Προς ένα dejá vu ή προς την ακυβερνησία]
Του Στίβεν Φόρτι
Εγιναν πολλές συζητήσεις για την Καταλονία τον τελευταίο καιρό. Τι συνέβη μετά την 27η Οκτωβρίου, ημέρα-κλειδί κατά την οποία η καταλανική Βουλή ψήφισε τη μονομερή κήρυξη της ανεξαρτησίας και η ισπανική κυβέρνηση έθεσε υπό επιτροπεία την περιφέρεια, εφαρμόζοντας το άρθρο 155 του Συντάγματος; Όλα και τίποτα, στην πραγματικότητα. Μπήκαμε σε μια περίεργη φάση, σε ένα είδος πολιτικής παρωδίας πολέμου, εν αναμονή των περιφερειακών εκλογών της προσεχούς 21ης Δεκεμβρίου. Η μεγάλη ένταση των προηγουμένων μηνών έχει χαθεί σε μεγάλο βαθμό, όμως όλα θα μπορούσαν να ξαναρχίσουν, ανάλογα με τα αποτελέσματα των έκτακτων εκλογών που προκηρύχτηκαν από τον ισπανό πρωθυπουργό Μαριάνο Ραχόι, έπειτα από την εφαρμογή του άρθρου 155 και τη φυγή κάποιων από τους αυτονομιστές υποψηφίους, ενώ άλλοι φυλακίστηκαν εν αναμονή δίκης.
Η πιο κατακερματισμένη βουλή στην ιστορία
Μολονότι δεν χρειάζεται να τις παίρνουμε πάντα πολύ στα σοβαρά, οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ένα πανόραμα εξαιρετικά αβέβαιο με δύο αντιτιθέμενα μπλοκ που η νίκη τους θα κριθεί με μια διαφορά ελάχιστων ψήφων. Από τη μια πλευρά είναι τα αυτονομιστικά κόμματα, τα οποία εμφανίζονται χωριστά χωρίς ένα κοινό πρόγραμμα: το κεντροαριστερό κόμμα Ρεπουμπλικανική Αριστερά της Καταλονίας (ERC), το κεντροδεξιό Ενωμένοι για την Καταλονία (JxCAT) – δηλαδή η λίστα του πρώην προέδρου Κάρλες Πουιτζντεμόντ με τη στήριξη του Καταλανικού Δημοκρατικού Ευρωπαϊκού Κόμματος – και οι αντικαπιταλιστές της Υποψηφιότητας Λαϊκής Ενότητας (CUP). Από την άλλη, τα ονομαζόμενα συνταγματικά κόμματα: Η κεντροδεξιά των Πολιτών, η δεξιά του Λαϊκού Κόμματος (PP) και η κεντροαριστερά του Σοσιαλιστικού Κόμματος Καταλονίας (PSC). Υπάρχουν αυτοί που κερδίζουν ψήφους και αυτοί που τις χάνουν, αλλά η κινητικότητα δεν δείχνει να υπολογίζει την πιθανότητα να αλλάξει ιδέα ένας αυτονομιστής και να ψηφίσει ένα συνταγματικό κόμμα και αντίστροφα. Στη μέση, προσπαθώντας να σπάσει την εθνική πόλωση και να επαναφέρει τη συζήτηση στα κοινωνικά θέματα, είναι η εναλλακτική αριστερά των Comuns, δηλαδή η Catalunya en Comú-Podem, η σύγκλιση που δημιουργήθηκε υπό την ώθηση της δημάρχου της Βαρκελώνης Άντα Κολάου και την οποία στηρίζει ο Πάμπλο Ιγκλέσιας. Οι δημοσκοπήσεις δεν είναι καθόλου ευνοϊκές – δεν φαίνονται να ξεπερνούν το 9-10% των ψήφων – αλλά θα μπορούσαν να αποτελέσουν καθοριστικές ψήφους για το σχηματισμό κυβέρνησης.
Η συμμετοχή θα είναι πολύ μεγάλη – γύρω στο 80% – γιατί όλοι είναι πεισμένοι ότι πολλά παίζονται την 21η Δεκεμβρίου. Θα έχουμε την πιο κατακερματισμένη Βουλή στην ιστορία της δημοκρατικής Καταλονίας, με τον κίνδυνο μιας επανάληψης των εκλογών να περιμένει στη γωνία. Όπως έγινε στην Ισπανία στις αρχές του 2016. Δεν είναι όμως βέβαιο ότι τα αυτονομιστικά κόμματα δεν θα καταφέρουν να αποκτήσουν την πλειοψηφία των εδρών, χάρις και σε έναν εκλογικό νόμο που τα ευνοεί, με την υπερεκπροσώπηση της αγροτικής ψήφου: θα βρισκόμασταν έτσι στην ίδια κατάσταση της τελευταίας διετίας. Ένα dejà vu, με λίγα λόγια, που θα σηματοδοτούσε μια σκληρή ήττα για τον Ραχόι, που θα έβλεπε τη «νίκη» του της 27ης Σεπτεμβρίου, με την επιτροπεία της περιφέρειας, να μετατρέπεται σε πύρρεια.
Τι θα κάνουν οι αυτονομιστές;
Όμως, ένα από τα μεγάλα ερωτήματα είναι τι θα κάνουν οι αυτονομιστές την επόμενη μέρα. Το μοναδικό μόνιμο χαρακτηριστικό των ομιλιών τους, χωρίς κανένα κυβερνητικό πρόγραμμα, είναι να επικεντρώνονται στο να παριστάνουν τα θύματα, προσπαθώντας να δημιουργήσουν την εντύπωση ότι η Ισπανία είναι ένα κράτος που φοβάται τη δημοκρατία και λέγοντας ότι η Ευρώπη πρέπει να επέμβει, αλλά και προκαλώντας σύγχυση με ευρωσκεπτικιστικές δηλώσεις που έχουν γεύση Brexit ακόμη και σ’ αυτούς που σε διεθνές επίπεδο δείχνουν συμπάθεια στην καταλανική υπόθεση. Είναι γεγονός ότι οι αυτονομιστές, που σφάζονται μεταξύ τους σε έναν συνεχή αγώνα για την ηγεμονία του εθνικιστικού χώρου, δεν έχουν ιδέα τι να κάνουν ούτε πώς να το κάνουν: η αυτοκτονική επιτάχυνση του Οκτωβρίου έδειξε ότι δεν υπήρχε καμία προετοιμασία για το χωρισμό από την Ισπανία, ότι δεν υπάρχει μια κοινωνική πλειοψηφία υπέρ της ανεξαρτησίας, ότι καμία χώρα δεν προτίθεται να αναγνωρίσει το νέο κράτος και ότι οι επιχειρήσεις δεν το σκέφτονται καν – είναι τουλάχιστον τρεις χιλιάδες οι επιχειρήσεις που εγκατέλειψαν την περιφέρεια στους τελευταίους δύο μήνες. Πώς όμως να το εξηγήσουν στα σχεδόν δύο εκατομμύρια Καταλανούς που είχαν πιστέψει ότι η Καταλονία θα μετατρεπόταν από τη μια μέρα στην άλλη σε ένα ανεξάρτητο κράτος παρόμοιο με τη Γη της Επαγγελίας; Κανείς δεν έχει το θάρρος να αναλάβει αυτή την ευθύνη και προτιμά να στοχεύσει αποκλειστικά στην ουτοπία της ανεξαρτησίας. Και ποιος θα είναι ο πρόεδρος; Ο Πουιτζντεμόντ είναι φυγόδικος στο Βέλγιο και, παρόλο που η ισπανική δικαιοσύνη ανακάλεσε το αίτημα της έκδοσής του, αν ξαναπατήσει το πόδι του στην Ισπανία θα συλληφθεί πάραυτα, ενώ ο Οριόλ Χουνκέρας, ο ηγέτης του ERC (Ρεπουμπλικανική Αριστερά της Καταλονίας), είναι στη φυλακή.
Πολύ πιο δύσκολη είναι μια νίκη των συνταγματικών κομμάτων, που θα σηματοδοτούσε το τέλος της αυτονομιστικής διαδικασίας, του procés sobiranista, ή μια κυβέρνηση της κεντροαριστεράς αποτελούμενη από το ERC, από τους σοσιαλιστές και από τους Comuns, που θα έχει ως αποτέλεσμα μια στροφή 180 μοιρών της Ρεπουμπλικανικής Αριστεράς, η οποία θα πρέπει να αρκεστεί στο να περιμένει καλύτερους καιρούς για το μάξιμουμ του προγράμματος ανεξαρτησίας.
Τι απομένει μετά την κρίση
Ό, τι και να συμβεί την 21η Δεκεμβρίου, είναι βέβαιο ότι έληξε μια φάση της πρόσφατης καταλανικής ιστορίας. Αυτό που απομένει από τους τελευταίους μήνες είναι, πρώτα απ’ όλα, ένα ρήγμα στην κοινωνία, που δεν υπήρχε πριν. Σε πολλές οικογένειες και παρέες φίλων, κανείς δεν μιλάει για πολιτική για να αποφευχθούν διαφωνίες ή καβγάδες, στα κοινωνικά δίκτυα οι βρισιές είναι συνεχείς, τα σπίτια είναι γεμάτα σημαίες, όχι μόνο αυτονομιστικές, αλλά και ισπανικές. Υπάρχει ο κίνδυνος να χρειαστεί μια γενιά για να επουλωθεί αυτή η πληγή. Κατά δεύτερο λόγο, για πρώτη φορά ο ισπανικός εθνικισμός έκανε την εμφάνισή του στους δρόμους της Βαρκελώνης: δεν πρόκειται πλέον για τις συγκεντρώσεις καμιάς δεκαριάς νεοφασιστών, αλλά για χιλιάδες άτομα που δεν είχε χρειαστεί ποτέ να επιλέξουν μεταξύ του να είναι καταλανοί ή να είναι ισπανοί. Δεν ήταν ισπανοί εθνικιστές, σε μεγάλο μέρος τους δεν είναι ούτε τώρα, όμως μπροστά στην αυτονομιστική επιτάχυνση κινητοποιήθηκαν λόγω φόβου και κόπωσης. Κατά τρίτο λόγο, διευρύνθηκε ακόμη περισσότερο η διαίρεση ανάμεσα στις δυο Καταλονίες: την αγροτική της ενδοχώρας, που είναι στην πλειοψηφία της αυτονομιστική, και την παράκτια, κυρίως τη Βαρκελώνη και τη μητροπολιτική της ζώνη, που είναι στην πλειοψηφία της αντι-αυτονομιστική. Κατά τέταρτο λόγο, αντί να περάσουμε «από την μετα-αυτονομία στην προ-ανεξαρτησία» όπως είχε δηλώσει ο Πουιτζντεμόντ στην πρώτη του ομιλία ως πρόεδρος, επιστρέψαμε στην προ-αυτονομία: οι διεκδικήσεις του κινήματος υπέρ της ανεξαρτησίας μετά την 27η Οκτωβρίου μοιάζουν με τις διεκδικήσεις του 1977, όταν η Καταλονία δεν ήταν ακόμη αυτόνομη περιφέρεια: Llibertat, Amnistia, Estatut d’Autonomía (ΣτΜ Ελευθερία, Αμνηστία, Καθεστώς Αυτονομίας). Σαράντα χρόνια πίσω. Κατά πέμπτο λόγο, οι επιπτώσεις στην ισπανική πολιτική και κοινωνία μπορεί να είναι σημαντικές, τόσο για τη σταθερότητα της κυβέρνησης μειοψηφίας του Ραχόι, όσο και για την αύξηση των συναινέσεων των Πολιτών – που μετατρέπονται σε μια δεξιά αντιπολίτευση στο Λαϊκό Κόμμα τουλάχιστον στο εθνικό ζήτημα – όσο και για την αναγέννηση ενός ισπανικού εθνικισμού σε όλη τη χώρα. Κατά έκτο λόγο, ακόμη και αν δεν κερδίσει τις εκλογές, το κίνημα υπέρ της ανεξαρτησίας θα είναι ένας σημαντικός πολιτικός παράγοντας τα προσεχή χρόνια. Τα δικαστήρια δεν είναι η απάντηση: χρειάζεται πολιτική και διάλογος, που έλειψαν εντελώς την τελευταία πενταετία.
Όπως δήλωσε πρόσφατα ο Πάμπλο Ιγκλέσιας, το κίνημα υπέρ της ανεξαρτησίας «συνέβαλε στο να ξυπνήσει το φάντασμα του φασισμού» στην Ισπανία. Οι εθνικισμοί είναι άγρια θηρία που όταν ξυπνήσουν είναι δύσκολο να τα εξημερώσεις. Έχοντας μπροστά μας την 21η Δεκεμβρίου, αναρωτιόμαστε: όλοι, αυτονομιστές και μη, θα επαναλάβουν τα ίδια λάθη; Δεν μας μένει παρά να αναφερθούμε στον Γκράμσι – που εμπνεύστηκε από τον Ρομέν Ρολάν- με την αισιοδοξία της βούλησης και την απαισιοδοξία της γνώσης.
Μετάφραση Τόνια Τσίτσοβιτς
* Ο Στήβεν Φόρτι είναι ερευνητής του Ινστιτούτου Σύγχρονης Ιστορίας του Νέου Πανεπιστημίου της Λισαβόνας και καθηγητής του Αυτόνομου Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης. Συγγραφέας, μαζί με τον Τζάκομο Ρούσο Σπένα, του βιβλίου Ada Colau, la città in comune (Alegre, 2016) και επιμελητής, μαζί με τον Ενρίκ Ουσελάι- Ντα Καλ και τον Αρνάου Γκονζάλες ι Βιλάλτα, του βιβλίου El proceso separatista en Cataluña. Análisis de un pasado reciente (2006-2017) (Comares, 2017).
