Με αφορμή την 8η Μαρτίου, μιλάμε με την Άνα Αβραμόσκα Νούσκοβα συντονίστρια του Εθνικού Δικτύου για την εξάλειψη της βίας κατά των γυναικών στη Βόρεια Μακεδονία για τις μορφές βίας κατά των γυναικών στη Βόρεια Μακεδονία, την αλληλεπίδραση διαφόρων παραγόντων στην ενίσχυση των πατριαρχικών αντιλήψεων, και τις φεμινιστικές διεκδικήσεις στη γειτονική χώρα.
Ποιες είναι οι κύριες μορφές βίας που υφίστανται οι γυναίκες στη Βόρεια Μακεδονία;
Η βία κατά των γυναικών εκδηλώνεται με πολλαπλές, αλληλένδετες μορφές, συνηθέστερα στο πλαίσιο στενών συντροφικών και οικογενειακών σχέσεων. Η ενδοοικογενειακή βία παραμένει η πιο διαδεδομένη μορφή και περιλαμβάνει σωματική, ψυχολογική, σεξουαλική και οικονομική κακοποίηση. Η ψυχολογική βία είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη και συχνά υποβαθμίζεται, παρά τις βαθιές μακροπρόθεσμες συνέπειές της. Περιλαμβάνει εκφοβισμό, απειλές, ταπείνωση, απομόνωση και συμπεριφορές ελέγχου που σταδιακά αποδυναμώνουν την αυτονομία και την αυτοεκτίμηση μιας γυναίκας. Η οικονομική βία είναι μια άλλη βαθιά ριζωμένη μορφή κακοποίησης. Πολλές γυναίκες αντιμετωπίζουν περιορισμένη πρόσβαση στο οικογενειακό εισόδημα, απαγόρευση απασχόλησης, αναγκαστική οικονομική εξάρτηση, και στέρηση περιουσίας. Σε ένα πλαίσιο όπου η συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας είναι χαμηλότερη από αυτή των ανδρών, ο οικονομικός έλεγχος γίνεται ένας ισχυρός μηχανισμός υποταγής. Η σεξουαλική βία, συμπεριλαμβανομένου του βιασμού, της σεξουαλικής επίθεσης και της σεξουαλικής παρενόχλησης, εξακολουθεί να μην καταγγέλλεται επαρκώς. Το πολιτισμικό στίγμα, ο φόβος των αντιποίνων, οι συμπεριφορές ενοχοποίησης των θυμάτων, και η έλλειψη εμπιστοσύνης στους θεσμικούς μηχανισμούς προστασίας αποθαρρύνουν την καταγγελία. Παρόλο που οι νομικοί ορισμοί έχουν βελτιωθεί τα τελευταία χρόνια, τα κοινωνικά εμπόδια παραμένουν ισχυρά. Η ψηφιακή βία γίνεται ολοένα και πιο ορατή. Οι γυναίκες, ιδίως οι δημοσιογράφοι, οι ακτιβίστριες, οι πολιτικοί και οι νεαρής ηλικίας, εκτίθενται σε διαδικτυακή παρενόχληση, απειλές, μισογυνιστική ρητορική μίσους, και μη συναινετική διάδοση προσωπικών εικόνων. Αυτές οι μορφές βίας δεν είναι «εικονικές» ως προς τον αντίκτυπό τους, έχουν απτές ψυχολογικές και επαγγελματικές συνέπειες. Στη Βόρεια Μακεδονία έχουν γίνει επίσης πολλές γυναικοκτονίες, τις περισσότερες φορές από συντρόφους ή μέλη της οικογένειας. Αυτές οι περιπτώσεις συχνά αποκαλύπτουν συγκεκριμένα περιστατικά αναφερθείσας βίας και τη θεσμική αποτυχία να αξιολογηθεί επαρκώς ο κίνδυνος. Κάθε γυναικοκτονία καταδεικνύει όχι μόνο τη συγκεκριμένη βαρβαρότητα, αλλά και τα συστημικά κενά στην πρόληψη και την προστασία. Η βία κατά των γυναικών δεν είναι ένα μεμονωμένο φαινόμενο, συνδέεται δομικά με την ανισότητα των φύλων, τις ανισορροπίες εξουσίας, και τα εδραιωμένα πατριαρχικά πρότυπα.
Ποιοι παράγοντες ενισχύουν τις πατριαρχικές αντιλήψεις και δομές στη Βόρεια Μακεδονία;
Οι πατριαρχικές αντιλήψεις διατηρούνται μέσω μιας σύνθετης αλληλεπίδρασης παράδοσης, κοινωνικοοικονομικών συνθηκών, πολιτικού λόγου, και θεσμικής αδράνειας. Οι παραδοσιακοί κανόνες φύλου παραμένουν βαθιά ριζωμένοι. Οι γυναίκες συχνά κοινωνικοποιούνται για να δώσουν προτεραιότητα στην οικογένεια, τη φροντίδα και τις θυσίες, ενώ οι άνδρες συνδέονται με την εξουσία, τη λήψη αποφάσεων και τον έλεγχο. Αυτές οι προσδοκίες αναπαράγονται μέσω των οικογενειακών δομών, των θρησκευτικών ερμηνειών, των αναπαραστάσεων των ΜΜΕ, και της άτυπης δυναμικής της κοινότητας. Η οικονομική ανισότητα ενισχύει αυτούς τους κανόνες. Οι γυναίκες αντιμετωπίζουν χαμηλότερα ποσοστά απασχόλησης, μισθολογικές διαφορές, και συγκέντρωση σε χαμηλότερα αμειβόμενους τομείς. Οι γυναίκες της υπαίθρου και των περιθωριοποιημένων κοινοτήτων αντιμετωπίζουν πρόσθετα εμπόδια. Η οικονομική εξάρτηση μειώνει τη διαπραγματευτική δύναμη των γυναικών στις σχέσεις και περιορίζει την ικανότητά τους να βγαίνουν από βίαια περιβάλλοντα. Η πολιτική υποεκπροσώπηση συμβάλλει επίσης στη διατήρηση των πατριαρχικών δομών. Παρόλο που οι ποσοστώσεις των φύλων έχουν αυξήσει την αριθμητική εκπροσώπηση των γυναικών στο κοινοβούλιο και στα συμβούλια τοπικής αυτοδιοίκησης, η ουσιαστική επιρροή σε βασικές πολιτικές και οικονομικές αποφάσεις παραμένει δυσανάλογα ανδρική. Τα άτυπα δίκτυα εξουσίας συνεχίζουν να διαμορφώνουν τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Επιπλέον, οι εποχές κοινωνικοοικονομικής αστάθειας συχνά εντείνουν τις συντηρητικές αφηγήσεις. Σε περιόδους κρίσης οι κοινωνίες τείνουν να υποχωρούν σε παραδοσιακές ταυτότητες και ρόλους. Έχουμε παρατηρήσει οργανωμένες αντιδράσεις κατά πρωτοβουλιών για την ισότητα των φύλων, συμπεριλαμβανομένων εκστρατειών παραπληροφόρησης που στοχεύουν στη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης και τις φεμινιστικές οργανώσεις. Η ισότητα των φύλων πολλές φορές παρουσιάζεται ως εξωτερική επιβολή και όχι ως υποχρέωση για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η πατριαρχία δεν είναι απλώς πολιτισμική, είναι θεσμική. Γίνεται ορατή στις δικαστικές πρακτικές, στις αντιδράσεις της αστυνομίας, στην πλαισίωση της βίας από τα ΜΜΕ, στην κανονικοποίηση της ελεγκτικής συμπεριφοράς. Ενισχύεται όχι μόνο από τις ατομικές συμπεριφορές, αλλά και από τις δομικές ρυθμίσεις που ευνοούν την ανδρική εξουσία.
Πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί η μάτσο κουλτούρα στη Βόρεια Μακεδονία;
Η αντιμετώπιση της φαλλοκρατικής κουλτούρας απαιτεί συστημικό μετασχηματισμό και όχι συμβολικές παρεμβάσεις. Η εκπαίδευση είναι θεμελιώδης. Η ισότητα των φύλων, η συναίνεση, η μη βίαιη επικοινωνία και η κριτική σκέψη πρέπει να ενσωματωθούν στην επίσημη εκπαίδευση από τα πρώτα στάδια. Ένα προληπτικό έργο εδώ πρέπει να αμφισβητήσει τα άκαμπτα μοντέλα αρρενωπότητας που εξισώνουν την κυριαρχία με τη δύναμη. Οι νέοι χρειάζονται εργαλεία για να αμφισβητούν τα στερεότυπα αντί να τα αναπαράγουν. Η θεσμική λογοδοσία είναι εξίσου κρίσιμη. Μια προσέγγιση με επίκεντρο το θύμα πρέπει να εφαρμόζεται με συνέπεια σε όλα τα θεσμικά όργανα. Αυτό σημαίνει ότι η ασφάλεια, η αξιοπρέπεια και η αυτονομία του θύματος πρέπει να καθοδηγούν κάθε διαδικαστικό βήμα. Οι εκτιμήσεις κινδύνου θα πρέπει να είναι υποχρεωτικές και να επικαιροποιούνται τακτικά. Τα προστατευτικά μέτρα πρέπει να είναι έγκαιρα και εκτελεστά. Η νομοθετική μεταρρύθμιση έχει σημειώσει πρόοδο, ιδίως με τις τροποποιήσεις του Ποινικού Κώδικα που αναγνωρίζουν τη σεξουαλική βία λόγω έλλειψης συναίνεσης και εισάγουν επιβαρυντικές συνθήκες σε περιπτώσεις γυναικοκτονίας. Ωστόσο, η νομοθεσία μένει στα χαρτιά και είναι ανεπαρκής χωρίς επαγγελματική κατάρτιση και αποτελεσματική εφαρμογή. Η συνεχής ανάπτυξη ικανοτήτων για αστυνομικούς, εισαγγελείς, δικαστές, κοινωνικούς λειτουργούς και τους επαγγελματίες της υγείας είναι ουσιαστικής σημασίας. Η συμμετοχή ανδρών και αγοριών είναι ένα άλλο κρίσιμο στοιχείο. Προγράμματα που προωθούν εναλλακτικά, μη βίαια μοντέλα αρρενωπότητας, μπορούν να μεταβάλουν τις πολιτισμικές προσδοκίες με την πάροδο του χρόνου. Η πρόληψη της βίας δεν μπορεί να περιορίζεται αποκλειστικά σε ένα «γυναικείο ζήτημα», πρέπει να αντιμετωπίζει και την κατασκευή της ανδρικής ταυτότητας και εξουσίας. Η οικονομική χειραφέτηση των γυναικών διαδραματίζει επίσης προληπτικό ρόλο. Η πρόσβαση στην απασχόληση, τα δικαιώματα ιδιοκτησίας, η κοινωνική προστασία και οι υπηρεσίες παιδικής μέριμνας ενισχύουν την ανεξαρτησία των γυναικών και μειώνουν την ευαλωτότητα στην κακοποίηση. Τέλος, η βιώσιμη χρηματοδότηση για εξειδικευμένες υπηρεσίες είναι απαραίτητη. Οι γυναικείες οργανώσεις παρείχαν ιστορικά υποστήριξη, παρακολούθηση και υπεράσπιση πρώτης γραμμής, όμως χωρίς σταθερή θεσμική χρηματοδότηση αυτές οι υπηρεσίες παραμένουν εύθραυστες και άνισα κατανεμημένες. Ο πολιτισμικός μετασχηματισμός απαιτεί επιμονή, συνέπεια και πολιτικό θάρρος.
Πώς αξιολογείς την πολιτική του κράτους σχετικά με την πρόληψη και την προστασία των θυμάτων; Ποια προβλήματα αντιμετωπίζουν σήμερα οι γυναίκες που έχουν υποστεί έμφυλη βία και τι πρέπει να γίνει;
Η Βόρεια Μακεδονία έχει λάβει σημαντικά κανονιστικά μέτρα. Η χώρα επικύρωσε τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης και έχει ευθυγραμμίσει τμήματα της νομοθεσίας της με τα διεθνή πρότυπα. Ο Ποινικός Κώδικας έχει τροποποιηθεί, ώστε να αντικατοπτρίζει τον ορισμό του βιασμού που βασίζεται στην έλλειψη συναίνεσης και να ενισχύει τις κυρώσεις σε περιπτώσεις δολοφονιών με κίνητρο το φύλο. Ωστόσο, η κεντρική πρόκληση παραμένει η εφαρμογή. Οι γυναίκες που καταγγέλλουν βία συχνά αντιμετωπίζουν ανομοιόμορφες θεσμικές αντιδράσεις. Οι εκτιμήσεις κινδύνου δεν εφαρμόζονται ομοιόμορφα. Τα προστατευτικά μέτρα ενδέχεται να καθυστερήσουν ή να παρακολουθούνται ανεπαρκώς. Ο θεσμικός συντονισμός μεταξύ αστυνομίας, κοινωνικών υπηρεσιών, εισαγγελέων και δικαστηρίων ποικίλλει σημαντικά μεταξύ των δήμων, και η πρόσβαση σε εξειδικευμένες υπηρεσίες παραμένει γεωγραφικά άνιση. Οι αγροτικές περιοχές και οι μικρότερες πόλεις δεν διαθέτουν κέντρα προστασίας, συμβουλευτικές υπηρεσίες και καταφύγια. Πολλές υπηρεσίες εξακολουθούν να χρηματοδοτούνται από βραχυπρόθεσμα έργα δωρητών και όχι μέσω βιώσιμων κρατικών προϋπολογισμών, και αυτό δημιουργεί αβεβαιότητα και περιορίζει τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό. Η δευτερογενής θυματοποίηση εξακολουθεί να είναι ανησυχητική. Οι γυναίκες που καταγγέλλουν σεξουαλική βία μπορεί να αντιμετωπίσουν αναίσθητες ερωτήσεις, επαναλαμβανόμενες μαρτυρίες, ή έλλειψη διαδικασιών με βάση το τραύμα. Η θεσμική κουλτούρα δεν αντικατοπτρίζει πάντα μια προσέγγιση βασισμένη στα δικαιώματα και με επίκεντρο στο θύμα. Τα συστήματα συλλογής και παρακολούθησης δεδομένων απαιτούν επίσης βελτίωση, χωρίς αξιόπιστα και αναλυτικά δεδομένα, η χάραξη πολιτικής παραμένει αντιδραστική και όχι τεκμηριωμένη. Για την ενίσχυση της πρόληψης και της προστασίας, απαιτούνται διάφορα μέτρα: υποχρεωτικά και τυποποιημένα εργαλεία αξιολόγησης κινδύνου, θεσμοθετημένοι μηχανισμοί εποπτείας, σταθερή δημόσια χρηματοδότηση για εξειδικευμένες υπηρεσίες, συστηματική εκπαίδευση των επαγγελματιών, και βελτιωμένοι μηχανισμοί λογοδοσίας για θεσμικές αποτυχίες. Πρέπει επίσης να δοθεί προτεραιότητα στην πρόληψη μέσω δημόσιων εκστρατειών, σχολικών προγραμμάτων, και παρεμβάσεων σε επίπεδο κοινότητας. Οι μηχανισμοί προστασίας δεν μπορούν να λειτουργήσουν αποτελεσματικά χωρίς προληπτικά πλαίσια.
Ποια είναι σήμερα η κατάσταση του φεμινιστικού κινήματος στη Βόρεια Μακεδονία και ποιες οι κύριες προκλήσεις που αντιμετωπίζετε;
Το φεμινιστικό κίνημα είναι δυναμικό, έμπειρο και περιφερειακά συνδεδεμένο. Οι γυναικείες οργανώσεις έχουν διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στη νομοθετική μεταρρύθμιση, παρακολουθώντας υποθέσεις γυναικοκτονιών, υποστηρίζοντας διαδικασίες με επίκεντρο τα θύματα, και παρέχοντας εξειδικευμένες υπηρεσίες υποστήριξης. Υπάρχει συνεργασία μεταξύ των οργανώσεων που εργάζονται για τη βία κατά των γυναικών με οργανώσεις για τα εργασιακά δικαιώματα, για τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ, και ευρύτερα για ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι νεότερες ακτιβίστριες συμμετέχουν ολοένα και περισσότερο, ιδιαίτερα σε πρωτοβουλίες ψηφιακής υπεράσπισης και έρευνας. Το κίνημα έχει επίσης ενισχύσει τις περιφερειακές του συμμαχίες σε όλα τα Δυτικά Βαλκάνια, αναγνωρίζοντας κοινές διαρθρωτικές προκλήσεις. Ταυτόχρονα, αντιμετωπίζει και δομικά εμπόδια. Η χρηματοδότηση παραμένει βασισμένη κυρίως σε ιδιωτικές πρωτοβουλίες και είναι βραχυπρόθεσμη. Η μακροπρόθεσμη θεσμική βιωσιμότητα είναι δύσκολη χωρίς προβλέψιμη δημόσια οικονομική υποστήριξη. Ο ακτιβισμός συχνά βασίζεται σε περιορισμένο αριθμό ανθρώπων που εργάζονται υπό υψηλή συναισθηματική πίεση. Παράλληλα, οι αντιδράσεις και η ρητορική κατά των φύλων έχουν ενταθεί, και οι φεμινιστικές οργανώσεις πολλές φορές απεικονίζονται ότι προωθούν «ξένες ατζέντες» ή «ιδεολογία», δημιουργώντας έναν πολωμένο δημόσιο διάλογο. Η διαδικτυακή παρενόχληση που στοχεύει τις ακτιβίστριες είναι συχνή. Η επαγγελματική εξουθένωση μεταξύ των ακτιβιστριών είναι επίσης ένα σοβαρό ζήτημα. Η συνεχής ενασχόληση με περιπτώσεις βίας, συστημικής αντίστασης και πολιτικής αστάθειας απαιτεί ισχυρούς εσωτερικούς μηχανισμούς υποστήριξης. Όμως παρά τις προκλήσεις αυτές, το φεμινιστικό κίνημα συνεχίζει να επεκτείνει την τεχνογνωσία, τις συμμαχίες και την ορατότητά του. Η πρόοδος όσον αφορά την ισότητα των φύλων στη Βόρεια Μακεδονία δεν ήταν γραμμική, αλλά οφείλεται στη συνεχή συμμετοχή των πολιτών. Ο αγώνας για την ισότητα των φύλων δεν είναι απομονωμένος εντός των εθνικών συνόρων, αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης ευρωπαϊκής και παγκόσμιας συζήτησης για τη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και την κοινωνική δικαιοσύνη. Οι κατακτήσεις που επιτυγχάνονται είναι σημαντικές αλλά εύθραυστες. Η διατήρησή τους απαιτεί πολιτική βούληση, θεσμική λογοδοσία. και συνεχή κοινωνική κινητοποίηση.
Σημείωση:
Το Εθνικό Δίκτυο για την Εξάλειψη της Βίας Κατά των Γυναικών και της Ενδοοικογενειακής Βίας δημιουργήθηκε το 2020 από 20 οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στην πρόληψη και την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών στη Βόρεια Μακεδονία.
Φωτογραφία: Miguel Bruna / Unsplash
