Φωτογραφία: Μάριος Λώλος
Μοιράζω το ψωμί, σας δίνω το παγούρι
Στα μάτια σας κοιτάζω και λέω ένα τραγούδι
Και το τραγούδι λέει, πως παίρνω την ευθύνη
Πως είμαι αρχηγός σ’ αυτό το πανηγύρι.
Δ. Σαββόπουλος, Μπάλλος
Τι συνέβη την Κυριακή 26 Γενάρη 2025; Τι ζητά όλος αυτός ο κόσμος στις πλατείες σε όλη τη χώρα; Γιατί μπόρεσε να απαντήσει τόσο μαζικά σε ένα κάλεσμα; Είναι πολιτική η συμμετοχή του;
Η αλήθεια είναι ότι η «κατολίσθηση» έγινε στις 28 Φλεβάρη 2023, όταν χάθηκαν 57 άνθρωποι μετά από τη σύγκρουση δύο τρένων, όταν χάθηκαν νέοι άνθρωποι, όταν χάθηκε το οξυγόνο. Το γεγονός αυτό φαίνεται να είναι ένα ορόσημο για την ελληνική κοινωνία. Οι συγκεντρώσεις της Κυριακής δείχνουν ότι υπάρχει ένα πριν και ένα μετά τα Τέμπη και σαν κάθε τραγωδία αν δεν υπάρξει κάθαρση, θα εξακολουθούν οι κατολισθήσεις στο πολιτικό σύστημα.
Μπορούμε να αναλύσουμε κοινωνιοψυχολογικά αυτή τη μαζική συμμετοχή; Γιατί ο κόσμος δεν κινητοποιήθηκε πρόσφατα για ζητήματα επιβίωσης; Είναι το συναίσθημα και η ταύτιση που κινητοποιεί; Σύμφωνα με κοινωνιο-ψυχολογικές έρευνες και θεωρίες, η απάντηση είναι καταφατική. Το συναίσθημα, κυρίως του θυμού, έχει αναδειχτεί ως ένας σημαντικός παράγοντας που οδηγεί σε συλλογικές δράσεις (van Zomeren et al. 2008, van Zomeren et al. 2012). Σε δική μας έρευνα στην Ελλάδα (Chryssochoou, Papastamou, Prodromitis, 2013) κατά τη διάρκεια της βαθιάς κρίσης ο θυμός είχε αναδειχτεί ως σταθερός παράγοντας πρόβλεψης της επιθυμίας για συμμετοχή σε διάφορες συλλογικές δράσεις. Σε άλλη πιο πρόσφατη έρευνα (Petkanopoulou et al. 2020), βρήκαμε ότι ο θυμός απέναντι στους πολιτικούς προβλέπεται από την απλή αίσθηση ενός συλλογικού μειονεκτήματος (είμαστε ως Έλληνες σε χειρότερη θέση από άλλες ευρωπαϊκές κοινωνίες), ενώ ο θυμός απέναντι στο σύστημα προβλέπεται από την αίσθηση ότι αυτό το συλλογικό μειονέκτημα είναι άδικο.
Η διαφορετική στόχευση του θυμού (πολιτικοί ή σύστημα) οδηγεί σε διαφορετικές δράσεις ιδιαίτερα αν συνδυαστεί με το αίσθημα της ελπίδας. Οι έρευνες αυτές δείχνουν ότι τα συναισθήματα που νιώθουμε δεν είναι μια αίσθηση που μας παρασέρνει σε πράξεις χωρίς λογική. Αντίθετα, βλέπουμε ότι η αίσθηση αδικίας σε συνδυασμό με στοχευμένο θυμό προς το σύστημα είναι κινητήρια δύναμη συμμετοχής σε συλλογικές δράσεις. Έτσι, καθώς τα συναισθήματα, η θλίψη αλλά και ο θυμός, ήταν έντονα στις κινητοποιήσεις, θα τις υποτιμούσαμε αν θεωρούσαμε ότι είναι αποτέλεσμα (παρ-)άλογων κινήτρων.
Είναι η συμμετοχή αυτή πολιτική, παρόλο που δεν κινητοποιήθηκε από ένα πολιτικό φορέα/οργάνωση; Και εδώ οι θεωρίες μας δίνουν μια καταφατική απάντηση. Παρότι πολλές οργανώσεις, κόμματα, συνδικαλιστικοί φορείς συμμετείχαν στις συγκεντρώσεις, είναι οι συγγενείς των θυμάτων που κάλεσαν τον κόσμο, και εκείνος ανταποκρίθηκε σε μια πράξη αλληλεγγύης. Όμως το κάλεσμα αυτό είχε τα κοινωνιο-ψυχολογικά χαρακτηριστικά μιας πολιτικοποιημένης συλλογικής ταυτότητας (Simon & Klandermans 2001). Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, για να κινητοποιηθεί κάποιος θα πρέπει να αναγνωρίσει ότι ανήκει σε μια κατηγορία που πλήττεται, να ταυτιστεί με όσους έχουν κοινά δεινά. Στη συνέχεια να καθορίσει ποιος φταίει για αυτά τα δεινά και τέλος να εμπλέξει την κοινωνία μέσα σε αυτή τη σύγκρουση. Αυτό κατάφεραν οι συγγενείς των θυμάτων: μέσα από τη θλίψη τους, αλλά και την επιμονή τους να βρουν τις αιτίες του δυστυχήματος και να αποδοθούν ευθύνες, κατάφεραν να κάνουν την ευρύτερη κοινωνία να ταυτιστεί και να συγκεκριμενοποιήσει κοινά δεινά. Έτσι ενώ φαίνεται ότι μια κοινωνία που πλήττεται από την ακρίβεια και τις ανισότητες δεν αντιδρά, γιατί έχει αποδεχτεί ότι δεν υπάρχει εναλλακτική, αίφνης συνειδητοποιεί ότι κινδυνεύει να χάσει το οξυγόνο της, να πεθάνει, να χάσει τα παιδιά της.
Ταυτόχρονα, η έλλειψη πολιτικής ανάληψης της ευθύνης, η προσπάθεια απόκρυψης της αλήθειας για τα αίτια της σύγκρουσης και της φονικής πυρκαγιάς, έκαναν ευκρινή την υπαγωγή σε μια κατηγορία που δεν μπορεί να βρει το δίκιο της, μια κατηγορία που περιλαμβάνει όλους όσους-ες διεκδικούν την αναγνώριση του ίσου δικαιώματος στη ζωή σε μια κοινωνία ανισότητας. Το αίτημα δικαιοσύνης απετέλεσε το κοινό αγαθό διεκδίκησης, μαζί με το αίτημα για ζωή και οξυγόνο: πολύ ισχυρά αιτήματα, συμβολικά και υλικά. Άλλωστε, η δικαιοσύνη αποτελεί διαδικασία μέσα από την οποία μπορούν να ρυθμιστούν οι όροι της αξιοπρεπούς επιβίωσης. Ταυτόχρονα, η κατηγορία αυτή χαρακτήρισε έγκλημα το δυστύχημα στα Τέμπη και έθεσε ως αντίπαλο την κυβέρνηση, εμπλέκοντας στη σύγκρουση ευρύτερα κομμάτια της κοινωνίας που κατέβηκαν στις πλατείες. Η συμμετοχή αυτή είχε πολλαπλασιαστικό αποτέλεσμα πολιτικοποίησης της ταυτότητας όσων βρέθηκαν εκεί, γιατί πέρα από την έκφραση θυμού και διεκδίκησης, ένιωσαν το πανίσχυρο αίσθημα της συλλογικότητας, τη χαρά να είσαι με πολλούς, τη δύναμη του μαζί.
Αν είναι τρομακτική για την κυβέρνηση η παρουσία του κόσμου, δεν είναι μόνο γιατί πολλοί και πολλές βρέθηκαν στους δρόμους ζητώντας να αναλάβουν οι κυβερνώντες την ευθύνη. Είναι τρομακτική γιατί αυτή η κοινή συνεύρεση τόσων τους έδωσε ψυχολογικά δύναμη και τους πολιτικοποίησε με τρόπο που δεν ελέγχεται, γιατί και οι ίδιοι-ες δεν τον αναγνωρίζουν ως πολιτικοποίηση. Μένει να δούμε τα αποτελέσματα «σε τούτα τα Βαλκάνια, σε τούτον τον αιώνα…».
