Αυτό που θα ήθελα να προσπαθήσω να σας αφηγηθώ, αγαπητά μου εγγόνια, είναι κατά κάποιον τρόπο η ιστορία μιας πολιτικής, κοινωνικής, ηθικής ήττας: που είναι δική μου, αλλά είναι και δική σας. Με τη διαφορά ότι εσείς θα έχετε το χρόνο για να διορθώσετε την καταστροφή που βυθίζει τη χώρα μας, μαζί με άλλες χώρες που ανήκουν σε αυτό που θα έπρεπε να είναι Ευρωπαϊκή Ένωση. Σε κάθε ήττα αντιστοιχεί σαφώς η νίκη κάποιου άλλου. Στην πραγματικότητα εμείς χάσαμε δύο φορές. Είδαμε να εξαφανίζονται δύο ιδέες και οι αντίστοιχες πρακτικές που θεωρούσαμε θεμελιώδεις: η ιδέα της ισότητας και η ιδέα της κριτικής σκέψης. Αυτές οι απώλειες επιβαρύνθηκαν, σαν να μην έφθανε αυτό, με τη νίκη της ανοησίας.
Του Λουτσιάνο Γκαλίνο
Η ιδέα της ισότητας (πρώτα απ’ όλα της πολιτικής ισότητας), παγιώθηκε με τη Γαλλική Επανάσταση. Αυτή λέει ότι κάθε πολίτης απολαμβάνει αναπαλλοτρίωτα δικαιώματα, ανεξάρτητα από την περιουσία του ή την κοινωνική του τάξη, και κάθε κυβέρνηση έχει χρέος να εργαστεί για να τα κάνει αυτά πραγματικά απαιτητά από τον καθένα. Η πορεία αυτής της ιδέας υπήρξε για δύο αιώνες κοπιαστική και αβέβαιη, αλλά στο σύνολό της είχε εξαιρετικά αποτελέσματα. Τη δυνατότητα εκλογής των αντιπροσώπων στη Βουλή, τη δημιουργία των ελεύθερων συνδικάτων, τη σταδιακή επέκταση της ψήφου μέχρι να συμπεριλάβει όλους τους πολίτες, την προοδευτική φορολόγηση, την είσοδο του δικαίου στους χώρους εργασίας, την ελεύθερη και δωρεάν παιδεία για όλους μέχρι το πανεπιστήμιο, την υλοποίηση του κοινωνικού κράτους, τα όρια που τέθηκαν στις κερδοσκοπικές δραστηριότητες του χρηματοπιστωτικού τομέα: είναι μια μακρά ιστορία, που βλέπει την αρχή της ισότητας να γίνεται καθημερινή ζωή για ολόκληρο τον πληθυσμό.
Η τάξη του 1%
Δύο περίοδοι υπήρξαν ιδιαίτερα ευνοϊκές γι’ αυτή την πορεία: η δεκαετία του ’30 υπό την προεδρία του Ρούσβελτ, στις ΗΠΑ, που είδε μια μεγάλη ενίσχυση των συνδικάτων και μια αυστηρή ρύθμιση του χρηματοπιστωτικού τομέα, και τα πρώτα τριάντα χρόνια μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, σχεδόν σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, συμπεριλαμβανόμενης της Ιταλίας. Έπειτα, στα τέλη της δεκαετίας του ’70, η περιορισμένη μερίδα του πληθυσμού που για γενιές είχε υποστεί την επίθεση της ιδέας και των πολιτικών ισότητας αποφάσισε ότι δεν θα το ανεχόταν πλέον. Πρόκειται για την τάξη των πανίσχυρων και πάμπλουτων προσωπικοτήτων που ελέγχουν το χρηματοπιστωτικό τομέα, την πολιτική, τα ΜΜΕ, που έπειτα από τα κινήματα των πλατειών ενάντια στην Wall Street υπολογίζεται συνήθως γύρω στο 1%: ένα δεδομένο που επιβεβαιώνεται από τις στατιστικές κατανομής του πλούτου. Αυτή άρχισε, λοιπόν, μια άγρια και συστηματική επίθεση σε οτιδήποτε θα μπορούσε να έχει σχέση με την ισότητα, αφού προηγήθηκε μια προετοιμασία που αναγόταν μέχρι και στη δεκαετία του ’40. […]
Κριτική σκέψη
Όταν μιλάω για κριτική σκέψη, που συνιστά την απώλεια νούμερο δύο, αναφέρομαι σε ένα ρεύμα σκέψης το οποίο, εκτός του υφιστάμενου κοινωνικού καθεστώτος θέτει υπό συζήτηση τις εκπροσωπήσεις της κοινωνίας που διαχέονται από το πολιτικό σύστημα, από τους κυριότερους οικονομικούς παράγοντες, από την κυρίαρχη κουλτούρα στις διάφορες εκφράσεις της, από τα μέσα ενημέρωσης μέχρι την ακαδημία. Η θεωρία που εμπνέει (ή ενέπνεε) αυτό το ρεύμα είναι ότι οι κυρίαρχες εκπροσωπήσεις της κοινωνίας σε μια χώρα διαστρεβλώνουν την πραγματικότητα με στόχο τη νομιμοποίηση του υπάρχοντος καθεστώτος υπέρ των ελίτ ή των τάξεων που αποτελούν το 1 έως το 10% του πληθυσμού. Είναι μια θεωρία που έχει μακρά ιστορία. Ανάμεσα στους πρώτους που την διατύπωσαν ήταν ο Μακιαβέλι. Άγγιξε την κορυφή του εύρους και της σύνθεσης με τον Μαρξ και μετά με την κριτική θεωρία της κοινωνίας, που την επεξεργάστηκε η σχολή της Φραγκφούρτης μεταξύ της δεκαετίας του ’20 και της δεκαετίας του ’50. Παρατάθηκε στην Ιταλία με τον Γκράμσι και στη Γαλλία με τον Μπουρντιέ και τον Φουκό, μέχρι τις μέρες μας.
Οι νεοφιλελεύθερες θεωρίες
Η παραπάνω θεωρία βρίσκει μια θεαματική επιβεβαίωση στη σύγχρονη κοινωνία, αρχίζοντας από τη δική μας. Η απεικόνιση αυτής της τελευταίας που σας προτείνουν οι εφημερίδες, η τηλεόραση, οι ομιλίες των πολιτικών, οι οικονομικές επιστήμες, το ίδιο το σχολείο, το πανεπιστήμιο, είναι μόνο παραποιήσεις της πραγματικότητας, επεξεργασμένες για χρήση και κατανάλωση των κυρίαρχων τάξεων. Είναι η λειτουργία που ασκούν καθημερινά οι νεοφιλελεύθερες θεωρίες. Και αλίμονο σε όποιον τολμήσει να τις διαψεύσει. Η επίκληση των στρεβλώσεων που η τεράστια αύξηση της ανισότητας παρήγε σε κοινωνικό, πολιτικό, ηθικό, πολιτιστικό, διανοητικό πεδίο, ανασκευάζεται με την ιδέα ότι ο περαιτέρω πλουτισμός των πλουσίων υψώνει όλες τις βάρκες –όπου, αν δούμε έστω και ελάχιστα αυτό που είναι εμπειρικά προφανές, αποδεικνύεται ότι στην καλύτερη περίπτωση, όπως έγραψε ένας αμερικανός οικονομολόγος, αυτός ο πλουτισμός υψώνει μόνο τα γιότ. […]
Αντί για την κριτική σκέψη συναντάμε, όπως είπαμε, την ηγεμονία της νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας, που την νίκησε. Είναι μια ιδεολογία στενά συνδεδεμένη με την ασυγκράτητη άνοδο της ανοησίας στην εξουσία. Είναι το πλαίσιο των θεωριών και των πράξεων που πρώτα έφεραν σχεδόν στην κατάρρευση την παγκόσμια οικονομία, στη συνέχεια επέβαλαν στην ΕΕ καταστροφικές πολιτικές λιτότητας, για να διορθώσουν μια κρίση που είχε εντελώς διαφορετικά αίτια –δηλαδή την τελμάτωση της καπιταλιστικής οικονομίας, την προσπάθεια να την διορθώσουν μέσω μιας παθολογικής μεγέθυνσης του χρηματοπιστωτικού τομέα, τη βούληση ανακατάληψης της εξουσίας εκ μέρους των κυρίαρχων τάξεων. Και χωρίς να υπολογίζουμε την οικολογική κρίση, που πιθανό να έχει φθάσει σε μη αναστρέψιμο σημείο.
Η συμβολή μιας γερής δόσης ανοησίας
Εξακολουθεί να είναι αληθές ότι χωρίς τη συμβολή μιας γερής δόσης ανοησίας εκ μέρους των κυβερνητών, των πολιτικών, και δυστυχώς μιας καθόλου μικρής δόσης εκ μέρους όλων μας, οι νεοφιλελεύθερες οικονομικές θεωρίες δεν θα μπορούσαν ποτέ να εδραιωθούν στον απαράδεκτο βαθμό που έχουμε μπροστά στα μάτια μας. […] Σκεφτείτε όσα συνέβησαν το φθινόπωρο του 2014. Στην εποχή μας οι άνεργοι είναι πάνω από τρία εκατομμύρια. Οι νέοι χωρίς δουλειά αγγίζουν το 45%. Η παραγωγική βάση έχασε το ένα τέταρτο του δυναμικού της. Το ΑΕΠ έχασε 10-11 μονάδες σε σχέση με την τελευταία χρονιά πριν από την κρίση. Και τι κάνει η κυβέρνηση; Ανασκουμπώνεται με σκοπό να εισάγει στη εργασιακή νομοθεσία νέους κανόνες που διευκολύνουν τις απολύσεις, επαναπροσλαμβάνοντας ιδέες και αναφορές του ΟΟΣΑ που δημοσιεύτηκαν πριν από 20 χρόνια τουλάχιστον. Πώς να μη φθάσει κανείς στο συμπέρασμα ότι είμαστε μπροστά σε προφανείς περιπτώσεις ανοησίας; (ή ίσως κακής πίστης: το να συζητάμε πώς θα απολύουμε με λιγότερα νομικά εμπόδια είναι κι ένας τρόπος για να μη συζητάμε τα παραπάνω προβλήματα. Αφήνω εσάς να κρίνετε).
Προδημοσίευση στην εφημερίδα «Repubblica» ενός αποσπάσματος από το βιβλίο «Il denaro, il debito e la doppia crisi» (ΣτΜ Το χρήμα, το χρέος και η διπλή κρίση) του Λουτσιάνο Γκαλίνο (Einaudi).
