Ήδη κατά την ημερομηνία αυτή στα πεδία των μαχών οι δυνάμεις του άξονα είχαν σχεδόν ηττηθεί και έδιναν έναν αγώνα «καθυστερήσεων», ελπίζοντας ότι το πολιτικό μέτωπο των συμμάχων που είχαν απέναντί τους θα μπορούσε γρήγορα να διασπαστεί. Η ναζιστική μηχανή σε όλα σχεδόν τα ανοιχτά μέτωπα ηττάται από τις δυνάμεις των συμμάχων, καθώς μόλις λίγες μέρες πριν είχαν αποβιβαστεί με επιτυχία οι συμμαχικές δυνάμεις στη Νορμανδία, παρά τις όποιες απώλειες, ενώ και οι σοβιετικές δυνάμεις προήλαυναν από την Ανατολή προς τη Γερμανία με γρήγορους ρυθμούς. Το οριστικό τέλος της ναζιστικής Γερμανίας και των συμμάχων της διαφαινόταν όλο και περισσότερο στον ορίζοντα.
Στην Ελλάδα μετά τη συνθηκολόγηση των ιταλικών δυνάμεων με τις συμμαχικές δυνάμεις το 1943, οι δυνάμεις κατοχής είχαν περιορίσει σημαντικά την ακτίνα εμβέλειάς τους, ενώ μεγάλο μέρος του κατεχόμενου εδάφους της χώρας είχε ήδη απελευθερωθεί και βρισκόταν υπό τον έλεγχο του αντάρτικου κινήματος και της κυβέρνησης του βουνού, της ΠΕΕΑ (Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης).
Από την έναρξη του μεγαλειώδους αντιστασιακού κινήματος, ο νομός Φωκίδας είχε πληρώσει μεγάλο κόστος σε ανθρώπινο δυναμικό, όπως και σε υλικές καταστροφές, γεγονός που δεν μοιάζει να ήταν τυχαίο. Η εμφάνιση με το ξέσπασμα της εθνικής αντίστασης αντάρτικων ομάδων στον Ελικώνα και στον Παρνασσό, όπως επίσης και η ανάγκη ελέγχου του οπλισμού που εγκατέλειψαν οι Ιταλοί μετά τη συνθηκολόγησή τους το 1943, αποτελούσε κεντρικό διακύβευμα. Περιοχές όπως το Καλάμι, τα Χώστια, η Δόμβραινα, το Κακόσι, η Δαύλεια, το Κυριάκι ήταν μόνο μερικές από τις περιοχές που υπέστησαν καταστροφές και κατέγραφαν νεκρούς κατά τη διάρκεια των εκκαθαριστικών επιχειρήσεων των κατοχικών δυνάμεων.
Τι συνέβη;
Ο δεύτερος λόχος του δεύτερου τάγματος του έβδομου συντάγματος τεθωρακισμένων γρεναδιέρων της αστυνομίας των SS υπό τις οδηγίες του Φριτς Λαούτενμπαχ λαμβάνει εντολή να κινηθεί από την Λειβαδιά προς το Δίστομο, Κυριάκι, Στείρι προκειμένου να εντοπίσει αντάρτικες δυνάμεις που δρουν στην περιοχή. Οι δυνάμεις του Λαούτενμπαχ έχουν επιτάξει δύο φορτηγά από τη Λειβαδιά τα οποία προπορεύονταν και ήταν γεμάτα με Γερμανούς μεταμφιεσμένους σε χωρικούς ως μαυραγορίτες για δόλωμα για τους αντάρτες. Ταυτόχρονα, ο 10ος και 11ος λόχος του τρίτου τάγματος κινείται από την Άμφισσα προς το Δίστομο, με σκοπό να συναντήσει τη δύναμη της Λειβαδιάς. Οι Γερμανοί σε αυτήν την πορεία δεν συναντούν αντάρτικες δυνάμεις εκτός από παιδιά και όσους αγρότες έχουν μεταβεί στα γύρω κτήματα και στις γύρω στάνες, από τους οποίους όσοι επιχειρούν να διαφύγουν τους εκτελούν επί τόπου, ενώ συλλαμβάνουν ακόμα δώδεκα χωρικούς.
Οι δυνάμεις των SS και συγκεκριμένα από τη Λειβαδιά και οι δυνάμεις από την Άμφισσα συναντιούνται στο Δίστομο και πληροφορούνται ότι αντάρτικες δυνάμεις κινούνται στην περιοχή ανάμεσα στο Στείρι και το Κυριάκι. Μια μικρή ομάδα από το τάγμα της Λειβαδιάς, ενώ κατευθύνεται προς Στείρι και στη διασταύρωση Λιθαράκι δέχεται πυρά από αντάρτικες δυνάμεις ΕΛΑΣιτών του 3ου τάγματος του 34ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ. Οι Γερμανοί κατά τη διάρκεια της μάχης, η οποία είναι σφοδρή και διαρκεί αρκετή ώρα, αφού καταγράφουν απώλειες και τραυματισμένους, αναγκάζονται να διαφύγουν. Μετά την επίθεση επιστρέφουν στο Δίστομο στο οποίο παραμένει η μεγάλη δύναμη. Εκεί μεταφέρουν τους δώδεκα συλληφθέντες στο κέντρο του χωριού, όπου λίγο αργότερα τους εκτελούν προς παραδειγματισμό. Στη συνέχεια, τοποθετούν πολυβολεία πέριξ του οικισμού, προκειμένου να εγκλωβίσουν τους κατοίκους του, ώστε να μην είναι δυνατή η διαφυγή τους. 229 εκτελεσμένοι, νέοι, γέροι, γυναίκες και παιδιά ήταν ο δραματικός απολογισμός εκείνης της αποφράδας μέρας. Ο εκπρόσωπος του Ερυθρού Σταυρού Τ. Βέρλι που επισκέφτηκε το Δίστομο λίγες μέρες μετά τη «σφαγή» σημείωσε ότι πάνω από 600 πτώματα κείτονταν σε διάφορα σημεία των περιοχών απ’ όπου πέρασαν οι ορδές των γερμανών ναζιστών, σκορπίζοντας τον όλεθρο και την καταστροφή.
Το μεγάλο ψέμα
Μετά τις καταγγελίες του κατοχικού νομάρχη Βοιωτίας Ιωάννη Γεωργόπουλου και της Έκθεσης που παρέδωσε στο υπουργείο Εσωτερικών, κατά την εσωτερική διαδικασία που ακολουθήθηκε σχετικά με το τι ακριβώς συνέβη την 10η Ιουνίου, ο κατοχικός πρωθυπουργός Ράλλης έστειλε διάβημα διαμαρτυρίας προς τους Γερμανούς, με σκοπό να διασώσει το όποιο κύρος του είχε απομείνει. Ο επικεφαλής των γερμανικών δυνάμεων Φ. Λάουτενμπαχ υποστήριξε ότι οι δυνάμεις του χτυπήθηκαν από εχθρικά πυρά ανταρτών με βαρύ οπλισμό από την πλευρά του Διστόμου, με αποτέλεσμα να ξεκινήσουν εκκαθαριστικές επιχειρήσεις, γεγονός που είχε ως αποτέλεσμα τις γνωστές παράπλευρες απώλειες. Μάλιστα κατά την ένορκη κατάθεσή του σημείωνε στην επίσημη έκθεση μάχης που υπέγραφε ότι υπό αυτές τις συνθήκες δεν ήταν δυνατόν να αποφευχθούν οι απώλειες, αν και ως γεγονός ήταν λυπηρό. «Πριν ακόμα φτάσουμε στο Δίστομο άρχισαν ξαφνικά πυρά με όλμο, πυροβόλα και τουφέκια εναντίον της ίλης από την κατεύθυνση του Διστόμου. Από αυτήν την επίθεση εμφανίστηκαν στην ίλη όλες οι απώλειες, τρεις άνδρες τραυματίστηκαν θανάσιμα καθώς και 18 υπαξιωματικοί, αξιωματικοί και στρατιώτες εκ των οποίων οι 4 βαριά…». Διαφορετική εκδοχή στα γεγονότα δίνει ο άλλος αυτόπτης μάρτυρας της γερμανικής στρατονομίας στην επιχείρηση Γκέοργκ Κοχ, ο οποίος διαβεβαίωνε ένορκα ότι οι γερμανικές δυνάμεις για όσο διάστημα βρίσκονταν στο Δίστομο δεν δέχτηκαν καμία επίθεση από εχθρικά πυρά. Ο ίδιος ο Λαούτενμπαχ αναγνωρίζει το ψέμα της αρχικής του δήλωσης και το διορθώνει ως εξής: «οδηγήθηκα συνειδητά στην απόφαση να ακολουθήσω το πνεύμα και όχι το γράμμα των διαταγών περί αντιποίνων, τα μέτρα που έλαβα ελήφθησαν υπό τη σκέψη ότι μπορούσε να γίνουν επιθέσεις από την γύρω περιοχή και το Δίστομο».
Η αδικαίωτη μνήμη
82 χρόνια μετά το ειδεχθές έγκλημα του γερμανικού στρατού παραμένει ζώσα η ανάγκη δικαίωσης τόσο όσον αφορά τις υλικές καταστροφές αλλά, πολύ περισσότερο την ηθική δικαίωση για ό,τι συνέβη λόγω της μανίας των γερμανικών ταγμάτων. Για το έγκλημα αυτό που έμεινε γνωστό ως «σφαγή του Διστόμου» όχι μόνο δεν υπήρξε καμία τιμωρία, αλλά και όσοι πρωταγωνίστησαν σε εκείνα τα τραγικά γεγονότα, δεν διώχθηκαν, δεν κυνηγήθηκαν, το αντίθετο μάλιστα συνέβη. Πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της στάσης υπήρξε ο υπολοχαγός των Ες Ες Χανς Τσάμπελ, ο οποίος συνελήφθη από τις γαλλικές αστυνομικές αρχές και μεταφέρθηκε στην Ελλάδα, προκειμένου να δικαστεί για τα εγκλήματα πολέμου που διέπραξε στο Δίστομο. Το 1953, όμως, ύστερα από αίτημα της τότε γερμανικής κυβέρνησης εκδόθηκε στη χώρα του και τελικά λίγο αργότερα αθωώθηκε.
Φωτογραφία: Θοδωρής Μανωλόπουλος / Eurokinissi
