Υπάρχουν ημερομηνίες που δεν ανήκουν πια στο ημερολόγιο. Ανήκουν στη μνήμη των λαών. Η 2η Φλεβάρη 1943 είναι μία από αυτές. Είναι η μέρα που στο Στάλινγκραντ έπαψε να αντηχεί ο ήχος των κανονιών και άρχισε να ακούγεται, για πρώτη φορά μετά από μήνες, ο παλμός της ιστορίας που αλλάζει κατεύθυνση. Εκεί, στις όχθες του Βόλγα, μέσα σε ερείπια που έμοιαζαν περισσότερο με σεληνιακό τοπίο παρά με πόλη, κρίθηκε κάτι πολύ περισσότερο από μια μάχη. Κρίθηκε η μοίρα ολόκληρης της Ευρώπαικης ηπείρου.
Από την επίθεση στην παγίδα
Το καλοκαίρι του 1942, η Βέρμαχτ εξαπέλυσε την επιχείρηση «Μπλε». Στόχος: ο νότος της Σοβιετικής Ένωσης, τα πετρέλαια του Καυκάσου και το Στάλινγκραντ – κόμβος μεταφορών και σύμβολο πολιτικής ισχύος. Για τη ναζιστική ηγεσία, η κατάληψη της πόλης θα σήμαινε στρατηγική και ιδεολογική νίκη. Για τους υπερασπιστές της, σήμαινε κάτι πιο απλό και πιο απόλυτο: ή θα κρατούσαν, ή δεν θα υπήρχαν. Οι Γερμανοί περίμεναν μια ακόμη «αστραπιαία» επιτυχία. Δεν υπολόγισαν ότι εδώ θα συναντούσαν μια κοινωνία αποφασισμένη να μη μετακινηθεί ούτε βήμα.
Ο Τσουίκοφ και ο πόλεμος στα χαλάσματα
Όταν η 62η Στρατιά ανέλαβε την άμυνα της πόλης, ο στρατηγός της Βασίλι Τσουίκοφ γνώριζε ότι δεν μπορούσε να πολεμήσει με συμβατικούς όρους. Η γερμανική υπεροχή σε αεροπορία, πυροβολικό και άρματα ήταν συντριπτική. Επέλεξε, λοιπόν, να μετατρέψει την πόλη σε ναι θανάσιμη παγίδα. Έτσι Γεννήθηκε ο «πόλεμος του εναγκαλισμού». Οι σοβιετικοί στρατιώτες κόλλησαν πάνω στον εχθρό. Πολεμούσαν από δωμάτιο σε δωμάτιο, από υπόγειο σε υπόγειο, από σκάλα σε σκάλα. Άνοιγαν περάσματα στους τοίχους, έσκαβαν υπόγειες διαδρομές, κινούνταν μέσα στα χαλάσματα σαν σκιές.Κάθε κτίριο γινόταν φρούριο. Κάθε όροφος, ξεχωριστό μέτωπο. Στα εργοστάσια Τρακτέρ, «Κόκκινος Οκτώβρης» και «Μπαρικαδί», η μάχη έφτασε στα όρια της ανθρώπινης αντοχής. Συγκροτήματα άλλαζαν χέρια πολλές φορές την ημέρα. Το ίδιο δωμάτιο μπορούσε να είναι γερμανικό το πρωί και σοβιετικό το βράδυ. Οι ελεύθεροι σκοπευτές, η εγγύτητα των θέσεων, η συνεχής παρενόχληση, μετέτρεπαν κάθε βήμα σε ρίσκο ζωής. Η Λουφτβάφε και τα άρματα αχρηστεύονταν μέσα στα συντρίμμια στερώντας από την Βέρμαχτ τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα της. Ο Τσουίκοφ είχε καταλάβει ότι ο χρόνος ήταν σύμμαχός του. Όσο κρατούσε την πόλη, τόσο πλησίαζε η αντεπίθεση. Η άμυνα ήταν ενεργητική, επιθετική, εξαντλητική. Το Στάλινγκραντ έγινε κρεατομηχανή φθοράς της Βέρμαχτ.
Ο Ροκοσόφσκι και η τέχνη της περικύκλωσης
Πίσω από τη μεγάλη αντεπίθεση βρισκόταν,η στρατηγική ωριμότητα μιας νέας γενιάς σοβιετικών διοικητών που είχαν επιβιώσει από τις σταλινικές εκκαθαρίσεις . Ανάμεσά τους ξεχώριζε ο ταλαντούχος Κονσταντίν Ροκοσόφσκι. Διοικητής Μετώπου του Ντον, είχε αναλάβει έναν κρίσιμο ρόλο: να κλείσει και να σφίξει τον κλοιό γύρω από τη 6η Στρατιά. Κατά την επιχείρηση «Ουρανός», οι δυνάμεις του προέλασαν από βορρά, διαλύοντας τις αδύναμες γραμμές των συμμάχων των Γερμανών, ιταλικών και ρουμανικών μονάδων. Λίγες μέρες αργότερα, ενώθηκαν με τις δυνάμεις από νότο. Η περικύκλωση είχε σφραγιστεί. Στην επιχείρηση «Δακτύλιος», ο Ροκοσόφσκι επέλεξε συστηματική διάλυση του αντιπάλου, κομμάτι-κομμάτι, με συνδυασμό πυροβολικού, πεζικού και αρμάτων μάχης . Πρότεινε μάλιστα επανειλημμένα την παράδοση, για να αποφευχθεί η άσκοπη αιματοχυσία. Στο Στάλινγκραντ, ο Κόκκινος Στρατός πέρασε οριστικά από την απελπισμένη άμυνα στη μεθοδική επίθεση νίκης.
Πείνα, κρύο και κατάρρευση
Μετά την περικύκλωση, η 6η Στρατιά βρέθηκε σε έναν αργό θάνατο. Ο χειμώνας του 1942-43 ήταν αμείλικτος. Θερμοκρασίες κάτω από -30 βαθμούς. Πείνα. Ασθένειες. Κρυοπαγήματα. Ο ανεφοδιασμός από αέρος αποδείχθηκε ανεπαρκής.Οι στρατιώτες της Βέρμαχτ πάλευαν για μια κονσέρβα και ένα κομμάτι ψωμί. Τα πρόχειρα νοσοκομεία μετατρέπονταν σε θαλάμους αναμονής θανάτου. Η σοβιετική πίεση μεγάλωνε καθημερινά.
Η τύχη του Φρίντριχ φον Πάουλους
Στο κέντρο της κατάρρευσης βρισκόταν ο διοικητής της 6ης Στρατιάς, Φρίντριχ φον Πάουλους. Πειθαρχημένος αξιωματικός επιτελείου, περισσότερο γραφειοκράτης παρά χαρισματικός στρατηγός, εκτελούσε πιστά τις εντολές του Χίτλερ ακόμη κι όταν οδηγούσαν στο αδιέξοδο. Ζήτησε επανειλημμένα άδεια για διάσπαση του κλοιού. Ποτέ δεν την έλαβε. Στις 30 Ιανουαρίου 1943 προήχθη σε στρατάρχη. Το μήνυμα ήταν σαφές: έπρεπε να αυτοκτονήσει , όχι να παραδοθεί. Δεν το έπραξε και παραδόθηκε μαζί με 90.000 εξαθλιωμένους στρατιώτες του. Η εικόνα του Πάουλους, άρρωστου και εξαντλημένου, σε ένα υπόγειο αρχηγείο, συμβόλιζε τη διάλυση του ναζιστικού μύθου. Στην αιχμαλωσία ο Πάουλους αποκήρυξε τον Χίτλερ και φέρεται να είπε σε ερώτημα των ανακριτών του γιατί δεν αυτοκτόνησε: «Δεν υπήρχε περίπτωση ν’ αυτοκτονήσω για ένα δεκανέα». Αργότερα κατέθεσε ως μάρτυρας στις Δίκες της Νυρεμβέργης και παρέμεινε κρατούμενος έως το 1953, οπότε απελευθερώθηκε κι εγκαταστάθηκε στην Ανατολική Γερμανία, όπου απασχολήθηκε με τη στρατιωτική ιστορία
Ο Ρίχαρντ Ζόργκε και ο αόρατος πόλεμος
Στη νίκη συνέβαλαν και οι αφανείς ήρωες της ιστορίας. Ανάμεσά τους, ο κατάσκοπος Ρίχαρντ Ζόργκε. Από το Τόκιο, μετέδωσε στη Μόσχα ότι η Ιαπωνία δεν σκόπευε να επιτεθεί στην ΕΣΣΔ όσο το σοβιετικό κράτος δεν κατέρρεε ολοκληρωτικά. Σύμφωνα με τις πληροφορίες του, μόνο μια καθοριστική ήττα –όπως η πτώση της Μόσχας– θα άλλαζε τη στάση του Τόκιο. Αυτή η γνώση επέτρεψε τη μεταφορά δυνάμεων από την Άπω Ανατολή στο δυτικό μέτωπο και τη συγκέντρωση δυνάμεων για την αντεπίθεση. Στο Στάλινγκραντ, η νίκη χτίστηκε και με πληροφορίες.
Η 62η Στρατιά του Τσουίκοφ μετονομάστηκε μετά την μάχη τιμητικά σε 8η Στρατιά Φρουρών. Ήταν η ίδια δύναμη που, δύο χρόνια μετά, θα έμπαινε στο Βερολίνο. Ο θρύλος λέει πως ο Τσουίκοφ είχε υποσχεθεί στον Στάλιν ότι η στρατιά του θα τελείωνε τον πόλεμο στην καρδιά του Ράιχ. Και ο Στάλιν κράτησε τον λόγο του. Από τις όχθες του Βόλγα η 8η στρατιά έληξε το πόλεμο στα ερείπια του Ράιχσταγκ.





