🎙️Ελένη Ρομποτή: “Παγιδευμένοι στο καθεστώς της εργολαβίας, χωρίς προοπτική επαγγελματικής ανέλιξης”

φωτογραφία: (EUROKINISSI/ΤΑΤΙΑΝΑ ΜΠΟΛΑΡΗ)

Μιλήσαμε με την Ελένη Ρομποτή, μεταδιδακτορική Ερευνήτρια, Πολυτεχνείο Κρήτης και διδακτόρισσα Πολιτικής Οικονομίας της Εργασίας και Εργασιακών Σχέσεων, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης (ΔΠΘ). Η έρευνά για την του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, «Συνθήκες απασχόλησης και εργασιακών σχέσεων των “ενοικιαζόμενων” και “ψευδο-εργολαβικών” εργαζομένων στην Ελλάδα και την Ευρώπη» που θα παρουσιαστεί στην εκδήλωση που διοργανώνεται από τον Σύλλογο Εργαζομένων στην Εθνική Τράπεζα, τον Σύλλογο Δανειζομένου Προσωπικού Τραπεζικού Τομέα και τον Σύλλογο Εργολαβικών ΕΥΔΑΠ:

Δείτε τις λεπτομέρειες της εκδήλωσης στο άρθρο

Τι ορίζεται ενοικίαση εργαζομένων και τι εργολαβικοί εργαζόμενοι;

Ενοικίαση εργαζομένων ή προσωρινή απασχόληση μέσω Επιχειρήσεων Προσωρινής Απασχόλησης (ΕΠΑ) ονομάζεται η προσωρινή διάθεση εργαζομένων σε μια δεύτερη επιχείρηση, τη λεγόμενη χρήστρια επιχείρηση. Σε αυτή τη σχέση, η ΕΠΑ είναι ο άμεσος εργοδότης του εργαζομένου, ενώ η χρήστρια επιχείρηση είναι ο έμμεσος εργοδότης. Η χρήστρια επιχείρηση είναι αυτή που ασκεί στην πράξη το διευθυντικό δικαίωμα, δηλαδή οργανώνει την εργασία, δίνει οδηγίες, ελέγχει την εκτέλεσή της και καθορίζει βασικά στοιχεία της καθημερινής απασχόλησης. Αντίθετα, η εργολαβία πραγματοποιείται μέσω Επιχειρήσεων Παροχής Υπηρεσιών, δηλαδή εργολαβικών επιχειρήσεων, οι οποίες αναλαμβάνουν την εκτέλεση έργων ή την παροχή υπηρεσιών για λογαριασμό άλλων επιχειρήσεων μέσω outsourcing. Υπάρχουν δύο βασικές μορφές: το in-house outsourcing και το out-house outsourcing. Στο in-house outsourcing οι εργολαβικοί εργαζόμενοι απασχολούνται στις εγκαταστάσεις της επιχείρησης που αναθέτει το έργο μέσω outsourcing. Στο out-house outsourcing, αντίθετα, εργάζονται στις εγκαταστάσεις της εργολαβικής επιχείρησης. Η έρευνά μας εστιάζει ακριβώς στους εργολαβικούς εργαζόμενους που απασχολούνται μέσα στις τράπεζες, δηλαδή στην περίπτωση του in-house outsourcing, γιατί εκεί εμφανίζονται κοινά χαρακτηριστικά με την ενοικίαση εργαζομένων.

Πότε έγινε η έρευνα; Πόσο χρόνο χρειάστηκε; Πόσοι συμμετείχαν και από ποιες πόλεις;

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε με μικτή μεθοδολογία, συνδυάζοντας ποσοτική και ποιοτική έρευνα, από τον Ιανουάριο έως τον Δεκέμβριο του 2019 και διήρκησε συνολικά δώδεκα μήνες. Συμμετείχαν 365 εργαζόμενοι που απασχολούνταν στον τραπεζικό κλάδο με εργολαβικό καθεστώς, από την Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη και την Πάτρα. Πρόκειται για τρεις πόλεις όπου συγκεντρώνεται σημαντικό μέρος της τραπεζικής δραστηριότητας στην Ελλάδα και όπου παρατηρείται έντονη παρουσία εργολαβικών επιχειρήσεων που παρέχουν υπηρεσίες στον τραπεζικό κλάδο. Στόχος μας ήταν να αποτυπώσουμε την πραγματική εμπειρία αυτών των εργαζομένων, οι οποίοι συχνά παραμένουν «αόρατοι» τόσο για την επίσημη στατιστική όσο και για τη δημόσια συζήτηση. Η έρευνα συνδύασε αριθμητικά δεδομένα και βιωματικές μαρτυρίες, ώστε να έχουμε όχι μόνο αριθμούς, αλλά και ουσιαστική εικόνα των εργασιακών τους συνθηκών.

Με ποια επιστημονική μέθοδο έγινε η έρευνα και γιατί;

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε με τη μεθοδολογία Respondent Driven Sampling, δηλαδή Δειγματοληψία Καθοδηγούμενη από Ερωτώμενους, γνωστή ως RDS. Πρόκειται για μια εξειδικευμένη μεθοδολογία που χρησιμοποιείται όταν ο πληθυσμός που μελετάται είναι δύσκολο να εντοπιστεί ή δεν είναι επίσημα καταγεγραμμένος. Στην περίπτωσή μας δεν υπήρχαν διαθέσιμα μητρώα εργολαβικών εργαζομένων, ούτε πρόσβαση μέσω των τραπεζών ή των εργολαβικών εταιρειών. Αυτό από μόνο του δείχνει πόσο αόρατη είναι αυτή η μορφή εργασίας. Έτσι, οι ίδιοι οι εργαζόμενοι μάς οδηγούσαν σε άλλους εργαζόμενους μέσα από δίκτυα επαφών. Η RDS ήταν η καταλληλότερη επιλογή, γιατί επιτρέπει τη μελέτη πληθυσμών που δύσκολα αποτυπώνονται με τις κλασικές μεθόδους έρευνας και μπορεί να οδηγήσει σε αποτελέσματα αντιπροσωπευτικά του υπό μελέτη πληθυσμού.

Γιατί ήταν απαραίτητο να πάρετε στοιχεία από τόσους εργαζόμενους;

Ήταν απαραίτητο να έχουμε ένα μεγάλο δείγμα, ακριβώς επειδή η έρευνα είχε και ποσοτικό σκέλος. Στην ποσοτική έρευνα ο αριθμός των συμμετεχόντων έχει μεγάλη σημασία, ώστε τα αποτελέσματα να είναι αξιόπιστα και αντιπροσωπευτικά και να περιορίζεται το στατιστικό σφάλμα. Όταν μελετάς μια τόσο σύνθετη και ελάχιστα ερευνημένη μορφή απασχόλησης, δεν αρκεί ένας μικρός αριθμός απαντήσεων. Χρειαζόταν να διαπιστώσουμε αν υπάρχουν κοινά χαρακτηριστικά, επαναλαμβανόμενες εμπειρίες και σταθερά μοτίβα. Επιπλέον, η μεθοδολογία RDS απαιτεί μεγαλύτερο δείγμα, ώστε να ενισχυθεί η εγκυρότητα των συμπερασμάτων. Έτσι μπορέσαμε να τεκμηριώσουμε ότι δεν πρόκειται για μεμονωμένες περιπτώσεις, αλλά για ένα ευρύτερο και συστηματικό εργασιακό φαινόμενο.

Υπήρχαν παρόμοιες έρευνες στην Ελλάδα ή στο εξωτερικό;

Από όσο προκύπτει από τη διεθνή βιβλιογραφία, δεν υπήρχαν αντίστοιχες εμπειρικές έρευνες ούτε στην Ελλάδα ούτε στο εξωτερικό για τους ψευδο-εργολαβικούς εργαζόμενους στον τραπεζικό κλάδο. Το ζήτημα είχε εξεταστεί ελάχιστα από νομική σκοπιά, κυρίως ως θέμα εργατικού δικαίου και θεσμικής προστασίας. Ωστόσο, έλειπε η συστηματική καταγραφή της εμπειρίας των ίδιων των εργαζομένων, ιδιαίτερα σε σχέση με τις οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις της εργασίας τους. Για αυτόν τον λόγο η έρευνα έχει ιδιαίτερη σημασία: φέρνει στο προσκήνιο μια «κρυφή» πλευρά της αγοράς εργασίας, η οποία μέχρι σήμερα δεν είχε μελετηθεί επαρκώς.

Ποια είναι τα βασικά συμπεράσματα της έρευνας;

Τα βασικά συμπεράσματα είναι ότι πολλοί εργαζόμενοι που εμφανίζονται τυπικά ως εργολαβικοί, στην πράξη λειτουργούν όπως οι ενοικιαζόμενοι εργαζόμενοι που διατίθενται μέσω Επιχειρήσεων Προσωρινής Απασχόλησης (ΕΠΑ). Εργάζονται καθημερινά μέσα στις τράπεζες, καλύπτουν πάγιες και διαρκείς ανάγκες, συνεργάζονται με το μόνιμο προσωπικό και συχνά δέχονται οδηγίες από στελέχη της ίδιας της τράπεζας. Παρ’ όλα αυτά, δεν απολαμβάνουν τα ίδια μισθολογικά και εργασιακά δικαιώματα. Η έρευνα δείχνει ότι σε αρκετές περιπτώσεις η εργολαβία χρησιμοποιείται ως μηχανισμός παράκαμψης της εργατικής νομοθεσίας και των αρχών του εργατικού δικαίου.

Με ποιον τρόπο οι τράπεζες παραβιάζουν την εργατική νομοθεσία;

Η παραβίαση προκύπτει όταν οι τράπεζες χρησιμοποιούν εργολαβικές επιχειρήσεις όχι για πραγματικά ανεξάρτητα έργα, αλλά για να καλύπτουν σταθερές και διαρκείς ανάγκες προσωπικού. Στην πράξη, εργαζόμενοι που λειτουργούν σαν ενοικιαζόμενοι εμφανίζονται ως εργολαβικοί, με αποτέλεσμα να μην εφαρμόζεται η αρχή της ίσης μεταχείρισης που προβλέπουν η Ευρωπαϊκή Οδηγία 2008/104/ΕΚ και η ελληνική νομοθεσία, ιδίως ο Ν. 4052/2012, για τους ενοικιαζόμενους εργαζόμενους μέσω ΕΠΑ. Αυτό σημαίνει χαμηλότερους μισθούς, λιγότερα δικαιώματα και μεγαλύτερη εργασιακή ανασφάλεια. Η «εικονική εργολαβία» λειτουργεί έτσι ως τρόπος αποφυγής της προστασίας που θεσπίστηκε για αυτή την κατηγορία εργαζομένων. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο νομικό, αλλά και βαθιά κοινωνικό, γιατί δημιουργεί εργαζόμενους δύο ταχυτήτων μέσα στον ίδιο εργασιακό χώρο.

Τι σημαίνει ψευδο-εργολαβικός εργαζόμενος;

Ψευδο-εργολαβικός εργαζόμενος είναι ο εργαζόμενος που εμφανίζεται τυπικά ως εργολαβικός, αλλά στην πράξη έχει χαρακτηριστικά ενοικιαζόμενου εργαζόμενου. Εργάζεται μέσα στις εγκαταστάσεις της τράπεζας, ακολουθεί τις οδηγίες της, χρησιμοποιεί τον εξοπλισμό της και καλύπτει ανάγκες που δεν είναι προσωρινές αλλά μόνιμες και διαρκείς. Ο όρος αναδεικνύει αυτή τη «γκρίζα ζώνη» της αγοράς εργασίας, όπου μια σχέση που στην πράξη λειτουργεί ως ενοικίαση προσωπικού εμφανίζεται τυπικά ως εργολαβία. Είναι ένας όρος με ιδιαίτερη σημασία, γιατί περιγράφει ένα φαινόμενο που εξαπλώνεται χωρίς να είναι πάντα ορατό ή θεσμικά ξεκάθαρο.

Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές με τους ενοικιαζόμενους εργαζόμενους;

Η βασική ομοιότητα είναι ότι και οι δύο κατηγορίες εργαζομένων παρέχουν την εργασία τους σε μια επιχείρηση διαφορετική από τον άμεσο εργοδότη τους. Υπάρχει δηλαδή ένα τριγωνικό σχήμα: εργαζόμενος, ενδιάμεση εταιρεία και επιχείρηση όπου τελικά παρέχεται η εργασία. Η μεγάλη διαφορά είναι ότι οι ενοικιαζόμενοι εργαζόμενοι των ΕΠΑ αναγνωρίζονται νομικά και προστατεύονται από ειδική ευρωπαϊκή νομοθεσία, η οποία προβλέπει ίση μεταχείριση και ίσες αποδοχές. Αντίθετα, οι ψευδο-εργολαβικοί εμφανίζονται ως εργαζόμενοι σε εργολαβικό έργο και έτσι δεν απολαμβάνουν την ίδια προστασία. Η σύγχυση δημιουργείται επειδή στην καθημερινή εργασιακή πραγματικότητα οι δύο μορφές μοιάζουν πολύ, ενώ νομικά αντιμετωπίζονται διαφορετικά.

Τι κερδίζει η εργοδοτική πλευρά με την εικονική εργολαβία;

Το βασικό κίνητρο της εργοδοτικής πλευράς είναι η μείωση του εργατικού κόστους και η αύξηση της ευελιξίας. Μέσα από την εικονική εργολαβία οι επιχειρήσεις μπορούν να απασχολούν εργαζόμενους που καλύπτουν ουσιαστικές ανάγκες, χωρίς όμως να τους παρέχουν τα ίδια δικαιώματα με το μόνιμο προσωπικό. Αποφεύγονται μισθολογικές υποχρεώσεις, συλλογικές συμβάσεις, επιδόματα και άλλες μορφές προστασίας. Δημιουργείται έτσι ένα πιο φθηνό και ευάλωτο εργατικό δυναμικό, με περιορισμένες δυνατότητες διεκδίκησης. Από επιχειρηματική σκοπιά αυτό μπορεί να εμφανίζεται ως οικονομικό όφελος· από κοινωνική σκοπιά όμως ενισχύει την επισφάλεια και την κατάτμηση της αγοράς εργασίας.

Ποιες είναι οι συνέπειες για τον εργαζόμενο;

Οι συνέπειες για τον εργαζόμενο είναι πολυεπίπεδες και δεν αφορούν μόνο τον μισθό. Οι ψευδο-εργολαβικοί εργαζόμενοι συχνά αμείβονται λιγότερο από συναδέλφους που κάνουν την ίδια ή παρόμοια εργασία, έχουν λιγότερα δικαιώματα και βιώνουν διαρκή εργασιακή ανασφάλεια. Παρότι μπορεί να εργάζονται για χρόνια στον ίδιο χώρο, παραμένουν παγιδευμένοι στο καθεστώς της εργολαβίας, χωρίς προοπτική επαγγελματικής ανέλιξης. Αυτό δημιουργεί έντονο αίσθημα αδικίας, ανασφάλειας και επαγγελματικής απαξίωσης. Πολλοί αισθάνονται ότι, ενώ καλύπτουν σταθερές και διαρκείς ανάγκες, δεν αναγνωρίζονται ισότιμα μέσα στον ίδιο εργασιακό χώρο. Πρόκειται ουσιαστικά για μια μορφή σύγχρονης εργασιακής επισφάλειας, που επηρεάζει την αξιοπρέπεια και την ποιότητα ζωής των εργαζομένων.

Τι ισχύει σε άλλες χώρες, όπως η Γερμανία, η Ιταλία ή η Ισπανία;

Το φαινόμενο της εικονικής εργολαβίας δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό· απασχολεί πολλές ευρωπαϊκές χώρες, ιδιαίτερα μετά την εξάπλωση των ευέλικτων μορφών απασχόλησης. Η Γερμανία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα χώρας που προσπάθησε να αντιμετωπίσει πιο αυστηρά το πρόβλημα. Από το 2017 η γερμανική νομοθεσία απαιτεί οι συμφωνίες μεταξύ επιχειρήσεων να δηλώνουν ξεκάθαρα αν πρόκειται για πραγματική εργολαβία ή για διάθεση/ενοικίαση εργαζομένων μέσω ΕΠΑ. Αν μια επιχείρηση εμφανίζει μια σχέση ως εργολαβία ενώ στην ουσία πρόκειται για ενοικίαση προσωπικού, η συμφωνία μπορεί να θεωρηθεί άκυρη. Στην Ιταλία και την Ισπανία έχουν επίσης αναπτυχθεί εκτεταμένα οι ευέλικτες μορφές εργασίας και κυρίως η πρακτική της εργολαβίας εντος των εγκαταστάσεων της επιχείρησης που αναθέτει το έργο (in-house outsourcing). Η βιβλιογραφία δείχνει ότι και εκεί υπάρχουν περιπτώσεις όπου η εργολαβία μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την παράκαμψη μισθολογικών και εργασιακών δικαιωμάτων. Άρα μιλάμε για ένα ευρωπαϊκό πρόβλημα, που συνδέεται με τη γενικότερη απορρύθμιση της αγοράς εργασίας και τη δημιουργία όλο και πιο επισφαλών μορφών απασχόλησης.