουν με ριζικό τρόπο, δεν μπορούμε να είμαστε γενικώς κινηματικές και αορίστως ριζοσπάστες· κι είναι σαφές ότι η δράση αποκλειστικά στο παρόν και την καθημερινότητα, όσο κι αν απαντά στο βίωμα των ανθρώπων της εργατικής τάξης, δεν αρκεί. Η μεγάλη πρόκληση είναι η γενίκευση των “συνεργειών” ανάμεσα στα δύο ρεύματα: από αυτήν θα προκύψουν, αν προκύψουν, πολιτικές μορφές και θεωρητικά σχήματα. Ας το θυμίσουμε: όποτε τέθηκε στα σοβαρά θέμα κοινωνικής αλλαγής, κάτι τέτοιο επιτεύχθηκε. Σήμερα πρέπει μάλλον να το ξαναπροσπαθήσουμε».
Ο δικηγόρος του διαβόλου
