Φλεβάρης του 2015: Η ριζοσπαστική Αριστερά μέσω του ΣΥΡΙΖΑ προελαύνει, έχοντας κερδίσει τις εκλογές λίγες βδομάδες νωρίτερα (25 Ιανουαρίου) με 36%, χάνοντας την αυτοδυναμία για μόλις δύο κοινοβουλευτικές έδρες. Δέκα χρόνια μετά, ο άλλοτε κραταιός ΣΥΡΙΖΑ μετριέται στις δημοσκοπήσεις στο 6%, ενώ ταυτόχρονα έχει να αντιμετωπίσει τον αριθμό-ρεκόρ τεσσάρων κομμάτων (Πλεύση Ελευθερίας, ΜέΡΑ25, Νέα Αριστερά, Κίνημα Δημοκρατίας)1 που αποτελούν προϊόντα διάσπασης του. Η αποσάρθρωση του χώρου της Αριστεράς μέσα σε μόλις μια δεκαετία είναι πρωτοφανής. Μάλιστα, ο ίδιος ο ΣΥΡΙΖΑ, αλλά και ορισμένα απ’ τα κόμματα-διασπάσεις του, αυτοαποκαλείται πλέον με το νεφελώδη όρο «Προοδευτική Κεντροαριστερά». Κοιτώντας κανείς αυτά τα αντικειμενικά δεδομένα, ένα θεμελιώδες ερώτημα γεννιέται: Γιατί συνέβη αυτή η κατάρρευση; Σε κάθε τέτοιο (ανοικτό) ερώτημα πολλές αιτίες πρέπει να αναλυθούν. Ωστόσο, θεωρώ πως μια συγκεκριμένη αιτία έχει παίξει τον πιο καθοριστικό ρόλο: Πρόκειται για την τραυματική εμπειρία της διακυβέρνησης.
Εξηγούμαι. Η συμμετοχή ενός κόμματος της ριζοσπαστικής Αριστεράς στη διακυβέρνηση μιας ευρωπαϊκής χώρας (όντας το μεγάλο κόμμα του κυβερνητικού συνασπισμού) το φέρνει αντιμέτωπο με θεμελιώδεις προκλήσεις. Ιστορικά, η ΕΕ αποτέλεσε πρωτίστως ένα οικονομικό πρότζεκτ που ενίσχυσε την δύναμη των πολυεθνικών εταιριών, χωρίς ταυτόχρονα να ενισχύει σε αντίστοιχο βαθμό τη θέση των Ευρωπαίων εργαζόμενων. Το γεγονός αυτό συνέβαλε καθοριστικά στην άνοδο των οικονομικών ανισοτήτων εντός των ευρωπαϊκών χωρών τα τελευταία τριάντα χρόνια. Η πολιτική οικογένεια της ριζοσπαστικής Αριστεράς έχει ως ταυτοτικό χαρακτηριστικό της την εναντίωση σε αυτό το οικονομικό μοντέλο. Κυβερνώντας ωστόσο ένα (μικρό) εθνικό κράτος όπως η Ελλάδα, σε μια Ένωση 27 κρατών, απέτυχε, όπως ήταν αναμενόμενο, να αντιπαραθέσει αποτελεσματικά το δικό της οικονομικό όραμα στην κυρίαρχη αντίληψη εντός ΕΕ. Η αποτυχία αυτή συντάραξε βαθιά την ιστορική ταυτότητα του κόμματος.
Παράλληλα, δύο ακόμη καίρια γεγονότα συνέβησαν, εντείνοντας την κρίση ταυτότητας του ΣΥΡΙΖΑ. Η συμμετοχή στη διακυβέρνηση και η ανάληψη σημαντικών κρατικών θέσεων οδήγησε στη σταδιακή απορρόφηση σημαντικών τμημάτων του κόμματος απ’ την κυρίαρχη νεοφιλελεύθερη «κρατική ιδεολογία». Σύμφωνα με αυτή, τα κόμματα αποτελούν «εκλογικούς, επαγγελματικούς μηχανισμούς» που εναλλάσσονται στην εξουσία, χωρίς ποτέ να αμφισβητηθούν ουσιαστικά τα θεμέλιά της. Την ίδια στιγμή, σημαντικό μέρος της εκλογικής βάσης έχασε την εμπιστοσύνη του στις πολιτικές προοπτικές του ΣΥΡΙΖΑ, είτε θεωρώντας πως εν γνώσει του κορόιδεψε τους ψηφοφόρους, υποσχόμενος ριζικές αλλαγές που δεν υλοποίησε, είτε πιστεύοντας πως μια αληθινή αλλαγή οικονομικού μοντέλου είναι ανέφικτη (λόγω ΕΕ) και άρα η χρησιμότητα (και αποτελεσματικότητα) της ριζοσπαστικής Αριστεράς θα είναι πάντα περιορισμένη. Ο συνδυασμός των δύο αυτών γεγονότων (απόρροια της εμπειρίας της διακυβέρνησης) οδήγησε –κατά κύριο λόγο– στις εκλογικές ήττες του 2019-2023, καθώς και στον εντυπωσιακό κατακερματισμό του χώρου.
Η Ευρωπαϊκή Αριστερά στον 21ο αιώνα
Γυρίζοντας κανείς στο βασικό θεωρητικό ερώτημα «επανάσταση ή μεταρρύθμιση», που απασχολεί την Αριστερά απ’ το μακρινό 19ο αιώνα, θα μπορούσε να πει πως και τα δύο μοντέλα απέτυχαν ως προς το θεμελιώδες σοσιαλιστικό στόχο, τη συντριβή των κυρίαρχων εθνικών και υπερ-εθνικών οικονομικών ελιτ και τη δημιουργία ενός αληθινά δημοκρατικού και φιλεργατικού κράτους. Απ’ τη μία, η εμπειρία του αυταρχισμού και της πλήρως αναποτελεσματικής γραφειοκρατίας στη Σοβιετική Ένωση και, απ’ την άλλη, η συστημική ενσωμάτωση των σοσιαλιστικών (και αριστερών) κομμάτων στους θεσμούς και στην ιδεολογία του καπιταλιστικού –δυτικού– κράτους. Με βάση αυτά τα εμπειρικά και θεωρητικά δεδομένα, η Αριστερά δεν φαίνεται να έχει ουσιαστικό λόγο ύπαρξης σήμερα.
Εδώ ωστόσο προκύπτει μια καθοριστική αντίφαση. Ζούμε σε μια εποχή τεράστιων γεωστρατηγικών, περιβαλλοντικών, οικονομικών και πολιτικών κρίσεων. Και ενώ, όπως είδαμε παραπάνω, τα αριστερά κόμματα δεν έχουν αποδειχθεί ικανά να πετυχαίνουν τους θεμελιώδεις στόχους τους, οι βασικές σοσιαλιστικές αρχές μοιάζουν πιο επίκαιρες από ποτέ. Συνιστά υπαρξιακό ζήτημα η στροφή σε κοινωνίες πιο πράσινες, οικονομικά λιγότερο άνισες, και περισσότερο δημοκρατικές. Ταυτόχρονα, είναι επιτακτική η ανάγκη για ένα διεθνές περιβάλλον ειρήνης στη βάση αλληλοσεβασμού των διαφορετικών εθνών και πολιτισμών. Κοιτάζοντας τις διαφορετικές ιδεολογίες που μας προικοδότησε η εποχή της νεωτερικότητας, οι βασικές σοσιαλιστικές αρχές μοιάζουν οι πιο κατάλληλες να απαντήσουν στις εξαιρετικά επικίνδυνες προκλήσεις του σήμερα. Τούτων λεχθέντων, ένα νέο ιδεολογικό υπόδειγμα απαιτείται που θα οριοθετεί τις βασικές στρατηγικές των αριστερών κομμάτων διεθνώς, λαμβάνοντας υπόψη την ιστορική εμπειρία και τις πολλαπλές ήττες των τελευταίων δεκαετιών. Στην προσπάθεια εκπόνησης αυτού του νέου θεωρητικού σχήματος ορισμένα βασικά ερωτήματα χρήζουν ενδελεχούς επεξεργασίας.
Καταρχάς, ποια πρέπει να είναι η στάση των αριστερών κομμάτων απέναντι στους θεσμούς της ΕΕ; Ουσιαστική συμμετοχή μέσα από μια ανανεωμένη και πιο καλά οργανωμένη ευρωομάδα της Αριστεράς, στοχεύοντας σε συγκεκριμένες μεταρρυθμιστικές τομές που θα εμβαθύνουν την ευρωπαϊκή συνεργασία, ή μάχη για τη διάλυση της υπάρχουσας Ένωσης εξαιτίας της αδυναμίας της να αλλάξει με ριζικό τρόπο; Επιπλέον, ποιος πρέπει να είναι ο διεθνής ρόλος της ΕΕ; Στενός σύμμαχος των ΗΠΑ και άρα σε συγκεκριμένη πλευρά στον αναδυόμενο ψυχρό (ή και θερμό) πόλεμο ή αυτόνομος γεωπολιτικός δρων που θα επιχειρεί να διατηρεί εποικοδομητικές σχέσεις συνεργασίας με όλες τις χώρες ανεξαρτήτως του πολιτισμού και της γεωγραφικής τους θέσης;
Σε εθνικό επίπεδο, κάτω από ποιες συνθήκες, με ποιους όρους και με τι στοχεύσεις ένα αριστερό κόμμα πρέπει να συμμετέχεισε αστικές κυβερνήσεις; Ποια είναι η σωστή ισορροπία ανάμεσα στην ανάγκη συγκεκριμένων προοδευτικών μεταρρυθμίσεων που μπορούν να προωθηθούν νομοθετικά και στον κίνδυνο της συστημικής ενσωμάτωσης και της αποξένωσης απ’ το εκλογικό σώμα; Στο οικονομικό-περιβαλλοντικό επίπεδο, η Αριστερά θα υποστηρίζει εξισωτικές πολιτικές αποανάπτυξης, στοχεύοντας σε ένα αντι-καταναλωτικό μοντέλο της «λιτής αφθονίας», ή θα στηρίξει αναπτυξιακές λογικές (με πιθανό περιβαλλοντικό κόστος) προκειμένου να μεγαλώσει την «οικονομική πίτα» και έπειτα να την μοιράσει πιο δίκαια; Στο πεδίο της δημοκρατίας (εσωκομματικής ή μη), θα υποστηρίξει οριζόντια μοντέλα αποκέντρωσης που θα ενισχύουν τον άμεσο έναντι του αντιπροσωπευτικού χαρακτήρα της δημοκρατίας ή αρχηγοκεντρικά μοντέλα πρωτοποριών που θα κατευθύνουν τις μάζες σύμφωνα με τις επιθυμίες των πρώτων; Σχετικά με το μεταναστευτικό ζήτημα, πώς θα καταφέρει να ισορροπήσει ανάμεσα στις θεμελιώδεις ανθρωπιστικές αξίες που προτεραιοποιούν την αλληλεγγύη στους αδύναμους ανεξαρτήτως φυλής και στην αναδυόμενη ξενοφοβία που κυριαρχεί σε μεγάλα τμήματα των ευρωπαϊκών εργατικών τάξεων; Τέλος, στο πεδίο της εργασίας, θα εστιάσει μόνο στο ωράριο και στις οικονομικές απολαβές των μισθωτών ή θα προτείνει ένα νέο ολιστικό μοντέλο που θα ενισχύει την οριζόντια, συνεργατική καινοτομία, καλλιεργώντας πολλαπλές εργασιακές δεξιότητες, μειώνοντας την ακραία εξειδίκευση που κυριαρχεί σχεδόν σε όλους τους κλάδους και μετατρέπει τους εργαζόμενους σε μονοδιάστατες αυτοματοποιημένες μηχανές παραγωγής.
Είναι βέβαιο πως αυτά είναι κάποια απ’ τα σημαντικά ερωτήματα που οφείλει να απαντήσει η ευρωπαϊκή (και παγκόσμια) Αριστερά στην προσπάθειά της να αναγεννηθεί πολιτικά και ιδεολογικά στον 21ο αιώνα. Μια τέτοια διανοητική και πολιτική προσπάθεια οφείλει να συνδυάσει (και να διδαχτεί από) τα φιλοσοφικά και ιστορικά πορίσματα των τελευταίων αιώνων. Στο πλαίσιο αυτό, είναι αναγκαίο η προσπάθεια για μια ουσιαστική και καλά επεξεργασμένη νέα ιδεολογική στρατηγική να επιχειρηθεί με τόλμη, και να πετύχει. Ειδάλλως, το θανατηφόρο σπιράλ των εθνικών και διεθνών κρίσεων θα επεκτείνεται συνεχώς, ενισχύοντας την βαρβαρότητα και όσες πολιτικές δυνάμεις κερδίζουν από αυτή.
1 Αθροιστικά τα κόμματα αυτά κερδίζουν πέριπου 14% στις δημοσκοπήσεις.
