Του Στίβεν Φόρτι*
Στο τέλος του καλοκαιριού του 2012, στην οικονομική και κοινωνική κρίση που χτυπούσε σκληρά την Ισπανία προστέθηκε μια περιφερειακή: την 11η Σεπτεμβρίου, ημέρα εθνικής γιορτής για την Καταλονία, ένα εκατομμύριο άτομα κατέλαβαν ειρηνικά τους δρόμους της Βαρκελώνης, ζητώντας να γίνει η Καταλονία «ένα νέο ευρωπαϊκό κράτος». Αιτία γι’ αυτό ήταν η απόφαση του ισπανικού Συνταγματικού Δικαστηρίου, τον Ιούνιο 2010, που έκρινε αντισυνταγματικά κάποια άρθρα του νέου καταλανικού Χάρτη Αυτονομίας, που εγκρίθηκε το 2006.
Από το 2012 έχουν περάσει σχεδόν πέντε χρόνια· στην οικονομική και κοινωνική κρίση προστέθηκε η πολιτική και θεσμική, αλλά όσον αφορά στην Καταλονία φαινομενικά λίγα άλλαξαν. Η διεκδίκηση της ανεξαρτησίας της πλούσιας περιφέρειας της βορειανατολικής Ισπανίας (19% του ΑΕΠ της χώρας, 7,5 εκατομμύρια κάτοικοι) παραμένει ανεπίλυτο ζήτημα. Ο διάλογος ανάμεσα στην τοπική και κεντρική κυβέρνηση ήταν πρακτικά ανύπαρκτος και επέτρεψε τη μετατροπή της αγανάκτησης του 2012 σε ρήγμα που δύσκολα γεφυρώνεται.
Μονομερές δημοψήφισμα
Τα γεγονότα των τελευταίων εβδομάδων το αποδεικνύουν. Ο πρόεδρος της καταλανικής τοπικής κυβέρνησης, Κάρλες Πουιγκντεμόντ, ανακοίνωσε ότι την 1η Οκτωβρίου θα πραγματοποιηθεί δημοψήφισμα αυτοδιάθεσης με το ερώτημα «θέλετε να είναι ανεξάρτητη δημοκρατία η Καταλονία;» Πρόκειται για ένα μονομερές δημοψήφισμα, γιατί δεν συμφωνήθηκε με την κυβέρνηση του κράτους, όπως συνέβη στην περίπτωση της Σκωτίας, και επομένως είναι παράνομο, γιατί δεν προβλέπεται από το ισπανικό Σύνταγμα. Προς το παρόν είναι μόνο μια ανακοίνωση, δεν υπάρχει καμία υπογεγραμμένη από την περιφερειακή κυβέρνηση νομική πράξη, όμως, η Βαρκελώνη φαίνεται ανυποχώρητη.
Στην πραγματικότητα, πολύ λίγα είναι γνωστά για το πώς θα οργανωθεί το δημοψήφισμα: απαιτείται η προκήρυξή του ένα χρόνο νωρίτερα, ενώ δεν υπάρχει καμία εκτίμηση, καμία εκλογική επιτροπή, ούτε η αμεροληψία της περιφερειακής κυβέρνησης, που είναι αναγκαίοι όροι, σύμφωνα με την Επιτροπή της Βενετίας, για να πραγματοποιηθεί ένα δημοψήφισμα. Απουσιάζει, εκτός των άλλων, παρά τις συνεχείς δηλώσεις της περιφερειακής κυβέρνησης, οποιαδήποτε εγγύηση για τους δημόσιους υπαλλήλους, που θα μπορούσαν να τεθούν σε διαθεσιμότητα ή να τους επιβληθεί πρόστιμο από την ισπανική κυβέρνηση σε περίπτωση που συνεργαστούν για την υλοποίηση του δημοψηφίσματος.
Πάση θυσία
Προς το παρόν υπάρχει μεγάλη αβεβαιότητα για τα πιθανά μελλοντικά σενάρια. Σύμφωνα με την καταλανική κυβέρνηση δεν υπάρχουν αμφιβολίες: το δημοψήφισμα θα πραγματοποιηθεί σε κάθε περίπτωση, για να γίνει σεβαστή η «δημοκρατική εντολή» των περιφερειακών εκλογών του Σεπτεμβρίου 2015. Στην πραγματικότητα, στο εκλογικό πρόγραμμα δεν γινόταν αναφορά σε δημοψήφισμα, αλλά σε μια έκτακτη νομοθετική περίοδο 18 μηνών, στη λήξη της οποίας θα κηρυσσόταν η ανεξαρτησία και θα ψηφιζόταν ένα νέο Σύνταγμα. Οι 18 μήνες έληξαν και δεν έγινε τίποτα. Το δημοψήφισμα, που η πλειονότητα του πληθυσμού θα το ήθελε μόνο σε περίπτωση που ήταν συμφωνημένο με την ισπανική κυβέρνηση, επανεμφανίστηκε στην πολιτική σκηνή τον Σεπτέμβριο της περασμένης χρονιάς, όταν ο πρόεδρος Πουιγκντεμόντ έπρεπε να ξεπεράσει μια πρόταση μομφής εξαιτίας εσωτερικών εντάσεων της ίδιας της πλειοψηφίας. Το αρκετά πρόχειρο σχέδιο της καταλανικής κυβέρνησης προβλέπει στο τέλος Αυγούστου την έγκριση του νόμου μετάβασης —μετά τη μεταρρύθμιση του κανονισμού του κοινοβουλίου, ούτως ώστε να καταστεί δυνατή η ψήφιση του νόμου, χωρίς η αντιπολίτευση να γνωρίζει εκ των προτέρων το κείμενο και χωρίς να μπορεί να παρουσιάσει τροπολογίες— και στις αρχές Σεπτεμβρίου την επίσημη προκήρυξη του δημοψηφίσματος, με την ευκαιρία της Diada, της εθνικής γιορτής της 11ης Σεπτεμβρίου, για να αρχίσει η προεκλογική εκστρατεία. Παρά τους ευσεβείς πόθους του καταλανικού εκτελεστικού οργάνου είναι σχεδόν αδύνατο να πραγματοποιηθεί το δημοψήφισμα: η ισπανική κυβέρνηση επανέλαβε για άλλη μια φορά ότι θα χρησιμοποιήσει όλα τα μέσα που της παρέχει το Σύνταγμα και το κράτος δικαίου, για να το εμποδίσει, αρχίζοντας από τις παρεμβάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου, που θα συνεπάγονται την απαγόρευση κατοχής δημοσίου αξιώματος των μελών της περιφερειακής κυβέρνησης.
Είναι προφανές ότι οι οπαδοί της ανεξαρτησίας, λόγω του αδιεξόδου στο οποίο βρίσκονται αποφάσισαν να επιταχύνουν τις διαδικασίες, για να προκαλέσουν την αντίδραση της ισπανικής κυβέρνησης με την ελπίδα να διεθνοποιήσουν την καταλανική υπόθεση. Όμως, ακόμη και αν οι παρατάξεις υπέρ της ανεξαρτησίας δηλώσουν ότι η ισπανική κυβέρνηση είναι «αυταρχική» και «αντιδημοκρατική» σαν την Τουρκία του Ερντογάν —μια εντελώς άτοπη σύγκριση—, είναι αρκετά απίθανο να παρέμβουν οι ευρωπαϊκοί θεσμοί σε μια διαφορά που θεωρούν « εσωτερικό ζήτημα του Ισπανικού Βασιλείου».
Νέα, αχαρτογράφητη φάση
Την 1η Οκτωβρίου, επομένως, θα υπάρξει πιθανά μια μεγάλη διαδήλωση, που θα χρησιμεύσει για την ενίσχυση του σκληρού πυρήνα εν όψει των νέων περιφερειακών εκλογών. Εκεί θα δοθεί η πραγματική μάχη για την πολιτική ηγεμονία, που θα μπορούσε να οδηγήσει σε νέο ανακάτεμα της τράπουλας. Οι οπαδοί της ανεξαρτησίας ελπίζουν ότι θα αποκτήσουν την κοινοβουλευτική πλειοψηφία, για να εξαναγκάσουν την ισπανική κυβέρνηση να καθίσει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, αλλά, όπως είδαμε στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι επιθυμίες δεν γίνονται πάντα πραγματικότητα. Οι εκλογές είναι πλέον σαν την κλήρωση του λότο. Το πολιτικό πανόραμα είναι, όντως, πολύ κατακερματισμένο και το νέο κόμμα της δημάρχου της Βαρκελώνης, Άντα Κολάου, το Catalunya en Comú, που υπερασπίζεται, εκτός από τον εκδημοκρατισμό της πολιτικής και ένα ριζοσπαστικό κοινωνικό πρόγραμμα, ένα δημοψήφισμα συμφωνημένο με το ισπανικό κράτος, θα μπορούσε να αλλάξει το συσχετισμό δυνάμεων. Τον Οκτώβριο, ό,τι και αν συμβεί, θα λήξει μια φάση της καταλανικής πολιτικής και θα αρχίσει μια νέα, άγνωστη. Πάντως, ό,τι και να λένε οι οπαδοί της ανεξαρτησίας, πολλά θα εξαρτηθούν από την ισπανική πολιτική κατάσταση, που μπορεί να αλλάξει τους προσεχείς μήνες.
Μετάφραση: Τόνια Τσίτσοβιτς
* Ερευνητής του Ινστιτούτου Σύγχρονης Ιστορίας του Νέου Πανεπιστημίου της Λισαβόνας και καθηγητής στο Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης.
