Ο άνθρωπος που πολέμησε τον Χίτλερ και χάραξε ανεξάρτητο δρόμο από τον Στάλιν
Σαν σήμερα πεθαίνει ο Γιόσιπ Μπροζ Τίτο, μια προσωπικότητα που σημάδεψε όσο λίγοι την ιστορία της Γιουγκοσλαβίας και διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στις ισορροπίες της μεταπολεμικής Ευρώπης. Η πορεία του συνδέεται άμεσα με αντίσταση του Β΄ Παγκοσμίου Πόλεμου, τον Ψυχρό Πόλεμο και τη διαμόρφωση ενός ιδιαίτερου σοσιαλιστικού πολιτικοοικονομικού μοντέλου που επιχείρησε να ισορροπήσει ανάμεσα στα δύο μεγάλα μπλοκ.
Η αντίσταση στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Τίτο αναδείχθηκε σε ηγέτη του παρτιζανικού κινήματος στη Γιουγκοσλαβία. Υπό την ηγεσία του συγκροτήθηκε η πιο μαζικήο οργανωμένη και αποτελεσματική αντιστασιακή δύναμη στην κατεχόμενη Ευρώπη. Οι παρτιζάνοι του διεξήγαγαν έναν παρατεταμένο πόλεμο φθοράς κατά των δυνάμεων του Άξονα, δυσκολεύοντας σημαντικά τον γερμανικό έλεγχο στην περιοχή. Στο τέλος του πολέμου ο Τίτο διοικούσε μια δύναμη 800.000 ανταρτών με ξεχωριστό ναυτικό και αεροπορικό βραχίονα.
Ο Αδόλφος Χίτλερ τον θεώρησε έναν από τους σημαντικότερους αντιπάλους στα Βαλκάνια. Έτσι οι γερμανικές δυνάμεις οργάνωσαν 7 ξεχωριστές στρατιωτικές επιχειρήσεις για την εξόντωσή. Επτά γερμανικές μεραρχίες μαζί με 6 Ιταλικές και επίλεκτοι αλεξιπτωτιστές χρησιμοποιήθηκαν για αυτές τις επιχειρήσεις. Παρά τις εκτεταμένες επιχειρήσεις ο Τίτο με ευφυής στρατιωτικούς ελιγμούς κατόρθωσε να διαφύγει και να ενισχύσει περαιτέρω τη θέση του στην Γιουγκοσλαβία . Στο τέλος του πολέμου οι αντάρτες του Τίτο έφθασαν μέχρι την Τεργέστη και την Αυστρία καταδιώκοντας τις Γερμανικές δυνάμεις.
Μετά τον πόλεμο νέο οικονομικό μοντέλο
Με τη λήξη του πολέμου, ο Τίτο αναδείχθηκε ηγέτης της νέας ομοσπονδιακής Γιουγκοσλαβίας. Εφάρμοσε ένα νέο οικονομικό σύστημα γνωστό ως «σοσιαλιστική αυτοδιαχείριση» ή «τρίτος δρόμος». Στόχευε στο να συνδυάσει την κομμουνιστική ιδεολογία με στοιχεία ελεύθερης αγοράς, διαφοροποιούμενο από τον συγκεντρωτικό σοβιετικό κεντρικό σχεδιασμό . Το σύστημα αυτό έδινε σημαντικό ρόλο στους εργαζομένους στη λειτουργία των επιχειρήσεων, ενώ η οικονομία συνδύαζε στοιχεία κρατικού σχεδιασμού και αγοράς. Το μοντέλο αυτό προσέφερε στη Γιουγκοσλαβία μια σημαντική οικονομική ανάπτυξη , βελτίωση του επίπεδου διαβίωσης του πληθυσμού και αύξηση του ΑΕΠ της.
Η ρήξη με τον Στάλιν
Καθοριστικό σημείο στην πορεία του υπήρξε η ρήξη του 1948 με τον Ιωσήφ Στάλιν. Η Γιουγκοσλαβία απομακρύνθηκε από τη σοβιετική επιρροή, σε μια περίοδο που η Μόσχα ασκούσε απόλυτο έλεγχο στα κομμουνιστικά καθεστώτα της Ανατολικής Ευρώπης. Η σύγκρουση αυτή οδήγησε τον Τίτο σε πλήρη ανεξαρτητοποίηση από τη Σοβιετική Ένωση και άνοιξε τον δρόμο για την ανάπτυξη του κινήματος των Αδεσμεύτων, μέσω της οποίας η Γιουγκοσλαβία προσπάθησε να ισορροπήσει ανάμεσα στα δύο ψυχροπολεμικά μπλοκ.
Η σύγκρουση Στάλιν Τίτο κορυφώθηκε το 1948 με διπλωματική κλιμάκωση των σχέσεων των δυο χωρών ακολουθούμενη από μια οξεία ανταλλαγή επιστολών Τίτο Σταλιν. Ο Στάλιν λέγεται ότι οργάνωσε αρκετές απόπειρες δολοφονίας του Τίτο, χωρίς επιτυχία. Σε μια επιστολή μεταξύ των δύο ηγετών ο Τίτο έγραψε στο Στάλιν : «Σταμάτα να στέλνεις ανθρώπους να με σκοτώσουν. Έχουμε ήδη συλλάβει πέντε από αυτούς, έναν από αυτούς με βόμβα και έναν άλλο με τουφέκι. Αν δεν σταματήσεις να στέλνεις δολοφόνους, θα στείλω έναν στη Μόσχα και δεν θα χρειαστεί να στείλω δεύτερο.»
Ο θάνατος και οι συνέπειες
Ο θάνατος του Τίτο το 1980 σηματοδότησε μια κρίσιμη καμπή για το μέλλον της Γιουγκοσλαβίας . Η απουσία της ηγετικής του μορφής άφησε ένα τεράστιο κενό εξουσίας σε ένα ήδη πολύπλοκο ομοσπονδιακό σύστημα. Τα επόμενα χρόνια, άρχισαν να αναδύονται εθνικές και πολιτικές εντάσεις στο εσωτερικό της Γιουγκοσλαβίας. Παράλληλα, η λήξη Ψυχρού Πολέμου και οι ευρύτερες πολιτικές αλλαγές στην Ανατολική Ευρώπη επιτάχυναν τις εξελίξεις. Σύντομα οι αποσχιστικές τάσεις των επιμέρους σοσιαλιστικών δημοκρατιών μετατράπηκαν σε ανοιχτές συγκρούσεις, οδηγώντας τελικά στη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και σε αιματηρούς εμφυλίους πολέμους που κράτησαν μια δεκαετία.
Ο Γιόσιπ Μπροζ Τίτο υπήρξε μια από τις πιο σύνθετες και πολυσυζητημένες πολιτικές προσωπικότητες του 20ού αιώνα. Για άλλους αποτέλεσε τον ηγέτη που ένωσε μια βαθιά διαιρεμένη πολυεθνική ομοσπονδία και της έδωσε διεθνή υπόσταση στην ταραγμένη περίοδο του ψυχού πολέμου. Η προσωπικότητά του συνδύαζε στρατιωτική εμπειρία, πολιτική ευελιξία και έντονη ικανότητα στρατηγικών ελιγμών ανάμεσα στα μεγάλα διεθνή κέντρα ισχύος. Από την αντίσταση κατά τον Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος μέχρι τη ρήξη με τη σοβιετική ηγεσία, ο Τίτο κινήθηκε με στόχο τη διατήρηση της ανεξαρτησίας της ενότητας και της πολιτικής αυτονομίας της Γιουγκοσλαβίας, σε ένα διεθνές περιβάλλον απόλυτης γεωπολιτικής πίεσης.
Η κληρονομιά του παραμένει αντιφατική: ένας ηγέτης που κατάφερε να κρατήσει ενωμένο ένα πολυεθνικό κράτος για δεκαετίες, αλλά ταυτόχρονα άφησε πίσω του ένα σύστημα που στηριζόταν σε μεγάλο βαθμό στο δικό του κύρος και αποδείχθηκε δύσκολο να επιβιώσει χωρίς αυτόν.
