Η Béatrice Hibou είναι Γαλλίδα πολιτική επιστήμονας, διευθύντρια ερευνών στο CNRS (Centre national de la recherche scientifique) και ερευνήτρια στο CERI–Sciences Po στο Παρίσι. Το έργο της επικεντρώνεται στην εξουσία, τον νεοφιλελευθερισμό, τη γραφειοκρατία και τους τρόπους με τους οποίους οι οικονομικές μορφές κυριαρχίας διεισδύουν στο κοινωνικό και πολιτικό πεδίο. Το βιβλίο της La bureaucratisation du monde à l’ère néolibérale αποτελεί σημείο αναφοράς για τη μελέτη της νεοφιλελεύθερης κανονιστικότητας.
Η συζήτηση που ακολουθεί ξεκινά από μια ερώτηση-παγίδα: τι απέγινε η περιβόητη «μάχη κατά της γραφειοκρατίας»; Το νεοφιλελεύθερο φαντασιακό –κυρίαρχο ήδη από τη δεκαετία του 1980– διατείνεται ότι αντικατέστησε τον χαρτολάτρη κρατικό υπάλληλο με την ευέλικτη διαχείριση και την αποδοτικότητα. Όμως η λεγόμενη απογραφειοκρατικοποίηση αποδεικνύεται στην πράξη ένα κενό σημαίνον, που γέμισε με κανόνες, πρότυπα, ορολογίες, διαδικασίες, στόχους, αξιολογήσεις και φορμαλισμούς. Το αποτέλεσμα; Όχι λιγότερη δουλειά για τους πολλούς, αλλά περισσότερη και συχνά ανούσια.
Πόσος χρόνος ξοδεύεται σήμερα για να είμαστε «up to date», συμμορφωμένοι, διαρκώς ενημερωμένοι και εξοικειωμένοι με πλατφόρμες, πρότυπα, δείκτες, αναφορές, audits;
Πόσο λιγότερο χρόνο δαπανούσαν οι άνθρωποι όταν ακόμη «βασίλευε η γραφειοκρατία» της μεταπολεμικής περιόδου;
Μήπως η γραφειοκρατία δεν μειώθηκε αλλά αντίθετα διογκώθηκε, μεταφερόμενη από τον απτό στον ψηφιακό κόσμο;
Επαγγελματίες που βασίζονται στην πρακτική φροντίδας –όπως η νοσηλευτική, η κοινωνική εργασία ή η εκπαίδευση– φαίνεται να περνούν πια περισσότερο χρόνο σε φόρμες, ερωτηματολόγια, αξιολογήσεις και πρότυπα, παρά με τα πρόσωπα που έχουν ανάγκη. Μπορεί να μειώθηκε ο όγκος των εγγράφων στο συρτάρι, αλλά αυξήθηκε η τυπική καταγραφή εις βάρος της ουσιαστικής φροντίδας.
Στην Ελλάδα, όπου οι κυβερνήσεις διαρκώς διακηρύσσουν τη μείωση του γραφειοκρατικού κόστους, τίθεται ένα κρίσιμο ερώτημα: μήπως το κόστος αυτό μεταφέρθηκε εξ ολοκλήρου στους πολίτες;
Όταν συμπληρώνουμε εμείς οι ίδιοι τις φόρμες, τις αιτήσεις, τα δικαιολογητικά – χωρίς ενδιάμεσους, χωρίς υποστήριξη – κάθε λάθος είναι αποκλειστικά δική μας ευθύνη. Κι όμως, ο δήθεν κερδισμένος χρόνος δεν επιστρέφει ποτέ σε εμάς.
Το βιβλίο της Béatrice Hibou, «Η γραφειοκρατικοποίηση του κόσμου στη νεοφιλελεύθερη εποχή» κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πλήθος.
Ευχαριστούμε ιδιαίτερα και πολύ θερμά για τη βοήθεια στην επικοινωνία με την Beatrice Hibou καθώς και την απόδοση της συνέντευξης τον επιμελητή του βιβλίου, εξαιρετικό συγγραφέα και επιστήμονα, Γιάννη Κτενά.
Γιατί υποστηρίζετε ότι η νεοφιλελεύθερη γραφειοκρατία αποτελεί μορφή άσκησης εξουσίας;
Αυτό που επιχείρησα να κάνω σε αυτό το βιβλίο είναι να εξηγήσω μια φαινομενικά παράδοξη κατάσταση που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη εποχή: το μετασχηματισμό και την επέκταση των κανόνων, των προτύπων, των διαδικασιών, της ποσοτικοποίησης και όλης της γκάμας των τυπικών ρυθμίσεων, σε μια εποχή όπου ένα από τα μοτίβα του νεοφιλελευθερισμού είναι η καταπολέμηση των νομικών και διοικητικών περιορισμών. Πώς εξηγείται αυτό;
Για να το κάνουμε, πρέπει να ακολουθήσουμε δύο βήματα στη σκέψη μας. Το πρώτο είναι να διακρίνουμε μεταξύ της καθημερινής γλώσσας και της κοινωνιολογικής γλώσσας. Στην καθημερινή γλώσσα –την οποία συμμερίζεται επίσης και η νεοφιλελεύθερη ιδεολογία– η γραφειοκρατία θεωρείται προϊόν του Δημοσίου και της κρατικής διοίκησης, με τη γραφειοκρατία του, τις αναποτελεσματικότητές του, τον οικονομικό του ανορθολογισμό, την αργοπορία… Με λίγα λόγια, πρόκειται για τη σκοτεινή πλευρά της δημόσιας δράσης, και συνεπώς εμφανίζεται με αρνητικό πρόσημο.
Αντίθετα, από κοινωνιολογική σκοπιά, η γραφειοκρατία δεν είναι ούτε καλή ούτε κακή· είναι ένα από τα χαρακτηριστικά της διαδικασίας εξορθολογισμού, της ανόδου του υπολογισμού, της γραφής και της αξιολόγησης στις σύγχρονες κοινωνίες. Εκφράζει και μεταφράζει μια ανάγκη για υπολογισιμότητα και προβλεψιμότητα που είναι χαρακτηριστική της βιομηχανίας και έχει υιοθετηθεί από τον καπιταλισμό με ολοένα και πιο τυπικούς και αυστηρούς όρους.
Υπό αυτές τις συνθήκες, η κοινωνιολογία υποστηρίζει ότι ηγραφειοκρατικοποίηση δεν περιορίζεται στη δημόσια διοίκηση και ότι οι νομικοί και διοικητικοί περιορισμοί χαρακτηρίζουν επίσης τις μεγάλες επιχειρήσεις και τον ίδιο τον καπιταλισμό. Γι’ αυτό ο Μαξ Βέμπερ μιλούσε για καθολική γραφειοκρατικοποίηση. Το δεύτερο βήμα της σκέψης τότε καθίσταται δυνατό: στο νεοφιλελευθερισμό ο κανονιστικός πληθωρισμός, η εισβολή των κανόνων και των διαδικασιών στην καθημερινή ζωή, μπορεί πλέον να κατανοηθεί ως φορμαλισμός, τυπικότητα –με άλλα λόγια ως γραφειοκρατία– που προέρχεται από τον κόσμο των επιχειρήσεων και της αγοράς και διαχέονται τόσο στο κράτος όσο και στην κοινωνία. Αυτό είναι που ονόμασα νεοφιλελεύθερη γραφειοκρατία και γραφειοκρατικοποίηση.
Αυτή η άνοδος της νεοφιλελεύθερης γραφειοκρατικοποίησης δεν μπορεί να εξισωθεί με μια τεχνική, ουδέτερη και απολιτική διαδικασία. Αντίθετα, ο εξορθολογισμός και η τεχνική γνώση έχουν μελετηθεί ευρέως ως μορφές κυριαρχίας ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα. Η γραφειοκρατικοποίηση εμφανίζεται ως μια εργαλειακή ορθολογικότητα που αντιμετωπίζει τους ανθρώπους ως αντικείμενα ή απλά εξαρτήματα της διαδικασίας της εκβιομηχάνισης. Αυτή η ανάλυση αποκτά νέα επικαιρότητα στη νεοφιλελεύθερη κατάσταση.
Η μορφή που λαμβάνει ο εξορθολογισμός και η εντατικοποίηση της διαδικασίας αφαίρεσης μέσω προτύπων, κανόνων και διαδικασιών, που διαχέονται από τον ιδιωτικό τομέα προς το κράτος και ολόκληρη την κοινωνία, συνιστούν απλώς την εμβάθυνση ενός ήδη εδραιωμένου χαρακτηριστικού. Η αφαίρεση από το συγκεκριμένο προς το καθολικό, η εννοιολόγηση και η κατηγοριοποίηση καθίστανται έτσι ακόμα πιο αδιόρατες και λεπτές μορφές εξουσίας. Διότι η διάχυτη, κατακερματισμένη και συχνά αδιόρατη διάσταση της νεοφιλελεύθερης γραφειοκρατίας, λόγω της μη δομημένης και θεσμοθετημένης της φύσης, καθιστά πιο περίπλοκες τις τροπικότητες της εξουσίας.
Δεν αντιμετωπίζουμε μόνο μια διαδικασία τυποποίησης η οποία, χαράσσοντας τις γραμμές της ανισότητας και του αποκλεισμού, ορίζοντας συμμορφούμενες και μη συμμορφούμενες συμπεριφορές, και καθορίζοντας τα κριτήρια αξιολόγησης, αποτελεί αναπόφευκτα έναν κρίκο στην αλυσίδα της κυριαρχίας. Η διαδικασία της αφαίρεσης είναι επίσης μια μορφή άσκησης εξουσίας.
Ας πάρουμε το παράδειγμα της ποσοτικοποίησης, της έκφρασης ενός μεγέθους μέσω αριθμών, που συνιστά μια κατ’ εξοχήν αφαίρεση: η στατιστική γνώση και η ποσοτικοποίηση καθιστούν δυνατή τη συνεχή αξιολόγηση, την εξίσου συστηματική σύγκριση ατομικών πράξεων, τον καθορισμό στόχων και προτύπων αποδοτικότητας για κάθε πράξη. Η βία της ποσοτικοποίησης προέρχεται από το μηχανισμό απλοποίησης και απομείωσης που χαρακτηρίζει αυτή τη λειτουργία, από τις γραφειοκρατικές νόρμες που παράγει και από την αποξένωση που προκαλεί. Συνδέεται επίσης με άλλες μορφές νεοφιλελεύθερης γραφειοκρατικοποίησης με αυταρχικό δυναμικό, ιδίως την επέκταση του καθεστώτος του «αφεντικού» ως διευθυντή επιχείρησης σε όλους τους τομείς της κοινωνικής ζωής, πέρα από τον κόσμο των επιχειρήσεων.
Η αρχή της αποτελεσματικότητας, η λογική της απόδοσης και η διαχείριση βάσει αποτελέσματος –οι οποίες απαιτούν τη συγκέντρωση των αποφάσεων και την αυταρχική άσκηση εξουσίας– αντλούν την ισχύ τους από αυτή την πανταχού παρουσία της ποσοτικοποίησης. Η διακυβέρνηση των ανθρώπων (στις επιχειρήσεις μέσω στρατηγικών, στο Δημόσιο μέσω δημόσιων πολιτικών, στην κοινωνία μέσω προγραμμάτων συμμετοχής κ.λπ.) εξαρτάται όλο και περισσότερο από ποσοτικοποιημένες πληροφορίες που παράγονται από ολοκληρωμένα δεδομένα, επιλεγμένα, φιλτραρισμένα και επεξεργασμένα με τέτοιο τρόπο ώστε να επιτρέπουν ταχεία, αποτελεσματική και διαφανή δράση.
Θα μπορούσα επίσης να αναφέρω τις πρακτικές της πιστοποίησης και της τυποποίησης, οι οποίες, υπό το πρόσχημα της συναίνεσης, της ατομικής επιλογής και της εθελοντικής αποδοχής, επιτρέπουν την ανάπτυξη του ελέγχου και της επιτήρησης.
Στο βιβλίο σας, επικαλούμενη τον Βέμπερ, γράφετε ότι «η γραφειοκρατία ριζώνει πραγματικά μόνο όταν ο καπιταλισμός κυριαρχεί στην κοινωνία». Ο Φουκώ, ο Λεφόρ και ο Πολάνυι έχουν όλοι δείξει πώς η επέκταση της αγοράς απαιτεί νομική, ψυχολογική και οργανωτική προσαρμογή στις αρχές της. Αυτός ο καθρεφτισμός, όπως τον καταλαβαίνω, γράφετε, «εξηγεί το αίσθημα της αποξένωσης και της απώλειας νοήματος». Θα μπορούσατε να το αναπτύξετε για να γίνει πιο κατανοητό στους αναγνώστες μας;
Νομίζω ότι πρόκειται για ένα θεμελιώδες σημείο. Η διαδικασία της γραφειοκρατικοποίησης που συνδέεται με το νεοφιλελευθερισμό γεννά ιδίως δύο φαινόμενα που αυτοτροφοδοτούνται: την απώλεια νοήματος και την παραγωγή αδιαφορίας.
Η απώλεια νοήματος συνδέεται με την ένταση ανάμεσα στη λογική του επαγγέλματος (δηλαδή τη λογική που είναι εγγενής στο κάθε επάγγελμα) και στη λογική των νεοφιλελεύθερων φορμαλισμών/τυπικοτήτων (που απαιτούνται για την απόκτηση πιστοποιήσεων, την τήρηση καθιερωμένων διαδικασιών ή προτύπων, την επικύρωση ελέγχων και αξιολογήσεων κ.λπ.). Είναι άμεσο αποτέλεσμα της εισβολής των προτύπων του μάνατζμεντ σε όλα τα επαγγέλματα. Ειδικά στα επαγγέλματα που σκοπεύουν να υπηρετήσουν το δημόσιο συμφέρον ή σε εκείνα των οποίων οι πρακτικές βασίζονται σε μια ιδιαίτερη δεοντολογία ή ήθος, τα πρότυπα του μάνατζμεντ δημιουργούν μια ένταση ανάμεσα στη λογική του δημόσιου αγαθού και σε εκείνη της αγοράς και της επιχείρησης.
Όταν μια νοσηλεύτρια περνά τόσο πολύ χρόνο κάνοντας αναφορές, απαντώντας σε αξιολογήσεις, συμπληρώνοντας δελτία και ερωτηματολόγια, και παρακολουθώντας το χρόνο της, νιώθει ότι δεν κάνει «όπως πρέπει» τη δουλειά της περίθαλψης, και αυτό μπορεί να βιωθεί ως απώλεια νοήματος. Αυτή η διαδικασία συνεχώς εντεινόμενου εξορθολογισμού και μανατζερικής τυποποίησης εντοπίζεται σε πολλά επαγγέλματα – πρωτίστως στο πανεπιστήμιο και στην έρευνα, στη δικαιοσύνη, στην αστυνομία, στις κοινωνικές υπηρεσίες και σε όλα τα επαγγέλματα του δημόσιου τομέα, αλλά επίσης και στον ίδιο τον οικονομικό και χρηματοπιστωτικό κόσμο.
Η νεοφιλελεύθερη γραφειοκρατικοποίηση συμβάλλει στο να σπάσει η ανεξαρτησία των επαγγελμάτων και, κάνοντάς το αυτό, η ανεξαρτησία των ενδιάμεσων σωμάτων. Η γλώσσα που παρουσιάζεται ως καθολική γλώσσα της καλής διοίκησης και της καλής διακυβέρνησης, του εξορθολογισμού και της αποτελεσματικότητας είναι ένα «μη νόημα», αποτελεί κάτι το α-νόητο για επαγγέλματα που έχουν τη δική τους λογική, τους δικούς τους κανόνες και τους δικούς τους τρόπους λειτουργίας, που στηρίζονται σε ένα δικό τους ήθος. Αυτό το μη νόημα ή αυτή η απώλεια νοήματος τροφοδοτεί μια δυσφορία, από την οποία κάποιοι μπορούν να προστατευτούν αποστασιοποιούμενοι από την επαγγελματική τους πρακτική και αναπτύσσοντας μια μορφή αδιαφορίας.
Αυτό είναι το δεύτερο σκέλος. Η αδιαφορία αποτελεί ένα μηχανισμό άμυνας. Θεμελιωδώς παράγεται από το συνδυασμό της επιδίωξης της αποτελεσματικότητας, της τεχνικότητας, του πρωτείου της εργαλειακής ορθολογικότητας και της κανονικότητας της καθημερινής εργασίας.
Προκύπτει από ένα εξαιρετικά κοινότοπο μείγμα, χαρακτηριστικό όλων των σύγχρονων κοινωνιών: το συνδυασμό της λειτουργικής διαίρεσης/του λειτουργικού καταμερισμού της εργασίας, της υποκατάστασης της ηθικής ευθύνης από την τεχνική ευθύνη, και της διαρκούς μέριμνας για αποτελεσματικότητα.
Αυτό δεν χαρακτηρίζει μόνο το νεοφιλελευθερισμό, αλλά αναμφίβολα έχει ενισχυθεί από μια όλο και πιο έντονη τυποποίηση της πληροφορίας και μια εντατικοποίηση της μεσολάβησης μέσω ορθολογικών εργαλείων διαχείρισης.
Η κύρια ιδιαιτερότητα της σημερινής κατάστασης σε σχέση με τον 20ό αιώνα είναι ότι αυτή η παραγωγή αδιαφορίαςδεν νομιμοποιείται και δεν ενισχύεται πλέον τόσο από το κράτος, τις διοικήσεις και τους θεσμούς του, όσο από κανόνες, τεχνικές και πρότυπα που προέρχονται σε μεγάλο βαθμό από τον κόσμο της ιδιωτικής επιχείρησης και του μάνατζμεντ αλλά διαχέονται σε ολόκληρη την κοινωνία.
Με το νεοφιλελευθερισμό, όλες οι εκσυγχρονιστικές μεταρρυθμίσεις της δημόσιας διοίκησης, αλλά και οι διαδικασίες τυποποίησης στον ιδιωτικό τομέα, αποσκοπούν στο να αποφύγουν την επαφή μεταξύ των γραφειοκρατών και του πληθυσμού. Σκοπός είναι να αποφευχθούν οι επιρροές, η διαφθορά, οι προσωπικές ερμηνείες και, άρα, η παρεκτροπή.
Η προσφυγή σε δείκτες, πρότυπα και όλες αυτές τις απρόσωπες διαδικασίες, που παρουσιάζονται ως ουδέτερες και αντικειμενικές, δημιουργεί απόσταση και ομοιομορφία. Όμως, κάνοντάς το αυτό, προκαλεί στους «γραφειοκράτες» (δημόσιους και ιδιωτικούς, όπως το ανέφερα προηγουμένως) απώλεια του νοήματος όσον αφορά τις πράξεις τους. Εξαφανίζεται η ευαισθησία απέναντι στις ιδιαίτερες περιπτώσεις και η μοναδική κατανόηση της κάθε περίπτωσης.
Αυτό φαίνεται καθαρά στη διαχείριση των μεταναστών και των αιτήσεων για βίζα. Όταν η μεταναστευτική πολιτική συνοψίζεται σε κωδικοποιημένους και ποσοτικοποιημένους στόχους, το νόημά της αποσιωπάται.
Όταν –όπως συνέβαινε στη Γαλλία τη δεκαετία του 2010– παίρνει τη μορφή ενός «ετήσιου προγράμματος απόδοσης» που αφορά το «πρόγραμμα 303» («μετανάστευση και άσυλο»), του οποίου η «δράση 3» («Καταπολέμηση της παράτυπης μετανάστευσης») περιλαμβάνει το «στόχο 4» («ενίσχυση της κινητοποίησης των υπηρεσιών αστυνομίας και χωροφυλακής για την καταπολέμηση της παράτυπης μετανάστευσης»), και όταν μετράται από τέσσερις δείκτες απόδοσης, εκ των οποίων ο 4.2 («αριθμός μέτρων επαναπροώθησης στα σύνορα», με καταγεγραμμένο αριθμό 26.000 το 2009 και πρόβλεψη για 30.000 το 2011), είναι εύκολο να «ξεχάσουμε» ότι πρόκειται για απελάσεις προσώπων που έχουν καταστεί παράτυποι και έχουν ποινικοποιηθεί από ελευθεριοκτόνους και, εν πάση περιπτώσει, περιοριστικούς νόμους, και ότι αυτές προκαλούν τραγωδίες.
Δύο παρατηρήσεις. Ο ύστερος καπιταλισμός, σε συνδυασμό με τη μεταμοντέρνα συνθήκη, φαίνεται να γεννά μια αίσθηση μεγαλύτερης οριζοντιότητας – διάχυση αντί για κανόνες, παιχνίδι, παιγνιώδης ζωή αντί για εργασία. Προφανώς δεν συμμερίζομαι αυτή την άποψη, και εσείς δείχνετε ότι έχει συμβεί το αντίθετο. Από την άλλη, υπάρχει η αντίστροφη κίνηση που βασίζεται, τουλάχιστον θεωρητικά, σε μια επιστημονική προσέγγιση: η μαθηματικοποίηση και η στατιστικοποίηση των πάντων στο όνομα του ωφελιμισμού. Ως ο μόνος νόμιμος τρόπος σκέψης για τον κόσμο, μας κάνει να χάνουμε κάτι από τον πλούτο, την πολλαπλότητα και τις λεπτές διαφορές – ενδεχομένως ακόμη και ανάμεσα στις ίδιες λέξεις. Τι μπορούμε να αντιτάξουμε σε αυτό τον κόσμο, τον αδειασμένο από νόημα;
Αυτή η ερώτηση είναι πολύ δύσκολη. Όμως οι απαντήσεις μπορούν να προέλθουν από όσα είπα προηγουμένως, από τις απαντήσεις μου στις δύο πρώτες ερωτήσεις σας.
Μου φαίνεται καταρχάς σημαντικό να υπερασπιστούμε την ιδιαιτερότητα των επαγγελμάτων, για παράδειγμα δίνοντας αγώνα ώστε η μανατζεροποίηση και τα κριτήρια ενός συγκεκριμένου οικονομικού και χρηματοοικονομικού κόσμου (αυτού των μεγάλων μανατζερικών και χρηματιστικοποιημένων επιχειρήσεων) να μη διευρυνθούν αδιακρίτως σε όλη την οικονομική ζωή και πολύ περισσότερο στην κοινωνική ζωή.
Μου φαίνεται σημαντικό, επίσης, να ευαισθητοποιηθούμε ως προς το γεγονός ότι αυτές οι διαδικασίες γραφειοκρατικοποίησης είναι πολιτικές και ότι μεταφέρουν μαζί τους αξίες, οπτικές, ενώ ταυτόχρονα αποκρύπτουν, ελαχιστοποιούν ή και πολεμούν άλλες.
Αυτές είναι δύο απαραίτητες προϋποθέσεις για κάθε αντίσταση απέναντι στο σημερινό βαθύ και ισχυρό ρεύμα.
Διότι δεν χωρά αμφιβολία ότι πρόκειται για μια μάχη ιδιαίτερα δύσκολη, καθώς πολλές δυνάμεις ωθούν προς τη συνέχιση της σημερινής πορείας, συμπεριλαμβανομένων κι ημών των ίδιων, που συχνά υιοθετούμε μια αμφίθυμη στάση απέναντι σε όλα αυτά: αν και επικρίνουμε την υπερβολή των κανόνων και των διαδικασιών, αν και υποφέρουμε από την απώλεια νοήματος στα επαγγέλματά μας, είμαστε συχνά οι πρώτοι που επιδοκιμάζουμε τη νορμοποίηση που προκαλούν οι νέες τεχνολογίες στο όνομα της νεωτερικότητας και της αποτελεσματικότητας, που αποδεχόμαστε τον έλεγχο και την επιτήρηση επειδή αναζητούμε ασφάλεια, που συμβιβαζόμαστε με τη συστηματική αξιολόγηση, τις διαδικασίες της ελεγκτικής, την ιχνηλασιμότητα ή την πιστοποίηση στο όνομα της διαφάνειας και της δικαιοσύνης κ.ο.κ.
Το να κατανοήσουμε την πολυπλοκότητα και την αμφισημία αυτής της γραφειοκρατίας, η οποία ταυτόχρονα μας διευκολύνει τη ζωή, μας καθησυχάζει και μας εντάσσει στην οικονομική ζωή, αλλά και μας απογοητεύει, μας πνίγει και αποτελεί έναν μηχανισμό άσκησης κυριαρχίας, είναι αναμφίβολα εκείνο που έχουμε περισσότερο ανάγκη σήμερα.
