Του Ντέιβιντ Χάρβεϊ
Yπάρχουν τρεις βασικές διαλεκτικές και πολιτικές παραδόσεις που εμπνέουν την ανάλυση και ξεδιπλώνονται στο «Κεφάλαιο» και όλες έχουν την αφετηρία τους στη βαθιά δέσμευση του ίδιου του Μαρξ στην κριτική θεώρηση, σε μια κριτική ανάλυση. Όταν ήταν σχετικά νέος στην ηλικία, έγραψε ένα σύντομο σημείωμα σε κάποιον από τους συνεργάτες του, ο τίτλος του οποίου ήταν «Για μια σκληρή κριτική επί παντός του επιστητού». Καθαρές κουβέντες, ήταν εξαιρετικά δηκτικός –και, μα την αλήθεια, αξίζει τον κόπο να το διαβάσετε, πρόκειται για ένα συναρπαστικό κείμενο. Δεν λέει ακριβώς «όλοι είναι ηλίθιοι, κι εγώ, ο μέγας Μαρξ, θα τους ταράξω στην κριτική όσο αναπνέω». Αντίθετα, πολύ ευγενικά, αναφέρει ότι έχουν υπάρξει πάρα πολλοί αξιόλογοι άνθρωποι, οι οποίοι σκέφτηκαν πολύ βαθιά σχετικά με τον κόσμο, και έχουν διακρίνει πολύ σημαντικά πράγματα σχετικά με τον κόσμο, πράγμα που οφείλουμε να σεβαστούμε, αδιάφορο αν διατύπωσαν τόσο μονοσήμαντα και άστοχα τις παρατηρήσεις τους.
Η κριτική μεθοδολογία ασχολείται με αυτό που άλλοι παρατήρησαν και διατύπωσαν και το επεξεργάζεται με τέτοιο τρόπο, ώστε να μετασχηματίσει τη σκέψη –και τον κόσμο που αυτή περιγράφει- σε κάτι νέο. Για τον Μαρξ, η νέα γνώση ανατέλλει όταν την τοποθετούμε σε ριζοσπαστικά καλούπια, τα δένουμε μαζί και ανάβουμε την επαναστατική σπίθα. Αυτό είναι το αποτέλεσμα της δουλειάς που κάνει στο «Κεφάλαιο»: βάζει μαζί διαφορετικές, ετερόκλητες και διαμετρικά αντίθετες σχολές σκέψης, για να δημιουργήσει ένα εντελώς καινούργιο και επαναστατικό πλαίσιο για μάθηση.
Τρία μεγάλα θεωρητικά πλαίσια
Τα τρία μεγάλα διακριτά θεωρητικά πλαίσια που ομογενοποιούνται στο «Κεφάλαιο» είναι τα εξής: Πρώτο, η κλασική πολιτική οικονομία -πολιτική οικονομία 17 ου έως τα μέσα του 19 ου αιώνα. Είναι κυρίως βρετανική και ξεκινάει από τους Ουίλιαμ Πίτι, Λοκ, Χόμπς και Χιουμ έως τη μεγάλη τρόικα των Άνταμ Σμιθ, Μάλθους και Ρικάρντο, αλλά και μια σειρά άλλους, όπως ο Τζ. Στιούαρτ. Υπήρχε επίσης σημαντική γαλλική παράδοση πολιτικής οικονομίας (Φυσιοκράτες, όπως οι Κενέ και Τιργκό, και αργότερα οι Σισμοντί και Σε), όπως επίσης μεμονωμένοι Ιταλοί και Αμερικανοί (όπως ο Κάρεϊ), οι οποίοι παρέχουν στον Μαρξ πρόσθετο υλικό. Ο Μαρξ υπέβαλλε όλους αυτούς τους ανθρώπους σε βαθιά διαλεκτική ανάλυση σε τρεις τόμους σημειώσεων, τους οποίους γνωρίζουμε με τον τίτλο «Θεωρίες Προστιθέμενης Αξίας» . Εφάρμοζε τη μέθοδο που στις μέρες μας ονομάζουμε «αποδόμηση». Όταν ασχολείται με τον Άνταμ Σμιθ, για παράδειγμα, ο Μαρξ αποδέχεται κατά ένα μεγάλο μέρος αυτά που ισχυρίζεται ο Σμιθ, αλλά κατόπιν διερευνά τα κενά ή τις αντιφάσεις, και αφού επεξεργάζεται και τα κενά και τις αντιφάσεις κατάλληλα, ανατρέπει εκ βάθρων την επιχειρηματολογία. Αυτού του είδους η μεθοδολογία διαπνέει το σύνολο του «Κεφαλαίου», που έχει διαμορφωθεί στη βάση «μιας κριτικής της πολιτικής οικονομίας».
Η διαλεκτική
Ο δεύτερος θεωρητικός ακρογωνιαίος λίθος στη μέθοδο του Μαρξ είναι η φιλοσοφική χροιά και αναζήτηση, η οποία κατά τον Μαρξ έλκει την καταγωγή της από την αρχαία Ελλάδα. Το θέμα του διδακτορικού του Μαρξ ήταν ο Επίκουρος, συνεπώς ήταν εξοικειωμένος με την αρχαία ελληνική σκέψη. Ο Αριστοτέλης, όπως θα διαπιστώσετε, γίνεται συχνά πηγή επιχειρημάτων για την ανάπτυξη της επιχειρηματολογίας του. Ο Μαρξ επίσης είχε πολύ βαθιά γνώση του τρόπου με τον οποίο η αρχαία ελληνική σκέψη επηρέασε τη γερμανική φιλοσοφική κριτική παράδοση – Σπινόζα, Λάιμπνιτς και φυσικά Χέγκελ, όπως επίσης Καντ και πολλούς άλλους. Ο Μαρξ συγκρίνει αυτή τη βασικά γερμανική κριτική φιλοσοφική παράδοση αντιπαραβάλλοντας και συσχετίζοντάς τη με τη βρετανική και γαλλική πολιτικο-οικονομική παράδοση, παρόλο που, θα το επισημάνω και πάλι, θα ήταν σφάλμα να το δει κανείς σαν μια ανάλυση εθνικών φιλοσοφικών παραδόσεων.
Αλλά η βασική γερμανική κριτική παράδοση επέδρασε πολύ έντονα στον Μαρξ, επειδή ήταν η αρχική του εκπαίδευση. Και το διαλεκτικό κλίμα που δημιουργήθηκε από αυτό το ρεύμα σκέψης, που αργότερα έγινε γνωστό σαν νεοχεγκελιανοί, στα 1830 και 1840 τον επηρέασαν τα μέγιστα.
Ουτοπικός σοσιαλισμός
Η τρίτη ιδέα, την οποία ο Μαρξ υπερασπίζεται, είναι αυτή του ουτοπικού σοσιαλισμού. Στην εποχή τού Μαρξ, ο ουτοπικός σοσιαλισμός ήταν κυρίως γαλλική υπόθεση, παρόλο που είναι ένας Άγγλος, ο Τόμας Μουρ, στον οποίο αποδίδεται η δημιουργία της μοντέρνας παράδοσης –παρόλο που έχει επίσης ελληνική ρίζα- και άλλος ένας Άγγλος, ο Ρόμπερτ Όουεν, ο οποίος συνέγραψε τις θεμελιώδεις αρχές της ουτοπίας. Ο Μαρξ έμελλε να εφαρμόσει πολλές από τις ιδέες του. Αλλά στη Γαλλία εμφανίστηκε ένα τεράστιο ξέσπασμα ουτοπικής σκέψης στα 1830 και 1840, εμπνευσμένο κατά μεγάλο μέρος από τα πρώιμα κείμενα των Σεν-Σιμόν, Φουριέ και Μπαμπέφ. Ο Προυντόν και οι οπαδοί τού φιλοσοφικού του ρεύματος, οι Προυντονιστές. Ο Αύγουστος Μπλανκί (ο οποίος λάνσαρε τη φράση «δικτατορία του προλεταριάτου») και πολλοί άλλοι, οι οποίοι ήταν οπαδοί μιας καλογερίστικης παράδοσης Ιακωβίνων μοναχών (όπως ο Μπαμπέφ). Το κίνημα των υποστηρικτών των Σεν-Σιμόν και Φουριέ, όπως ο Βίκτωρας Κονσίντεραντ, και σοσιαλίστριες φεμινίστριες, όπως η Φλώρα Τριστάν. Και ήταν στα 1840, στη Γαλλία, που πολλοί ριζοσπάστες, για πρώτη φορά, φρόντισαν να αυτοαποκαλούνται κομμουνιστές, αν και δεν είχαν ξεκάθαρη ιδέα του τι ακριβώς μπορεί αυτό να σημαίνει. Ο Μαρξ ήταν ιδιαίτερα εξοικειωμένος, αν όχι εντελώς εθισμένος σε αυτή την παράδοση, ιδιαίτερα όταν στο Παρίσι, βρέθηκε εξόριστος το 1844, και νομίζω ότι αντλεί από αυτή την εμπειρία του περισσότερο απ’ ό,τι ο ίδιος παραδέχεται . Είναι απόλυτα κατανοητό ότι ήθελε να κρατήσει αποστάσεις από τον ουτοπισμό του 1830 και 1840, για τον οποίο το ένστικτό του έλεγε ότι ήταν υπεύθυνος από πολλές απόψεις για την αποτυχία της επανάστασης του 1848 στο Παρίσι. Του κακοφαινόταν όταν οι ουτοπιστές φαντασιώνονταν μια ιδεώδη κοινωνία, χωρίς ακριβώς να έχουν την παραμικρή ιδέα για το πώς θα φτάναμε εκεί, όπως ξεκαθάρισε με το «Κομμουνιστικό Μανιφέστο». Έτσι λοιπόν, πολύ συχνά αναπτύσσει τη διαλεκτική του σε σχέση με τις ιδέες των ουτοπιστών με τη μέθοδο της άρνησης, ειδικά σε σχέση με τη φιλοσοφία των Φουριέ και Προυντόν.
Από τον ουτοπισμό στον κομμουνισμό
Αυτές είναι οι τρεις ιδεολογικές συνιστώσες που συντίθενται στο «Κεφάλαιο» του Μαρξ. Ο σκοπός του είναι να μετατρέψει τη ριζοσπαστική πολιτική πράξη από αυτό που θεωρούνταν μάλλον νεφελώδης ουτοπικός σοσιαλισμός σε επιστημονικό κομμουνισμό. Μα για να το κάνει αυτό, δεν μπορεί απλά να συγκρίνει τους ουτοπικούς με τους πολιτικούς οικονομολόγους. Πρέπει να αναδημιουργήσει και να επαναπροσδιορίσει το λόγο ύπαρξης της κοινωνικό-επιστημονικής θεωρίας. Αυτή η νέα επιστημονική μέθοδος έχει αρχίσει να διαμορφώνεται από την πρώιμη βρετανική παράδοση της κλασικής πολιτικής οικονομίας, χρησιμοποιώντας εργαλεία από την, ως επί το πλείστον γερμανική, παράδοση της διαλεκτικής φιλοσοφίας, εφαρμοσμένα με τρόπο τέτοιο, ώστε να ανιχνεύουν στοιχεία στον κατά βάση ουτοπικό γαλλικό παλμό, έτσι ώστε να απαντηθούν τα παρακάτω ερωτήματα:
-Τι είναι κομμουνισμός και πώς θα έπρεπε οι κομμουνιστές να σκέφτονται;
-Πώς μπορούμε και να κατανοούμε, και να κρίνουμε τον καπιταλισμό επιστημονικά, έτσι ώστε να σχεδιάσουμε το μονοπάτι για την κομμουνιστική επανάσταση πιο αποτελεσματικά;
Ο Μαρξ δεν κάνει τον προφήτη
Όπως θα δούμε, «Το Κεφάλαιο» έχει πολλά να πει σχετικά με την επιστημονική κατανόηση του καπιταλισμού, αλλά ελάχιστα σχετικά με το πώς χτίζεται η κομμουνιστική επανάσταση. Ούτε έχει πολλά να πει σχετικά με το πώς θα μοιάζει η κομμουνιστική κοινωνία .
Έχω ήδη επισημάνει μερικά από τα εμπόδια στην ανάγνωση του «Κεφαλαίου», με γνώμονα την ορολογία του Μαρξ. Ο ίδιος ο Μαρξ γνώριζε πολύ καλά τις δυσκολίες, και, με πολύ ενδιαφέροντα τρόπο, έκανε κάποιο σχετικό σχολιασμό στους πολλούς του προλόγους. Στον πρόλογο για τη γαλλική έκδοση, για παράδειγμα, αντιδρά στην προτροπή να γίνει η έκδοση του «Κεφαλαίου» σε τεύχη. «Απεχθάνομαι [την] ιδέα, να δημοσιεύσω τη μετάφραση του «Κεφαλαίου» σαν σειρά», έγραψε το 1872.
«Με τη μορφή αυτή, το έργο θα είναι πιο προσιτό στην εργατική τάξη, και για μένα η σκέψη αυτή κυριαρχεί πάνω απ’ όλες». Αυτή είναι η καλή όψη του νομίσματός, να όμως και η ανάποδη: «Η μέθοδος της ανάλυσης που χρησιμοποίησα και που δεν είχε ακόμα [μέχρι τώρα] εφαρμοστεί στα οικονομικά προβλήματα, κάνει αρκετά δύσκολη την ανάγνωση των πρώτων κεφαλαίων, και υπάρχει ο κίνδυνος, επειδή δεν θα μπορέσει να προχωρήσει αμέσως, να αποθαρρυνθεί το γαλλικό κοινό, που πάντα ανυπομονεί να φτάσει στο τελικό συμπέρασμα και διψάει να μάθει τη σχέση των γενικών αρχών με τα άμεσα ζητήματα που το συγκινούν. Πρόκειται για ένα μειονέκτημα, που ενάντιά του δεν μπορώ να κάνω τίποτε άλλο, παρά να προειδοποιήσω και να προφυλάξω πάντως τον αναγνώστη που νοιάζεται για την αλήθεια. Ο δρόμος που οδηγεί στην επιστήμη δεν είναι πλατιά λεωφόρος, και πιθανότητες να φτάσουν στις φωτεινές κορυφές της έχουν μόνο εκείνοι που δεν φοβούνται να κουραστούν στα απόκρημνα μονοπάτια της».
Έτσι λοιπόν, κι εγώ επίσης οφείλω να ξεκινήσω προειδοποιώντας όλους τους αναγνώστες του Μαρξ, ιδιαίτερα τους πιο ενθουσιώδεις, ανησυχώντας για το ποσοστό της αλήθειας του ισχυρισμού μου, ότι, ναι πράγματι, τα πρώτα κεφάλαια στο «Κεφάλαιο» απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή και θα καταναλώσετε μαζί τους αξιοσημείωτα αρκετό χρόνο και προσπάθεια. Υπάρχουν δύο λόγοι που συμβαίνει αυτό. Ο πρώτος αφορά τη μεθοδολογία του Μαρξ. Ο άλλος έχει να κάνει με τον ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο ο ίδιος έχει μορφοποιήσει την παρουσίαση του έργου του.
Η μεθοδολογία του Μαρξ
Ο στόχος του Μαρξ στο «Κεφάλαιο» είναι να κατανοήσει πώς λειτουργεί ο καπιταλισμός, χρησιμοποιώντας τη μεθοδολογία της διαλεκτικής πολιτικής οικονομίας. Γνωρίζει ότι αυτό που κάνει είναι απίστευτα σκληρή δουλειά, ενώ ταυτόχρονα καταλαβαίνει ότι αναλαμβάνει βαριά πολιτική ευθύνη. Για να κρατήσει τη δουλειά αυτή σε κάποιο βατό δρόμο, θα πρέπει να διαμορφώσει και να αναπτύξει το κατάλληλο θεωρητικό υπόβαθρο, το οποίο θα τον βοηθήσει να κατανοήσει το σύνολο της περιπλοκότητας του καπιταλισμού. «Η μέθοδος της παρουσίασης», γράφει στη δεύτερη έκδοση, «πρέπει να διαφέρει σε μορφή από την παράθεση των θετικών επιχειρημάτων (την αναφορά των στοιχείων που συνηγορούν στην επιχειρηματολογία)».
«Η επιχειρηματολογία έχει να ταξινομήσει λεπτομερώς το υλικό, να αναλύσει τις διαφορετικές μορφές της ανάπτυξης και να ανιχνεύσει τους εσωτερικούς συσχετισμούς του. Μόνο αφού γίνει όλη αυτή η δουλειά, μπορεί η πραγματική κίνηση να παρουσιαστεί κατάλληλα. Εάν αυτό το στάδιο ολοκληρωθεί με επιτυχία, η ζωή του αντικειμένου τής έρευνας που για μας είναι το υποκείμενο που μας απασχολεί [π.χ. τα καπιταλιστικά μέσα παραγωγής], τότε τα σχετικά συμπεράσματα μπορούν, αφού εξαχθούν, να προβληθούν πίσω (να ανακλαστούν) στις αρχικές ιδέες, οπότε μάλλον μετά θα αποκαλυφθεί μπροστά στα μάτια μας μια σαφής δομή».
Η μεθοδολογία ανάπτυξης και επιχειρηματολογίας του Μαρξ αρχίζει με ό,τι μπορείτε να φανταστείτε- με την εμπειρία της πραγματικότητας, όπως επίσης και με όλες τις διαθέσιμες περιγραφές αυτής της εμπειρίας από τους πολιτικούς οικονομολόγους, φιλοσόφους, συγγραφείς διηγημάτων και άλλους. Υποβάλλει όλο αυτό το υλικό σε μια σχολαστικά λεπτομερή κριτική, με τέτοιο τρόπο ώστε να ανακαλύψει κάποιες απλές, αλλά ισχυρά τεκμηριωμένες θεωρίες, οι οποίες περιγράφουν γλαφυρά τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η πραγματικότητα . Αυτή τη διαδικασία ο ίδιος την αποκαλεί μέθοδο της σταδιακής μετατόπισης προς τα κάτω- προχωρούμε από την άμεση πραγματικότητα γύρω μας, κοιτάζοντας όσο πιο βαθειά μπορούμε για θεωρητικές θεμελιώδεις αρχές σε αυτή την πραγματικότητα. Εξοπλισμένοι με αυτές τις θεωρητικές θεμελιώδεις αρχές μπορούμε να αρχίσουμε να εργαζόμαστε αντίστροφα, για να επιστρέψουμε στην επιφάνεια – η μέθοδος της σταδιακής μετατόπισης προς τα πάνω- και να ανακαλύψουμε πόσο δυσάρεστα απατηλή μπορεί να είναι η επιφάνεια των πραγμάτων. Έχοντας αυτό το πλεονέκτημα, θα είμαστε σε θέση να περιγράψουμε αυτόν τον κόσμο με ριζοσπαστικά διαφορετική ορολογία.
Μια μη αξιωματική ανάλυση
Γενικά, ο Μαρξ στα έργα του, ξεκινάει με αυτό που επιφανειακά φαίνεται, με στόχο να ανακαλύψει τα βαθύτερα νοήματα. Στο «Κεφάλαιο», ωστόσο, ξεκινάει παρουσιάζοντας τις θεμελιώδεις αρχές, τα συμπεράσματα στα οποία έχει ήδη καταλήξει εφαρμόζοντας τη μέθοδο την οποία υπερασπίζεται . Απλά εκθέτει τις θεωρίες του στα εισαγωγικά κεφάλαια, ευθέως και με διαδοχική σειρά, με έναν τρόπο που τις κάνει να μοιάζουν αξιωματικές, ακόμη και αυθαίρετες δομές. Έτσι, στην πρώτη ανάγνωση δεν είναι ασυνήθιστο να αναρωτιόμαστε από πού ξεφύτρωσαν όλες αυτές οι ιδέες και οι θεωρίες. Γιατί τις χρησιμοποιεί με τον τρόπο που τις χρησιμοποιεί; Το μισό από το χρόνο που αφιερώνει κανείς για την ανάγνωση, δεν έχει ιδέα για ποιο πράγμα μιλάει. Αλλά όσο συνεχίζουμε να διαβάζουμε το βιβλίο, αρχίζει να ξεκαθαρίζει η εικόνα σχετικά με το ποιος είναι τελικά ο τρόπος με τον οποίο οι θεωρίες και οι έννοιες αυτές περιγράφουν τον κόσμο μας. Μετά από λίγο, έννοιες όπως η αξία και η συσσώρευση πλούτου γίνονται αντιληπτές.
Ωστόσο, κατανοούμε πλήρως πώς αυτές οι θεωρίες λειτουργούν, όταν φτάσουμε στο τέλος του βιβλίου. Τώρα βέβαια θα μου πείτε ότι είναι μάλλον ασυνήθιστη και περίεργη στρατηγική. Είμαστε κυρίως εξοικειωμένοι με αναλύσεις που χτίζουν την επιχειρηματολογία τους λιθαράκι-λιθαράκι. Με το Μαρξ, η επιχειρηματολογία έχει περισσότερο τη μορφή ενός κρεμμυδιού. Ίσως η μεταφορά να μην είναι ιδιαίτερα επιτυχής, διότι, όπως κάποιος μου υπέδειξε , όταν ξεφλουδίζεις ένα κρεμμύδι, κλαις. Ο Μαρξ ξεκινάει από τον εξωτερικό φλοιό του κρεμμυδιού και κινείται διαπερνώντας τις στρώσεις της εξωτερικής πραγματικότητας, για να φτάσει ως το κέντρο της, τον πυρήνα της θεωρίας. Μετά, αναπτύσσει τη θεωρία ξανά προς τα έξω, επιστρέφοντας στην επιφάνεια διαμέσου των πολλαπλών στρωμάτων της. Η αληθινή δύναμη της επιχειρηματολογίας γίνεται ξεκάθαρη, μόνο όταν, έχοντας επιστρέψει στον τομέα της εμπειρίας, βρίσκουμε τους εαυτούς μας εφοδιασμένους με ένα εντελώς καινούργιο πλαίσιο γνώσης για την κατανόηση και την ερμηνεία αυτής της εμπειρίας. Έως τότε, ο Μαρξ έχει αποκαλύψει ιδιαίτερα πολλά σχετικά με το τι κάνει τον καπιταλισμό να αναπτύσσεται με τον τρόπο που αναπτύσσεται. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, θεωρίες που κατ’ αρχάς μοιάζουν αποσπασματικές και δογματικές, εμπλουτίζονται ακόμη περισσότερο και αποκτούν βαθύτερα νοήματα.
Οδηγός για σκέψη και μετά για δράση
Όλη αυτή η διαδικασία είναι κάτι εντελώς διαφορετικό από μια προσέγγιση του τύπου «χτίζω λιθαράκι-λιθαράκι», και δεν είναι εύκολο να προσαρμοστεί κανείς σ’ αυτή. Πρακτικά, αυτό συνεπάγεται ότι η λογική σας θα μείνει ξεκρέμαστη και αυτό θα σας κάνει να αγανακτείτε, χωρίς στ’ αλήθεια να γνωρίζεται τι συμβαίνει, ιδιαίτερα όταν διαβάζετε τα τρία πρώτα κεφάλαια. Αυτό θα κρατήσει έως ότου αποκτήσετε μια καλύτερη αντίληψη, καθώς θα εμβαθύνετε στο κείμενο. Μόνο τότε θα δείτε πραγματικά πώς λειτουργούν αυτές οι θεωρίες.
Η αφετηρία του Μαρξ είναι η θεωρία του εμπορεύματος, του προϊόντος. Με μια πρώτη ματιά, αυτό δείχνει λιγάκι αυθαίρετο, αν όχι λίγο παράξενο σημείο για να ξεκινήσει κάποιος. Όταν σκεφτόμαστε τον Μαρξ, φράσεις όπως αυτή στο «Μανιφέστο» «Όλη η ιστορία είναι ιστορία της πάλης των τάξεων», έρχονται στο μυαλό μας. Έτσι λοιπόν, αναρωτιόμαστε «γιατί «Το Κεφάλαιο» δεν αρχίζει με την πάλη των τάξεων;» Στην πραγματικότητα, πρέπει κανείς να διαβάσει περίπου τριακόσιες σελίδες, πριν γίνει έστω και μία αναφορά σ’ αυτή, πράγμα το οποίο μπορεί να δημιουργήσει σύγχυση σε όποιον αναζητά άμεσες οδηγίες για δράση. Γιατί ο Μαρξ δεν ξεκινά από το νόμισμα, το χρήμα; Στην πραγματικότητα, όταν προετοίμαζε την έρευνά του, ήθελε να ξεκινήσει από εκεί, αλλά μετά από λίγο πιο συστηματικό ψάξιμο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το νόμισμα, έπρεπε να εξηγηθεί και όχι να υποτεθεί ως δεδομένο. Γιατί δεν ξεκινάει από την εργασία, μία άλλη θεωρία με την οποία είναι βαθιά συνδεδεμένος; Γιατί ξεκινάει από το προϊόν; Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον να ανατρέξει κανείς στις πρώιμες σημειώσεις του Μαρξ. Οι σημειώσεις αυτές δείχνουν ότι υπήρξε μια πολύ μακριά χρονική περίοδος, περίπου είκοσι με τριάντα χρόνια, στη διάρκεια της οποίας τον βασάνιζε το ερώτημα από πού να ξεκινήσει. Η μέθοδος της σταδιακής καθόδου επιπέδων, τον έφερε στη θεωρία τού εμπορεύματος, του προϊόντος, αλλά ο Μαρξ δεν κάνει καμία προσπάθεια να εξηγήσει αυτή την επιλογή, ούτε μπαίνει στη διαδικασία να αναλύσει την ευστοχία της. Απλά ξεκινάει με το εμπόρευμα, το προϊόν: αυτό είναι, διαβάστε το.
Είναι κρίσιμο να κατανοήσουμε γιατί δομεί την επιχειρηματολογία του στη βάση ενός ήδη καθορισμένου συμπεράσματος.
Μετάφραση:
Κωνσταντίνα Σθραβοπούλου
