Αυτό που έχει καταφέρει μέχρι τώρα η κυβέρνηση είναι η ανάδειξη της πολιτικής πλευράς της ελληνικής κρίσης. Μέσα σε δυο εβδομάδες, κατάφερε να επιβάλλει μια διαφορετική οπτική σε όλους τους συνομιλητές της και να επιφέρει σοβαρό ρήγμα στη μέχρι τώρα συζήτηση.
Εδώ και μια πενταετία η βασική γραμμή των ελληνικών κυβερνήσεων ήταν πως αφού χρειαζόμαστε χρήματα, είμαστε διατεθειμένοι να κάνουμε οτιδήποτε μας ζητήσουν. Δεν υπήρχε κανένα πολιτικό σχέδιο, πέρα από την εξασφάλιση της εξωτερικής χρηματοδοτικής στήριξης, πράγμα που οδηγούσε στην αποδοχή κάθε απαίτησης των πιστωτών – ενίοτε και άλλων, εγχώριων απαιτήσεων που παρουσιάζονταν ως τέτοιες. Με άλλα λόγια, η πολιτική βούληση είχε υποταχθεί απόλυτα στην οικονομική αναγκαιότητα.
Μετά τις εκλογές του Ιανουαρίου οι όροι έχουν αντιστραφεί: Η νέα ελληνική κυβέρνηση έχει διατυπώσει ένα διαφορετικό πολιτικό σχέδιο που απολαμβάνει τη λαϊκή υποστήριξη, κάτι που εκφράστηκε τόσο με τις ψήφους όσο και με τη συμμετοχή στις συγκεντρώσεις. Αυτή είναι πλέον η βάση της συζήτησης και το ερώτημα που απευθύνεται στους δανειστές είναι αν σκοπεύουν να αποδεχτούν τις επιλογές της λαϊκής βούλησης.
Δεν υπάρχει δρόμος επιστροφής
Θα αναρωτηθεί κανείς γιατί θα πρέπει να υπάρχει η έγκριση των δανειστών. Ένας κυρίαρχος λαός μπορεί να αποφασίσει οτιδήποτε θέλει και δεν χρειάζεται αποδοχή από κανέναν. Όμως, υπάρχουν συγκεκριμένα ζητήματα που πρέπει να επιλυθούν. Οι φετινές αποπληρωμές προς το ΔΝΤ και την ΕΚΤ είναι τεράστια ποσά που δύσκολα μπορούν να καλυφθούν από εσωτερικούς πόρους. Επιπλέον, η ρευστότητα του τραπεζικού συστήματος είναι απόλυτα εξαρτημένη από την ΕΚΤ. Συνεπώς, για να διατηρηθεί η οικονομική ομαλότητα θα πρέπει να υπάρξει κάποιος συμβιβασμός με τους δανειστές. Όμως όχι οποιοσδήποτε συμβιβασμός. Τόσο η κυβέρνηση όσο και το εκλογικό σώμα έχουν δείξει πως είναι διατεθειμένοι να υπερασπιστούν τις πολιτικές τους επιλογές, δηλαδή να δώσουν προτεραιότητα στην πολιτική βούληση απέναντι σε αυτές τις οικονομικές αναγκαιότητες. Με άλλα λόγια, δεν υπάρχει δρόμος επιστροφής στο μνημόνιο και η αλλαγή πολιτικής δεν είναι διαπραγματεύσιμη.
Από την πλευρά των δανειστών, τα πράγματα είναι διαφορετικά. Η ηθικοπλαστική εμμονή στους κανόνες, που μεταφράζεται στην απαίτηση συνέχισης των ίδιων πολιτικών από τη νέα κυβέρνηση, είναι σαθρό επιχείρημα. Επί της ουσίας, συμπυκνώνεται στο πρόβλημα του ηθικού κινδύνου (moral hazard) σύμφωνα με το οποίο αν επιτραπεί σε κάποιον να παραβιάσει τους κανόνες ατιμώρητα τότε κανείς άλλος δεν θα έχει κίνητρο να τους τηρήσει. Το ευρωπαϊκό κατεστημένο πορεύτηκε μερικά χρόνια επικαλούμενο αυτό το μάλλον απλοϊκό επιχείρημα. Ξέχασαν, εν τω μεταξύ, πως αφενός οι κανόνες έχουν εξαιρέσεις και, αφετέρου, υπάρχουν για να εξυπηρετούν συγκεκριμένες σκοπιμότητες που είναι αποδεκτές από όσους υποχρεούνται να τους ακολουθούν. Εδώ και καιρό υπάρχει σαφές πολιτικό πρόβλημα στην αποδοχή της σκοπιμότητας αυτών των κανόνων και όχι μόνο στην Ελλάδα. Το status quo της Ευρώπης, όπως διαμορφώθηκε από το λεγόμενο πολιτικό κέντρο, αντιμετωπίζει μια ιστορική πρόκληση, τόσο από τα αριστερά όσο και από τα δεξιά. Η ιστορία τα έφερε έτσι και η Ελλάδα αποτελεί την αιχμή του δόρατος σε αυτή την αντιπαράθεση.
Ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες
Ας μην περιμένει κανείς ότι η επίτευξη συμφωνίας θα είναι εύκολη ούτε και πρέπει να τη θεωρεί δεδομένη. Όσο κι αν όλες οι πλευρές έχουν δηλώσει ότι επιθυμούν την επίτευξή της, είναι προφανές πως υπάρχει μεγάλη απόσταση που θα πρέπει να καλυφθεί.
Πρώτα από όλα κάπως θα πρέπει να ονομαστεί. Όπως φάνηκε από το Eurogroup της Τετάρτης, οι διατυπώσεις παίζουν σημαντικό ρόλο, άλλωστε αυτές οδήγησαν στην ανυπαρξία κοινού ανακοινωθέντος. Αυτό δεν είναι μόνο θέμα συμβολικό, παρότι και οι συμβολισμοί έχουν τη σημασία τους. Είναι και θέμα ουσίας, αφού συγκεκριμένες λέξεις έχουν και συγκεκριμένα νοήματα. Έτσι, η λέξη «παράταση» σημαίνει ότι παραμένει σε ισχύ το σύνολο των δεσμεύσεων του μνημονίου, ενώ η λέξη «τροποποίηση» σημαίνει πως ολόκληρο το πρόγραμμα τίθεται σε συζήτηση και αναθεώρηση. Ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες, αλλά φαίνεται δύσκολο να οδηγηθούμε σε ρήξη λόγω έλλειψης λέξεων που να ικανοποιούν και τις δυο πλευρές.
Δεύτερον, θα πρέπει να συμφωνηθεί αρκετά σύντομα ένα γενικό πλαίσιο. Αυτό είναι σίγουρα κρίσιμο θέμα αφού θα περιγράφει τις δεσμεύσεις που θα αναλάβει η ελληνική κυβέρνηση στο επόμενο διάστημα. Εδώ θα χρειαστούν λεπτοί χειρισμοί ώστε η κυβέρνηση να επιβάλλει τις δικές της προτεραιότητες οικονομικής πολιτικής, όπως η επαναφορά του βασικού μισθού και οι δαπάνες για την αντιμετώπιση της ανθρωπιστικής κρίσης (που συνιστούν ανατροπή μνημονιακών αποφάσεων) και ταυτόχρονα να αποδεχτεί κάποιες από τις συστάσεις που υπήρχαν ήδη στα μνημονιακά κείμενα, όπως η πάταξη της φοροδιαφυγής και η ενίσχυση των ελεγκτικών μηχανισμών. Ας μην ξεχνάμε ότι μέχρι και η τρόικα έθετε τη φοροδιαφυγή ως μείζον πρόβλημα συμμόρφωσης της ελληνικής κυβέρνησης, αλλά ουδέποτε το ανέδειξε ως κρίσιμο θέμα, όπως για παράδειγμα το ασφαλιστικό.
Τέλος, όσο σημαντικά κι αν είναι τα προηγούμενα, δεν είναι παρά σχέδια επί χάρτου. Εάν και εφόσον επιτευχθεί συμφωνία, η ελληνική κυβέρνηση θα πρέπει να κερδίσει ένα δύσκολο στοίχημα στο επόμενο εξάμηνο. Η πραγματική μάχη θα δοθεί στην πράξη, στο διάστημα που η κυβέρνηση θα εφαρμόσει την πολιτική της και οι δανειστές θα παρέχουν τη γνωστή στήριξη με το σταγονόμετρο. Εκεί θα κριθεί η επιβίωση της ελληνικής κυβέρνησης, τόσο σε πολιτικούς όσο και σε οικονομικούς όρους. Σε πολιτικούς όρους, θα πρέπει να επιδείξει αξιοπιστία στις εξαγγελίες της προκειμένου να διατηρήσει την πρωτοφανή λαϊκή υποστήριξη που απολαμβάνει σήμερα. Σε οικονομικούς όρους θα πρέπει να εξασφαλίσει θετικούς ρυθμούς μεγέθυνσης ταυτόχρονα με δημοσιονομική ισορροπία, ένα πρόβλημα δύσκολο εξ ορισμού. Το σχέδιό της έχει μια λογική συνέπεια που θα πρέπει να δοκιμαστεί στην πράξη: Ο ισοσκελισμένος προϋπολογισμός, η πάταξη της φοροδιαφυγής και οι διαρθρωτικές αλλαγές είναι αλληλένδετα. Με άλλα λόγια, η δημοσιονομική σταθερότητα μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσα από την αδυσώπητη πάταξη των νόμιμων και παράνομων φοροαπαλλαγών που απολαμβάνουν συγκεκριμένα οικονομικά συμφέροντα. Αυτό όμως απαιτεί και μία σκληρή σύγκρουση μαζί τους που θα επανακαθορίσει τις κοινωνικές συμμαχίες του ελληνικού πολιτικού συστήματος. Από την αποφασιστικότητά της θα εξαρτηθεί η πραγματοποίηση της πολυπόθητης αλλαγής πολιτικής που απαίτησε ο ελληνικός λαός με την ψήφο του.
* Ο Φρ. Κουτεντάκης είναι λέκτορας στο Οικονομικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Κρήτης
