Μεταφράσαμε και σας παρουσιάζουμε μια μικρή ανάγνωση του καινούργιου βιβλίου του David Harvey από τον ίδιο τον συγγραφέα του, όπως αυτή βιντεοσκοπήθηκε για λογαριασμού του εκδοτικού οίκο του, Verso.
Γεια σας, είμαι ο David Harvey, και αυτή είναι η ιστορία του κεφαλαίου. Πρόκειται για μια προσπάθεια να κατανοήσουμε πώς λειτουργεί το κεφάλαιο, με στόχο να σκεφτούμε τρόπους με τους οποίους ίσως θέλουμε να το αλλάξουμε. Θα ήθελα οι αναγνώστες μου να κατανοήσουν ότι κάθε ένα από αυτά τα κεφάλαια ήταν η προσπάθειά μου να αποτυπώσω μια πολύ σημαντική πτυχή του τρόπου συσσώρευσης του κεφαλαίου.
Αλλά δεν θέλω να νομίζετε ότι με κάποιον τρόπο είπα ολόκληρη την ιστορία. Αυτό είναι, στην πραγματικότητα, μια βάση, αν θέλετε. Ελπίζω να πάρετε τις προτάσεις που παρουσιάζονται εδώ και κάποια από τα παραδείγματα και να αρχίσετε να σκέφτεστε πώς αυτά εκδηλώνονται στην καθημερινή σας ζωή.
Αν όλοι ξαφνικά καταλήξουν στην ίδια αντίληψη ότι αυτή είναι η καθημερινή ζωή που ζούμε, τότε βρίσκονται σε θέση να την αλλάξουν. Στον πρόλογο αυτού του βιβλίου, γράφω τα εξής:
“Ο κόσμος αλλάζει συνεχώς. Ομοίως, και η κατανόησή μας για αυτόν εξελίσσεται συνεχώς με θετικούς και αρνητικούς τρόπους. Αυτό το βιβλίο είναι ένα ακόμη βήμα στην αφήγηση της ιστορίας του Kεφαλαίου με τρόπο που οι άνθρωποι, ελπίζω, μπορούν να κατανοήσουν και να χρησιμοποιήσουν προσωπικά και πολιτικά. Συλλογικά, μπορούμε πράγματι να αλλάξουμε αυτόν τον κόσμο, αν και, όπως επισημαίνει ο Μαρξ, αυτό δεν συμβαίνει ποτέ υπό συνθήκες της δικής μας επιλογής.
Αλλά η θεωρητική ανάλυση αυτών των συνθηκών είναι ζωτικός πρόδρομος για την αλλαγή τους. Και πάνω σε αυτή τη βάση, προσφέρω αυτό το κείμενο στην προσπάθεια να δημιουργηθεί μια πιο ανθρώπινη και οικολογικά ευαίσθητη εναλλακτική.
Στην κυκλοφορία του κεφαλαίου, η κυκλοφορία της ικανότητας εργασίας αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Ο Μαρξ ορίζει πέντε στιγμές σε αυτή την κυκλοφορία της ικανότητας εργασίας. “
Και ο Μαρξ έχει έναν πολύ ενδιαφέροντα τρόπο να μιλά για την πολιτική συνείδηση που προκύπτει από υλικές πρακτικές. Κάθε μία από αυτές τις στιγμές στον κύκλο καθορίζει μια συγκεκριμένη πολιτική.
Για παράδειγμα, αυτή τη στιγμή στη Νέα Υόρκη βλέπουμε μια πολιτική κατανάλωσης: ανησυχούμε για προσιτή στέγαση και άλλα προσιτά αγαθά. Όλα αυτά από την πλευρά του καταναλωτή. Δεν γίνεται τόσο μεγάλη συζήτηση για τον ρόλο του κεφαλαίου στη διαδικασία παραγωγής.
Απλώς κοιτάζοντας αυτό, μπορούμε να καταλήξουμε σε μια πολύ διαφορετική πολιτική ιδέα για το τι κινεί τους ανθρώπους. Οι άνθρωποι κινητοποιούνται αυτή τη στιγμή από συνθήκες στον χώρο της κατανάλωσης.
Στη σελίδα 26, αρχίζω μιλώντας για την κυκλοφορία της ικανότητας εργασίας και τη σχέση της με την προέλευση του κέρδους:
“Για να υπάρξει κεφάλαιο, πρέπει να υπάρχει εργατική δύναμη που δεν έχει άλλη επιλογή παρά να προσφέρει την ικανότητά της για εργασία στους καπιταλιστές, προκειμένου να επιβιώσει. Η άνοδος του βιομηχανικού κεφαλαίου συνεπάγεται τη δημιουργία ενός ιδιαίτερου τρόπου κυκλοφορίας της ικανότητας εργασίας που ενσωματώνεται και υποστηρίζει τις απαιτήσεις συσσώρευσης κεφαλαίου. Αυτές οι δύο διαδικασίες κυκλοφορίας – του κεφαλαίου και της ικανότητας εργασίας – συγκρούονται για να παράγουν αξία και υπεραξία, δηλαδή κέρδος σε μορφή εμπορεύματος.
Η εμφάνιση του κεφαλαίου από την κυκλοφορία του χρήματος είναι η αρχική στιγμή του κεφαλαίου. Αυτή η εμφάνιση βασίζεται, όμως, στην ικανότητα του καπιταλιστή να βρει στην αγορά ένα εμπόρευμα ικανό να δημιουργήσει περισσότερη αξία από ό,τι αυτό έχει καθεαυτό . Αυτό το εμπόρευμα είναι η εργατική δύναμη, η ικανότητα για εργασία.
Αυτό είναι ένα κρίσιμο σημείο, ιστορικά και θεωρητικά. Η εργατική δύναμη είναι το μόνο εμπόρευμα που μπορεί να γεφυρώσει την αντίφαση μεταξύ του κανόνα ότι όλα τα εμπορεύματα πρέπει να ανταλλάσσονται στην αξία τους και ταυτόχρονα να παράγει υπεραξία που διατηρεί το κέρδος σε συνεχή βάση. Η εργατική δύναμη, λέει ο Μαρξ, είναι η μορφή που δίνει τη «φλόγα» από την οποία σφυρηλατείται το κεφάλαιο μέσω της παραγωγής υπεραξίας.
Η απόκτηση υπεραξίας, δηλαδή κέρδους, είναι ο υπέρτατος στόχος του καπιταλιστή. Ο καπιταλιστής απλώς κατακτά και ιδιοποιείται την υπεραξία που παράγει η εργασία. Από υλική σκοπιά, είναι ο εργάτης που παράγει τον βιομηχανικό καπιταλιστή. Ή, όπως προτιμά ο Μαρξ, το κεφάλαιο είναι νεκρή εργασία, που, σαν βαμπίρ, ζει μόνο ρουφώντας ζωντανή εργασία και ζει περισσότερο, όσο περισσότερη εργασία ρουφά. Οι συνεχείς αγώνες για τον χρόνο της εργάσιμης ημέρας, αυτό που ο Μαρξ ονομάζει απόλυτη υπεραξία, δεν μπορούν να επιλυθούν με επίκληση των αστικών δικαιωμάτων ιδιοκτησίας ή του νόμου. Ακολουθεί ταξικός αγώνας.Ο αγώνας για την ιδιοποίηση του χρόνου του εργάτη σημαδεύει την ιστορία της συσσώρευσης κεφαλαίου.”
Όταν ο Μαρξ μιλά για τη διαδικασία εργασίας, δίνει μεγάλη έμφαση σε αυτό που ονομάζει καταναγκαστικούς νόμους του ανταγωνισμού. Και αυτό προκύπτει από την σχετική υπεραξία με την έννοια ότι ο καπιταλιστής με την καλύτερη τεχνολογία αποκτά πλεονάζον κέρδος και μπορεί να εξαλείψει όσους έχουν κατώτερη τεχνολογία.
Το αποτέλεσμα αυτού του καταναγκαστικού νόμου είναι ότι ο καπιταλιστής καταλήγει να απασχολεί όλο και λιγότερους εργάτες, επειδή η εργασία γίνεται τόσο παραγωγική που η παραγωγικότητα του 18ου αιώνα δεν συγκρίνεται με την παραγωγικότητα της εργατικής δύναμης σήμερα. Έτσι, όταν λέμε πώς επιτυγχάνεται η καταπίεση των μισθών, πρόκειται για μεμονωμένους καπιταλιστές που ανταγωνίζονται μεταξύ τους για κέρδος, μειώνοντας τους μισθούς των εργατών τους. Το αποτέλεσμα είναι ο περιορισμός των μισθών. Έχουμε δει να περιορίζονται οι μισθοί μέσω των καταναγκαστικών νόμων του ανταγωνισμού μεταξύ καπιταλιστών από περίπου το 1970 και μετά.
“Η σχετική υπεραξία προκύπτει επειδή οι πιο αποτελεσματικοί παραγωγοί μπορούν να πωλούν εμπορεύματα στην αξία τους αλλά να παράγουν με χαμηλότερο κόστος από τον κοινωνικό μέσο όρο. Αυτοί οι πιο αποτελεσματικοί παραγωγοί πραγματοποιούν επιπλέον κέρδος. Η σύγχρονη βιομηχανία, σημειώνει ο Μαρξ στο Κεφάλαιο, ποτέ δεν θεωρεί την υπάρχουσα μορφή παραγωγικής διαδικασίας οριστική.
Η τεχνική της βάση της είναι επομένως επαναστατική, ενώ όλοι οι προηγούμενοι τρόποι παραγωγής ήταν ουσιαστικά συντηρητικοί. Οι επιπτώσεις αυτής της μόνιμης επαναστατικοποίησης των συστημάτων παραγωγής στους εργάτες είναι αντιφατικές. Το παλιό σύστημα διαίρεσης εργασίας αντικαθίσταται από τη μηχανή, και η δια βίου εξειδίκευση στη χρήση του ίδιου εργαλείου μετατρέπεται σε δια βίου εξειδίκευση στη χρήση της ίδιας μηχανής, μετατρέποντας τους εργάτες σε ζωντανά εξαρτήματα της μηχανής.
Η μεγάλη αλλαγή ήρθε με την άνοδο του συστήματος εργοστασίων, αλλά η ανάπτυξη νέων διακρίσεων εργασίας και ορισμών δεξιοτήτων συνεχίζει να επιταχύνεται. Έτσι, ενώ οι εργάτες της δεκαετίας του 1960 μπορούσαν να παραμείνουν στην ίδια εργασία για όλη τους τη ζωή, η επιτάχυνση της τεχνολογικής καινοτομίας απαιτεί πολλαπλή επανακατάρτιση και επαναπροσέγγιση δεξιοτήτων κατά τη διάρκεια της εργασιακής ζωής.
Η ιστορία της ζήτησης εργασίας υποδηλώνει ότι το κεφάλαιο καλλιεργεί και τους δύο τύπους εργατών: οι ευέλικτοι, μορφωμένοι και προσαρμοστικοί συνήθως επιτυγχάνουν καλύτερο βιοτικό επίπεδο από εκείνους που καταδικάζονται σε μονότονες, κακοπληρωμένες εργασίες, τυπικές του εργοστασιακού συστήματος.
Η εργασία αυτού του τελευταίου τύπου, με κάποιες προφανείς εξαιρέσεις όπως η φροντίδα ηλικιωμένων, είναι ιδιαίτερα ευάλωτη σε αντικαταστάσεις από αυτοματοποίηση και τεχνητή νοημοσύνη.”
Ο Μαρξ βλέπει τη φύση ως τεράστιο αποθετήριο πιθανών αξιών χρήσης για παραγωγή. Ο εξορυκτισμός, σύμφωνα με τον Μαρξ, αρχικά θα έπρεπε να είναι ένα δωρεάν αγαθό, αλλά μόλις οι καπιταλιστές αποκτήσουν ιδιοκτησία, μπορούν να το μετατρέψουν σε πηγή ενοικίασης και ενίσχυσης περιουσίας.
Η ιδιοκτησία αυτών των περιοχών αφορά την κατοχή των εξορυκτικών δυνατοτήτων και δημιουργεί μια εξορυκτική οικονομία όπου το κεφάλαιο δεν παράγει τίποτα, παρά μόνο αποκτά και ιδιοποιείται τα χρήματα που προκύπτουν από τη χρήση των πόρων της γης που θα έπρεπε να συνιστούν ελεύθερα αγαθα που διαθέσιμα στον καθένα.
“Κάθε παραγωγή, λέει ο Μαρξ, είναι ιδιοποίηση της φύσης από τον άνθρωπο μέσω της δοσμένης μορφής κοινωνίας. Αυτή είναι η πρώτη κίνηση του Μαρξ προς μια ολιστική, διαλεκτική ερμηνεία της σχέσης με τη φύση.
Η σχέση με τη φύση θεωρείται μεταβολική, δηλαδή αλληλένδετη: ένα στοιχείο δεν μπορεί να υπάρξει ανεξάρτητα από το άλλο. Η ανθρώπινη εργασία, όπως τη θεωρούμε εδώ, ορίζεται από τον μεταβολικό της ρόλο στη μετατροπή στοιχείων της φύσης σε χρήσιμα προϊόντα για την υποστήριξη της ανθρώπινης ζωής.
Η θεωρία της αξίας της εργασίας βασίζεται σε αυτή τη μεταβολική σχέση. Δυστυχώς, το βιομηχανικό κεφάλαιο διαταράσσει αυτή τη σχέση, εμποδίζοντας την επιστροφή των στοιχείων της γης που καταναλώθηκαν από τον άνθρωπο ως τροφή και ρούχα. Έτσι εμποδίζεται η διατήρηση της γονιμότητας του εδάφους.
Οι καταστροφικές συνέπειες είναι εμφανείς παντού.Στο Κεφάλαιο, ο Μαρξ λέει: Η καπιταλιστική γεωργία είναι πρόοδος όχι μόνο στην τέχνη του να κλέβεις τον εργάτη, αλλά και στη ληστεία του εδάφους.
Όσο περισσότερο μια χώρα προχωρά στη βιομηχανία μεγάλης κλίμακας, όπως οι ΗΠΑ, τόσο πιο γρήγορη είναι η διαδικασία καταστροφής. Η καπιταλιστική παραγωγή αναπτύσσει τις τεχνικές και τους βαθμούς συνδυασμού της κοινωνικής διαδικασίας παραγωγής ενώ παράλληλα υπονομεύει τις αρχικές πηγές πλούτου: τη γη και τον εργάτη.”
Το πλασματικό κεφάλαιο διαπερνά όλο το σύστημα συσσώρευσης κεφαλαίου. Ο καπιταλιστής παίρνει κεφάλαιο σε χρήμα, το χρησιμοποιεί για να δημιουργήσει κέρδος, αλλά υπάρχει πάντα μια φάση όπου όλα είναι υποθετικά. Κανείς δεν ξέρει πραγματικά αν θα υπάρξει κέρδος.
Το κεφάλαιο σε αυτήν την εικονική κατάσταση υπάρχει όταν οι καπιταλιστές ελπίζουν ότι η εργασία και η παραγωγή θα δημιουργήσουν ένα εμπόρευμα που θα αποφέρει κέρδος. Αλλά μπορεί και όχι. Υπάρχει συνεχώς η υποθετική αυτή γωνία.
Στον σύγχρονο κόσμο, το υποθετικό & κερδοσκοπικό στοιχείο ενισχύεται συνεχώς. Οι πραγματικές διαδικασίες παραγωγής υποχωρούν έναντι της κερδοσκοπίας, και η συμμετοχή της βιομηχανίας μειώνεται, ενώ η συμμετοχή του χρηματιστηρίου αυξάνεται. Έχουμε μετατραπεί όλο και περισσότερο σε μια πλασματική οικονομία.
“Στα Grundrisse, ο Μαρξ υποδεικνύει ότι το χαρακτηριστικό σύστημα πιστώσεων του κεφαλαίου υπήρχε από τη γέννηση του κεφαλαίου. Αλλά το χρέος ως απαίτηση μελλοντικής εργασίας εξηγεί τη σχέση που απεικονίζει τη συσσώρευση κεφαλαίου ως συσσώρευση χρεών. Αυτό μας επαναφέρει στον ρόλο της πίστωσης για τη γεφύρωση της αντίφασης ανάμεσα στην παραγωγή και την πραγματοποίηση της υπεραξίας, με τρόπο που να διευκολύνει τη σπειροειδή μορφή της ατέρμονης συσσώρευσης. Το σύστημα πιστώσεων, αν και αρχικά υπήρξε πιστός υπηρέτης, έχει πλέον γίνει απρόβλεπτος κύριος.
Η εκθετική αύξηση του κεφαλαίου με τόκο τα τελευταία τριάντα χρόνια δείχνει ότι το κεφάλαιο έχει φτάσει σε στάδιο σχήματος Ponzi. Ένα ολοένα και πιο σύνθετο και εκλεπτυσμένο πιστωτικό σύστημα και μια ακατάσχετη κυκλοφορία ολοένα και περισσότερου τοκοφόρου κεφαλαίου γίνονται, ωστόσο, το κουτί της Πανδώρας που το κεφάλαιο είναι αναγκασμένο να ανοίξει προκειμένου να επιβιώσει και να αναπτυχθεί χωρίς όρια.
Οι χρηματοδότες δεν δανείζουν μόνο βιομηχανικούς καπιταλιστές για να παράξουν υπεραξία. Δανείζουν επίσης σε κρατικά χρέη, υποθήκες, μετοχές, γη, μισθώσεις, εμπορικά συμβόλαια, καταναλωτικά δάνεια κ.ά. Όλες αυτές οι μορφές επένδυσης θεωρούνται συλλογικά πλασματικές μορφές κεφαλαίου.
Οι χρηματοδότες είναι αδιάφοροι προς ποιον δανείζουν και αδιάφοροι για την πηγή των εσόδων που αποδίδουν τόκους. Ο κίνδυνος είναι ότι ο δανεισμός δεν προκύπτει έτσι ώστε να παραχθεί υπεραξία, αλλά για ιδιοποίηση αξίας. Κάθε σύνδεση με την πραγματική διαδικασία αξιοποίησης του κεφαλαίου χάνεται.
Κάθε σύνδεση με την πραγματική διαδικασία αξιοποίησης του κεφαλαίου χάνεται, μέχρι και το τελευταίο της ίχνος, επιβεβαιώνοντας την αντίληψη ότι το κεφάλαιο αυτοαξιοποιείται.
Όλα εμφανίζονται σε διπλή ή τριπλή μορφή και μετατρέπονται σε φάντασμα του νου, έτσι ώστε ακόμη και μια συσσώρευση χρεών να μπορεί να εμφανίζεται ως συσσώρευση κεφαλαίου.Όπως το διατύπωσε συνοπτικά ο Karl Marx, οι χρηματοπιστωτικοί δρώντες, ως οι βασικοί διακινητές του πλασματικού κεφαλαίου, συνδυάζουν τις γοητευτικές περσόνες του απατεώνα και του κερδοσκόπου. Το πλασματικό κεφάλαιο είναι τίτλοι ιδιοκτησίας, αξιώσεις μελλοντικής εργασίας, διπλότυπα χαρτιά του πραγματικού κεφαλαίου. Τα κέρδη, οι ζημίες και η συγκέντρωση των τίτλων ιδιοκτησίας προκύπτουν όλο και περισσότερο από τζόγο ο οποίος τώρα εμφανίζεται στη θέση της εργασίας ως η αρχική πηγή της ιδιοκτησίας κεφαλαίου, ενώ παράλληλα αντικαθιστά και την άμεση χρήση βίας.”
Ο Μαρξ έδωσε μεγάλη έμφαση στον ανταγωνισμό μεταξύ καπιταλιστών, αλλά επίσης αφορά τον ανταγωνισμό μεταξύ κρατών. Αν αναρωτηθεί κανείς από πού προέρχεται η τεχνολογική αλλαγή, θα δει ότι ένα πολύ μεγάλο μέρος της τεχνολογικής εξέλιξης προέκυψε από τη βιομηχανία εξοπλισμών· επομένως, δεν πρόκειται μόνο για τον ενδοκαπιταλιστικό ανταγωνισμό, αλλά και για τον διακρατικό ανταγωνισμό που αποκτά σημασία.
Μπορούμε να πούμε ακόμη ότι κάτι όπως το διαδίκτυο προέκυψε από τον στρατιωτικό σύμπλεγμα, έτσι ώστε μεγάλο μέρος της θεωρίας που ανέπτυξε ο Karl Marx για τα αποτελέσματα των εξαναγκαστικών νόμων του ανταγωνισμού μεταξύ βιομηχανικών κεφαλαίων πρέπει να εφαρμοστεί και στους κρατικούς μηχανισμούς που οργανώνουν στρατιωτικές δραστηριότητες.
“Η αλληλεπίδραση ανάμεσα στη λογική της καπιταλιστικής ισχύος και στη λογική της εδαφικής ισχύος αποτελεί καθοριστικό χαρακτηριστικό της σύγχρονης γεωπολιτικής. Ο Μαρξ σημείωνε ότι η έννοια του εθνικού πλούτου παρεισφρέει στο έργο του οικονομολόγου και ότι ο ανταγωνισμός γύρω από αυτόν τον εθνικό πλούτο γίνεται κυρίαρχος.
Ωστόσο, υπό το καθεστώς ανταγωνιστικών εθνικισμών, η παραγωγή πλούτου από το κεφάλαιο τίθεται κυρίως στην υπηρεσία εθνικών συμφερόντων παρά μόνο αυτών του κεφαλαίου. Οι δύο αυτές λογικές δεν είναι απλώς ανταγωνιζόμενες δυνάμεις, αλλά βαθιά αλληλένδετες, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη αντιμετωπίζουν παγκόσμιες και εσωτερικές προκλήσεις. Ο διπλός ρόλος του κράτους στη χρηματοδότηση γίνεται ιδιαίτερα εμφανής κατά τις κρίσεις: το κράτος είναι ταυτόχρονα υποστηρικτής και μεσολαβητής της συσσώρευσης, κατέχοντας κεντρική πολιτική θέση στον σχηματισμό κοινωνικού κεφαλαίου. Ωστόσο, οι δύο λογικές της εξουσίας—καπιταλιστική και εδαφική—δημιουργούν εντάσεις που διαμορφώνουν την πορεία της παγκόσμιας και εσωτερικής πολιτικής.“
Συνοψίζοντας, η ιστορία του κεφαλαίου όπως παρουσιάζεται εδώ αναδεικνύει τρεις κύριες αντιφάσεις που απειλούν το μέλλον της αδιάκοπης συσσώρευσης κεφαλαίου. Αυτές οι αντιφάσεις απαιτούν αντιμετώπιση και αποτελούν δυνητικό έδαφος για αντικαπιταλιστικούς αγώνες.
Η πρώτη αφορά τις τελευταίες 40 χρόνια περιορισμού των μισθών, επιβαλλόμενης μέσω του διακαπιταλιστικού αλλά και διακρατικού ανταγωνισμού, με αποτέλεσμα την ευρεία δυσφορία και αλλοτρίωση στις χαμηλότερες βαθμίδες του εισοδηματικού πίνακα. Χρειάζεται ένα μαζικό κίνημα των αποξενωμένων και καταπιεσμένων και απτά αποτελέσματα συγκεκριμένων αγώνων για να ξυπνήσουν την ελπίδα και την προοπτική ενός καλύτερου συλλογικού μέλλοντος. Επιπλέον, η τεχνητή νοημοσύνη απειλεί να μειώσει σημαντικά τη ζήτηση εργασίας στο μέλλον, και η καταπίεση των μισθών είναι πιθανότερο να αυξηθεί παρά να μειωθεί χωρίς μια δυναμική καμπάνια κατά της.
Το δεύτερο ζήτημα είναι η απίστευτη συγκέντρωση του χρηματοποιημένου πλούτου και της εξουσίας, με όλες τις πολιτικές και οικονομικές συνέπειες. Οι 500 κορυφαίοι δισεκατομμυριούχοι, σύμφωνα με το Bloomberg, ελέγχουν πλέον 9,8 τρισεκατομμύρια δολάρια, εκτιμώμενα βάσει τεράστιας αύξησης στην κυκλοφορία πλασματικού κεφαλαίου, στηριγμένου σε χρηματοδότηση Ponzi και υπερβολικές αυξήσεις αξιών περιουσιακών στοιχείων, ιδιαίτερα ακινήτων.
Τέλος, κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει ότι μια υφιστάμενη κρίση στη μεταβολική σχέση μας με τη φύση είναι ήδη εδώ. Οι απειλές λιμού, επιδημιών, ξηρασίας, πυρκαγιών και πλημμυρών, θερμικών κυμάτων και παγωνιών, σεισμών και τσουνάμι, οικολογικών καταρρεύσεων και πανδημιών υπήρχαν πάντα, αλλά η ένταση και η συχνότητά τους έχει αυξηθεί και πλέον είναι συστημική. Η κλίμακα είναι πλέον βιβλική και όχι διαχειρίσιμη. Η πολιτική “drill baby drill” του Τραμπ οδηγεί σε “burn baby burn” στο Λος Άντζελες. Η διόρθωση της εξαιρετικά ανισορροπημένης μεταβολικής μας σχέσης με τη φύση θα απαιτήσει τεράστιες προσαρμογές στην παραγωγή και την κατανάλωση, και συνεπώς θα αποτελέσει απειλή για περαιτέρω ανεξέλεγκτη συσσώρευση κεφαλαίου.
Σχηματίζονται συμμαχίες που αναζητούν εναλλακτικές και η σοσιαλιστική προοπτική έχει πολλά να προσφέρει, διότι μόνο ολικές επαναστάσεις θα μπορέσουν να αντιμετωπίσουν τη μεταβολική μας σχέση με τη φύση, την εξάρτησή μας από την τεράστια συγκεντρωμένη δύναμη της Ponzi χρηματοδότησης και της κυκλοφορίας πλασματικού κεφαλαίου, μαζί με την μακροχρόνια αποξένωση και την σκληρή αγριότητα του ολοένα αυξανόμενου περιορισμού των μισθών.
Και να που βρίσκομαι εδώ. Ναι, μόλις έκλεισα τα 90 μου χρόνια. Κοιτάζοντας πίσω στην πορεία μου ως γεωγράφος, με ενδιαφέρον να εξηγήσω, με λίγη βοήθεια από τον Marx, πώς λειτουργεί η αστικοποίηση και η άνιση ανάπτυξη, νιώθω υποχρεωμένος απέναντι σε μερικούς εξαιρετικούς μελετητές, καθώς και σε ανθρώπους, γεγονότα και πολιτικά κύματα που ανοίγουν δρόμους σε νέους τρόπους σκέψης, ελπίζοντας πιο κατάλληλους για να αντιμετωπίσουμε τις κεντρικές αντιφάσεις της εποχής μας.
Ωστόσο, ένα πράγμα είναι να ανοίγεις πόρτες, και τελείως άλλο να περάσεις μαζικά στην άλλη πλευρά, για να εξερευνήσεις τι μπορεί να υπάρχει εκεί. Η αμερικανική αυτοκρατορία που έχει προστατεύσει το κεφάλαιο για τόσο καιρό αρχίζει να ραγίζει. Αυτή είναι μια στιγμή ευκαιρίας αλλά και κινδύνου.
Χρειάζεται λίγη αισιοδοξία της γνώσης, έστω και για να ενεργοποιήσει την αισιοδοξία της βούλησης. Ελπίζω ότι αυτό το βιβλίο θα σας εμπνεύσει να συμμετάσχετε σε αυτή τη διαδικασία.
