«Η Βρετανία είναι μία από τις χειρότερα προετοιμασμένες χώρες του Παγκόσμιου Βορρά για όσα έρχονται». Με αυτή τη φράση ο οικονομολόγος, μέλος του Κόμματος των Πρασίνων και διευθυντής του ανεξάρτητου think tank Verdant, James Meadway δεν αναφέρεται μόνο στην κλιματική κρίση. Μιλά για μια οικονομία χαμηλών προσδοκιών, εκρηκτικών ανισότητων και δημόσιων υπηρεσιών που έχουν υποστεί περισσότερες περικοπές απ’ όσους πρωθυπουργούς έχει αλλάξει μετά το Brexit η Ντάουνινγκ Στριτ και αυτό δεν είναι μικρό κατόρθωμα.
Και ενώ οι πρωθυπουργοί αλλάζουν και η εξουσία ανάμεσα στους Εργατικούς και Συντηρητικούς εναλλάσσεται, το οικονομικό μοντέλο παραμένει ακριβώς το ίδιο. Οι μηνιαίοι λογαριασμοί αυξάνονται, η κοινωνική κατοικία ιδιωτικοποιείται, τα τρόφιμα στο ράφι ακριβαίνουν και παράλληλα η κυβέρνηση δεσμεύει δισεκατομμύρια για εξοπλισμούς. Η ακροδεξιά μαζί με το Reform UK και το Restore Britain, πάλι, έχει μια απλούστερη εξήγηση: φταίνε οι πρόσφυγες. Είναι σαφώς ευκολότερο από το να τα βάλει κανείς με τους ιδιοκτήτες, τις πετρελαϊκές και όσους κέρδισαν από τέσσερις δεκαετίες ιδιωτικοποιήσεων. Οι Πράσινοι, από την άλλη, επιχειρούν κάτι δυσκολότερο: να συνδέσουν την κλιματική κρίση με τους μισθούς, τα ενοίκια, την ακρίβεια, τη στέγαση και τις δημόσιες υπηρεσίες. Από 40.000 μέλη πριν από δεκαοκτώ μήνες έχουν φτάσει, σύμφωνα με τον Meadway, τις 230.000. Το κρίσιμο ερώτημα πλέον είναι αν μπορούν να μετατραπούν σε μαζικό κόμμα που διεκδικεί την εξουσία.
Ο Andy Burnham μπορεί να είναι ικανότερος και πιο χαρισματικός από τον Keir Starmer. Αλλά το χάρισμα από μονό του δεν χτίζει σπίτια, δεν χρηματοδοτεί τη δημόσια υγεία και δεν αλλάζει από μόνο του τις προτεραιότητες μιας οικονομίας που, όπως λέει ο Meadway, έχει αρχίσει να εξαντλείται.
Ο Andy Burnham μπήκε στην Ντάουνινγκ Στριτ υποσχόμενος να αλλάξει το οικονομικό μοντέλο της Βρετανίας και να προσφέρει άμεση ανακούφιση από την κρίση του κόστους ζωής. Η πρωθυπουργία του συνιστά μια πραγματική ρήξη με την κυβέρνηση του Keir Starmer ή κυρίως μια προσπάθεια ανανέωσης των Εργατικών χωρίς αμφισβήτηση των θεμελιωδών οικονομικών περιορισμών τους;
Σε επίπεδο ύφους και πολιτικής ικανότητας, η διαφορά είναι σαν τη μέρα με τη νύχτα. Το προσωπικό χάρισμα του Andy Burnham και η ικανότητά του να επικοινωνεί με ειλικρίνεια συνδυάζονται με την πραγματική του ικανότητα να ηγείται. Πήρε το ρίσκο να κατέβει στην επαναληπτική εκλογή του Makerfield, η οποία τον επανέφερε στο Κοινοβούλιο, και ξεκίνησε με μεγάλη ταχύτητα τις πρώτες δύο εβδομάδες της διακυβέρνησής του, προχωρώντας σε σειρά ανακοινώσεων για την κρίση του κόστους ζωής και σε σημαντικές, υψηλού ρίσκου μεταρρυθμίσεις για τη φροντίδα των ηλικιωμένων και τη χρηματοδότηση της τοπικής αυτοδιοίκησης.
Αντιμετωπίζει, ωστόσο, τους ίδιους θεμελιώδεις περιορισμούς με τον Starmer και φαίνεται πιθανό ότι θα παρουσιάσει την ίδια αδυναμία να τους αντιμετωπίσει. Η βρετανική οικονομία είναι αδύναμη, υπερχρεωμένη και βρίσκεται αντιμέτωπη με τις ίδιες βασικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν και άλλες οικονομίες, μέσα σε μια διεθνή τάξη που καταρρέει και υπό το βάρος της κλιματικής κρίσης. Ταυτόχρονα, το αμυντική βιομηχανία της χώρας απαιτεί μια εξαιρετικά μεγάλη αύξηση των στρατιωτικών δαπανών τα επόμενα χρόνια.
Ο Burnham δεν δείχνει πρόθεση να αντιμετωπίσει αυτές τις θεμελιώδεις αντιφάσεις. Επομένως, θα περίμενα σε μεγάλο βαθμό μια συνέχεια της οικονομικής πολιτικής του Starmer: μια προσπάθεια να τα βγάζει πέρα κάθε χρόνο, αλλά με πιο ικανή παρουσίαση. Εκείνο που θα μπορούσε να εκτροχιάσει τον Burnham είναι μια μεγάλη επιδείνωση της κρίσης του κόστους ζωής, συνδεδεμένη με τις τιμές των τροφίμων, κατά τη διάρκεια του φθινοπώρου και μέσα στην επόμενη χρονιά.
Πώς θα περιγράφατε τη σημερινή κατάσταση της βρετανικής οικονομίας; Βιώνει η Βρετανία ακόμη μία περίοδο αναιμικής ανάπτυξης ή παρακολουθούμε την εξάντληση ενός οικονομικού μοντέλου που βασίστηκε στις ιδιωτικοποιήσεις, τις χαμηλές επενδύσεις και τις περιφερειακές ανισότητες;
Το βρετανικό οικονομικό μοντέλο είναι, ανάμεσα στις ανεπτυγμένες οικονομίες, εκείνο που παρουσιάζει τα πιο καθαρά σημάδια εξάντλησης: χαμηλές επενδύσεις, χαμηλή παραγωγικότητα, υψηλές ανισότητες και στάσιμο ή μειούμενο βιοτικό επίπεδο.
Οι οικονομίες παντού εισέρχονται σε μια περίοδο χαμηλότερης ανάπτυξης, ως αποτέλεσμα των περιβαλλοντικών κρίσεων, της έλλειψης φυσικών πόρων και της κατάρρευσης της διεθνούς συνεργασίας. Η βρετανική οικονομία, όμως, είναι μία από τις χειρότερα τοποθετημένες στον Παγκόσμιο Βορρά για να αντιμετωπίσει αυτή την κατάσταση.
Τι θα σήμαινε στην πράξη να μετατραπούν οι Πράσινοι σε κόμμα των εργαζομένων, των ενοικιαστών και των κοινοτήτων που βιώνουν τη φτώχεια και την υποβάθμιση των δημόσιων υπηρεσιών; Πώς μπορεί η οικολογική πολιτική να συνδεθεί άμεσα με τους μισθούς, τα ενοίκια, τις τιμές των τροφίμων και της ενέργειας και τις συνθήκες εργασίας;
Πρώτα από όλα, αυτό θα σήμαινε ένα κόμμα με ξεκάθαρη αντίληψη για την κατάκτηση της εξουσίας και για το τι σκοπεύει να κάνει με αυτήν: σε τοπικό επίπεδο, όπου οι Πράσινοι διοικούν πλέον αρκετές τοπικές αρχές, και τελικά σε εθνικό επίπεδο, όπου θα πρέπει να επιδιώξουν να κρατούν την ισορροπία δυνάμεων μετά τις επόμενες εκλογές.
Το τονίζω επειδή πιστεύω ότι πολύ συχνά τείνουμε να θεωρούμε πως το να γίνει κάποιος κόμμα που εκπροσωπεί όσους υφίστανται εκμετάλλευση ή καταπίεση από τον καπιταλισμό σημαίνει ότι δεν πρέπει να αντιμετωπίζει σοβαρά το ζήτημα της κατάκτησης της εξουσίας μαζί τους και για λογαριασμό τους, αλλά να παραμένει μια αμιγώς αντιπολιτευτική δύναμη. Τίποτα δεν θα μπορούσε να απέχει περισσότερο από την αλήθεια.
Στην πράξη, αυτό σημαίνει, πρώτον, ότι οι Πράσινοι πρέπει να ανταποκρίνονται στις συγκεκριμένες συνθήκες της κρίσης. Αυτό το καλοκαίρι, για παράδειγμα, σήμαινε την ακραία ζέστη, ενώ το φθινόπωρο μπορεί κάλλιστα να σημαίνει εκρηκτικές αυξήσεις στις τιμές των τροφίμων.
Η Πράσινη βουλεύτρια Hannah Spencer ανέλαβε την πρωτοβουλία να διεκδικήσει τη θέσπιση ανώτατης επιτρεπόμενης θερμοκρασίας στους χώρους εργασίας, ενώ ο ηγέτης των Πρασίνων Zack Polanski έχει αρχίσει να παρουσιάζει ένα σχέδιο για την αντιμετώπιση της κερδοσκοπίας στο διατροφικό μας σύστημα.
Σε επίπεδο βάσης, αυτό σημαίνει τη μετατροπή των Πρασίνων σε ένα πραγματικά μαζικό κόμμα. Σήμερα διαθέτουν 230.000 μέλη, από 40.000 πριν από δεκαοκτώ μήνες. Ο αριθμός αυτός βρίσκεται μόλις λίγο πίσω από το Reform και είναι πολύ πιθανό να ξεπερνά εκείνον των Εργατικών, οι οποίοι δεν δημοσιεύουν πλέον αξιόπιστα στοιχεία για τα μέλη τους.
Το Reform UK προώθησε πρόσφατα το σύνθημα «Vote Green, Get Illegals» και πρότεινε τη δημιουργία κέντρων κράτησης μεταναστών σε εκλογικές περιφέρειες και περιοχές που ψηφίζουν Πράσινους, εξαιρώντας τις περιοχές που ελέγχει το Reform. Τι μας λέει αυτή η πρόταση για τον αυταρχικό και τιμωρητικό χαρακτήρα της πολιτικής του Reform;
Η καμπάνια πιθανότατα δεν ωφέλησε ιδιαίτερα το Reform. Το κόμμα έχει δεχθεί σοβαρή διαρροή προς τα δεξιά του, προς το Restore Britain του βουλευτή Rupert Lowe, το οποίο έχει αποσπάσει τουλάχιστον ένα μέρος της βάσης του Reform, υποστηρίζοντας ότι το κόμμα είναι «συμβιβασμένο», δηλαδή ότι δεν είναι αρκετά ακραίο και ρατσιστικό.
Ο Nigel Farage βρέθηκε αντιμέτωπος με έναν ανταγωνιστή στα δεξιά του ακριβώς τη στιγμή που επιχειρούσε να επανατοποθετήσει το Reform, ώστε να προσελκύσει πρώην ψηφοφόρους των Συντηρητικών.
Ωθήθηκε έτσι να εντείνει τη ρητορική του, μεταξύ άλλων με τη δέσμευση να στεγάσει τους «παράνομους» μετανάστες σε εκλογικές περιφέρειες των Πρασίνων και με τη δήλωση ότι «οι ζωές των λευκών έχουν σημασία». Αυτό, όμως, αποδιοργάνωσε τη στρατηγική «μετριοπάθειας» και φαίνεται να επιβεβαιώνει ότι η υποστήριξη προς το Reform κορυφώθηκε την προηγούμενη χρονιά και έκτοτε έχει μειωθεί.
Δεν υπάρχει, ωστόσο, περιθώριο εφησυχασμού. Η πραγματική επίδραση του Restore είναι ότι επιχειρεί να μετατοπίσει συνολικά την πολιτική συζήτηση προς τη ρατσιστική και εθνοεθνικιστική Δεξιά.
Το Reform έχει κατορθώσει να παρουσιάζει τους μετανάστες και τους πρόσφυγες ως υπεύθυνους για την πίεση στη στέγαση, στους μισθούς και στις δημόσιες υπηρεσίες. Πώς μπορούν οι Πράσινοι να αμφισβητήσουν αυτή την αφήγηση χωρίς να αποδεχθούν ότι η ίδια η μετανάστευση είναι το κεντρικό πρόβλημα των εργαζομένων;
Αυτό μπορεί να αμφισβητηθεί με δύο τρόπους. Ο πρώτος είναι να επισημανθεί το προφανές: αν η στέγαση βρίσκεται υπό πίεση, αυτό συμβαίνει επειδή ιδιωτικοποιήσαμε σχεδόν το σύνολο της δημοτικής, δημόσιας κατοικίας και δεν χτίσαμε νέες κατοικίες σε σοβαρή κλίμακα επί τέσσερις δεκαετίες.
Έχουμε περικόψει τη χρηματοδότηση του Εθνικού Συστήματος Υγείας, των σχολείων και των τοπικών δημόσιων υπηρεσιών για περισσότερο από μία δεκαετία. Οι περικοπές, όχι οι μετανάστες, βλάπτουν τις τοπικές υπηρεσίες.
Ο δεύτερος τρόπος είναι αυτό που έχει κάνει καλά ο Zack Polanski: να μιλά για την αξία μιας κοινωνίας ανοιχτής και φιλόξενης. Η Βρετανία είναι σήμερα μια κοινωνία πολλών διαφορετικών πολιτισμών και η μεγάλη πλειονότητα των ανθρώπων που ζουν εδώ, συμπεριλαμβανομένων ψηφοφόρων του Reform, ουσιαστικά υποστηρίζει αυτή την πραγματικότητα.
Η στροφή της οργής προς εκείνους που βρίσκονται στην κορυφή, οι οποίοι συνέχισαν να κερδοφορούν ενώ οι δημόσιες υπηρεσίες και η οικονομία αποτυγχάνουν για τους περισσότερους από εμάς, αποτελεί κεντρικό στοιχείο για να κατανοήσουμε την απήχησή του.
Ο νέος υπουργός Άμυνας, Wes Streeting, δήλωσε ότι οι στρατιωτικές δαπάνες θα έχουν προτεραιότητα έναντι άλλων τομέων των κρατικών δαπανών, ενώ η Βρετανία παραμένει δεσμευμένη να αυξήσει τις αμυντικές δαπάνες προς το 3,5% του ΑΕΠ. Τι μας λέει αυτό για τη δημοσιονομική πολιτική, όταν οι κυβερνήσεις παρουσιάζουν τις δαπάνες για κοινωνική πρόνοια ή κλιματικές επενδύσεις ως μη προσιτές, αλλά θεωρούν αναγκαίες και οικονομικά παραγωγικές τις μεγάλες αυξήσεις των στρατιωτικών δαπανών;
Όπως πολλές ευρωπαϊκές χώρες, η Βρετανία υποκαθιστά μια σοβαρή συζήτηση για τον ρόλο της στον κόσμο και για το τι θα μπορούσε να σημαίνει πραγματική εθνική ασφάλεια με εξαιρετικά μεγάλες αυξήσεις στις στρατιωτικές δαπάνες.
Τα επιχειρήματα της κυβέρνησης και του αμυντικού κατεστημένου υπέρ της αύξησης κατά 18 δισ. λίρες είναι εξαιρετικά αδύναμα. Βασίζονται κυρίως στη διατήρηση μιας πυρηνικής αποτρεπτικής δύναμης την οποία δεν ελέγχουμε πλήρως, σε αντίθεση ακόμη και με τους Γάλλους, και της οποίας η στρατιωτική αξία δεν έχει ποτέ αποσαφηνιστεί.
Βασίζονται επίσης στη δαπάνη τεράστιων ποσών για εξαιρετικά ακριβό εξοπλισμό, ο οποίος, όπως γνωρίζουμε πλέον από τον πόλεμο στο Ιράν και από την άμυνα της Ουκρανίας, μπορεί να καταστεί άχρηστος από λίγα φθηνά drones.
Η υπέρβαση αυτής της νοοτροπίας θα απαιτούσε μια ουσιαστική επανεξέταση της θέσης της Βρετανίας στον κόσμο ως μεσαίας δύναμης και μια ρεαλιστική αξιολόγηση των προκλήσεων ασφαλείας για το υπόλοιπο του αιώνα. Σε αυτές περιλαμβάνονται απολύτως, όπως επιβεβαιώνουν απόρρητα κυβερνητικά έγγραφα, οι απειλές για την ασφάλεια που προκύπτουν από την κλιματική κρίση και την απώλεια της βιοποικιλότητας.
Η κυβέρνηση διόρισε υπουργό Ενέργειας τη Miatta Fahnbulleh, πρώην επικεφαλής του New Economics Foundation. Η πρώτη μεγάλη δοκιμασία της ενδέχεται να είναι η απόφαση για το αν θα προχωρήσουν τα έργα πετρελαίου και φυσικού αερίου Rosebank και Jackdaw. Ποια είναι η θέση σας;
Ούτε το Rosebank ούτε το Jackdaw πρέπει να προχωρήσουν. Δεν θα συμβάλουν καθόλου στη μείωση των λογαριασμών των βρετανικών νοικοκυριών. Αντίθετα, θα ενισχύσουν τα κέρδη των εταιρειών ορυκτών καυσίμων.
Θα επιδεινώσουν επίσης την ενεργειακή μας ανασφάλεια, εγκλωβίζοντάς μας ακόμη περισσότερο σε ένα ενεργειακό σύστημα ορυκτών καυσίμων που γίνεται όλο και πιο ασταθές και ακριβό. Και όλα αυτά πριν καν εξετάσουμε τη συμβολή τους στην κλιματική κρίση.
Οι Πράσινοι έχουν πάρει σαφέστερη θέση από τους Εργατικούς για τη Γάζα και για τη σχέση της Βρετανίας με το Ισραήλ. Ποια μέτρα θα ήταν απαραίτητα ώστε η Βρετανία να υιοθετήσει μια αξιόπιστη στάση απέναντι στη Γάζα και το διεθνές δίκαιο;
Αυτό μπορεί να είναι πολύ απλό: να σταματήσει η διπλωματική και υλική υποστήριξη στη γενοκτονία του Ισραήλ. Η Ισπανία έχει δείξει τον δρόμο.
Η άνοδος των Πρασίνων δείχνει ότι η πολιτική σύγκρουση στη Βρετανία μετατρέπεται όλο και περισσότερο σε μια αντιπαράθεση ανάμεσα σε μια αυταρχική, εθνικιστική Δεξιά και μια οικολογική, αντιρατσιστική Αριστερά; Ποια διδάγματα μπορεί να αντλήσει η ευρύτερη ευρωπαϊκή Αριστερά, συμπεριλαμβανομένης της ελληνικής, από τη βρετανική εμπειρία;
Όχι απαραίτητα. Οι Εργατικοί έχουν εκτοξευθεί στις δημοσκοπήσεις υπό τον Andy Burnham, ο οποίος είναι προσωπικά ο δημοφιλέστερος πολιτικός στη χώρα.
Γίνεται μια σαφής προσπάθεια αποκατάστασης του δικομματικού συστήματος Εργατικών και Συντηρητικών, το οποίο υπήρξε κατά τα άλλα πολύ σταθερό στη Βρετανία τουλάχιστον από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Παρ’ όλα αυτά, πιστεύω ότι οι προκλήσεις προς τους Εργατικούς από τα αριστερά και προς τους Συντηρητικούς από τα δεξιά θα επανέλθουν. Αυτό συμβαίνει επειδή ο πυρήνας των δύο κομμάτων του κατεστημένου δεν διαθέτει σοβαρά σχέδια ούτε την πολιτική βούληση να συγκρουστεί με τα συμφέροντα που προκαλούν οικονομική στασιμότητα και αποτυχία στη Βρετανία.
Δεν διαθέτουν επίσης σχέδιο για την αντιμετώπιση των νέων προκλήσεων της κλιματικής και οικολογικής κρίσης, και της εξάντλησης των φυσικών πόρων.
Αν η αύξηση του ΑΕΠ δεν μπορεί πλέον να αποτελεί το βασικό μέτρο οικονομικής επιτυχίας, τι θα πρέπει να την αντικαταστήσει; Πώς θα έμοιαζε μια ευημερούσα, δημοκρατική και οικολογικά βιώσιμη Βρετανία σε είκοσι χρόνια;
Τα επόμενα είκοσι χρόνια χαρακτηρίζονται από επικίνδυνη αβεβαιότητα. Στο καλύτερο δυνατό σενάριο, θα έχουμε κατορθώσει σε παγκόσμιο επίπεδο να περιορίσουμε την κλιματική κρίση και να αναπτύξουμε νέες μορφές πολυμερούς συνεργασίας, με ηγετικό ρόλο των χωρών του Παγκόσμιου Νότου, οι οποίες θα επιτρέψουν στο εμπόριο και τις επενδύσεις να συνεχιστούν σε πιο δίκαιη βάση.
Ακόμη κι έτσι, η ζημιά που προκάλεσαν δύο αιώνες εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και εξάντλησης της φύσης θα συνεχιστεί.
Θα χρειαστούμε, στη Βρετανία όπως και στον υπόλοιπο κόσμο, μια χώρα όπου η προσαρμογή σε αυτόν τον νέο και ασταθή κόσμο θα είναι όσο το δυνατόν δικαιότερη, προστατεύοντας όλους εξίσου μέσα σε επανασχεδιασμένες πόλεις, με καθολικές δημόσιες υπηρεσίες και εγγυημένο βασικό εισόδημα.
Μια χώρα όπου η οικονομική δραστηριότητα θα στραφεί στη φροντίδα, τόσο μεταξύ των ανθρώπων όσο και απέναντι στον πλανήτη. Όπου οι τεχνολογίες θα τεθούν υπό δημοκρατικό και κυρίαρχο έλεγχο. Και όπου οι ώρες εργασίας θα μειώνονται συνεχώς προς όφελος του ελεύθερου χρόνου και των δραστηριοτήτων που μας προσφέρουν χαρά, όποιες κι αν επιλέγει ο καθένας.
