Συμπτώματα της χρόνιας απουσίας κρατικής ρύθμισης στον τουρισμό
Η πανδημία προκαλεί τη μεγαλύτερη μεταπολεμική κρίση στο διεθνή και τον ελληνικό τουρισμό. Η απουσία εισερχόμενων ταξιδιωτών τοποθετεί τον τουρισμό τις τελευταίες εβδομάδες στο επίκεντρο του δημόσιου λόγου και ανοίγει τη συζήτηση γύρω από τις συνέπειες της υποτιθέμενης τουριστικής «μονοκαλλιέργειας» για μεμονωμένες τοπικές κοινωνίες αλλά και για το αναπτυξιακό μοντέλο της χώρας συνολικά.
Από όλα τα θέματα που έχουν αναδειχθεί τον τελευταίο καιρό, το πλέον παράδοξο είναι η δημόσια συζήτηση για τα υγειονομικά πρωτόκολλα των ξενοδοχείων. Η κυβέρνηση δέχεται σήμερα πλήθος καταγγελιών για την προχειρότητα με την οποία τα διαχειρίζεται καθώς και για τις παλινωδίες και τις καθυστερήσεις που έδειξε στα ζητήματα υγειονομικής ασφάλειας. Ωστόσο, σε αυτές τις γραμμές θα ήθελα να επιχειρηματολογήσω ότι στην αντιπαράθεση αυτή εμφιλοχωρούν τα «χούγια» της ελληνικής τουριστικής αγοράς και του κοινωνικού «πεδίου» των επιχειρηματικών δρώντων του τουρισμού.
Τι είναι όμως τα υγειονομικά πρωτόκολλα; Το διεθνές τουριστικό κύκλωμα λειτουργεί εδώ και δεκαετίες υπό την ηγεμονία των μεγάλων τουριστικών πρακτορείων. Η ισχύς τους έχει αμφισβητηθεί τα τελευταία χρόνια από τις εταιρείες που λειτουργούν γύρω από το «οικοσύστημα των πλατφόρμων» (airBnB, booking.com κ.λπ.) χωρίς όμως, αυτό να είναι ακόμα ικανό να αποκαθηλώσει την ισχύ των πρώτων. Η δύναμη των tour operators διαμορφώνει και την κατανομή της ισχύος των υπόλοιπων επιχειρηματικών δρώντων στην αγορά.
Οι μεγάλοι tour operators λειτουργούν εδώ και δεκαετίες με «πρωτόκολλα»- δηλαδή με τις μίνιμουμ λίστες απαιτήσεων αναφορικά με τις προσφερόμενες υπηρεσίες και τις υποδομές – τα οποία πρέπει να τηρούν τα ξενοδοχεία με τα οποία συμβάλλονται. Η ισχύς αυτή των tour operators ήταν τέτοια, ειδικά την εποχή της απόλυτης κυριαρχίας τους, μέχρι και τις αρχές της δεκαετίας του 2000, που επί της ουσίας αντικαθιστούσαν την ίδια την κανονιστική ισχύ του κράτους. Η απορρύθμιση του πεδίου του τουρισμού διεθνώς, ειδικά από τη δεκαετία του ’90 και μετά, πήγαινε χέρι-χέρι με την ενίσχυση των αγοραίων μηχανισμών ρύθμισης του κλάδου από τους μεγάλους διεθνικούς οικονομικούς δρώντες. Τα απαύγασμα της γνώσης τους διυλίζονταν στους διεθνείς οργανισμούς, όπως ο WTO (World Tourism Organization) και το WTTC (World Travel and Tourism Council), και αυτοί με τη σειρά τους διαμόρφωναν τις συστάσεις πολιτικής προς τα επιμέρους έθνη-κράτη.
Η παντοδυναμία των tour operators
Τα υγειονομικά πρωτόκολλα, λοιπόν, είναι «τέκνο» των tour operators αλλά και φυσική προέκταση των εργαλείων αυτορρύθμισης από την ίδια την αγορά του τουρισμού διεθνώς εδώ και δεκαετίες. Ανάλογες προβλέψεις-πρωτόκολλα βρίσκει κανείς για τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα, την ποιότητα των τροφίμων στο εσωτερικό κάθε μονάδας, τις συνθήκες ασφαλείας στην πισίνα κ.ο.κ. Το κράτος έρχεται αναπόφευκτα δεύτερο σε αυτή τη διαδικασία ρύθμισης, προσπαθώντας να ευθυγραμμιστεί με το σχέδι�� εκτάκτου ανάγκης το οποίο διαμορφώνεται σε διεθνές επίπεδο υπό την ηγεσία του WTO. Το κράτος επί της ουσίας προσπαθεί να επιβάλει και στην υπόλοιπη αγορά τη συνθήκη στην οποία υποτάσσονται οι ξενοδοχειακές μονάδες που συμβάλλονται με τα μεγάλα τουριστικά πρακτορεία.
Η παραπάνω πρακτική στις παρούσες συνθήκες είναι ορθολογική, επιβεβλημένη και, υπό μια έννοια, δημοκρατική, καθώς η υγειονομική απερισκεψία ακόμα και μίας επιχείρησης είναι ικανή να σύρει ολόκληρες περιοχές σε ακόμα βαθύτερη οικονομική δυσπραγία από αυτή στην οποία εισέρχονται σήμερα. Είναι βεβαίως, αμφίβολης αποτελεσματικότητας για λόγους αμιγώς υγειονομικούς αλλά αυτό είναι μια άλλη συζήτηση.
Καιρός για αναστοχασμό
Η πολιτική τεχνολογία, ωστόσο, των υγειονομικών πρωτοκόλλων λειτουργεί με διαφορετικές ταχύτητες στους διαφορετικούς δρώντες στην αγορά. Οι μεγάλοι ξενοδόχοι, στο βαθμό που οι ίδιοι οφείλουν να τα ακολουθήσουν, αντιλαμβάνονται ότι η φήμη ενός προορισμού είναι συλλογική και άρα έχουν ισχυρό κίνητρο για την καθολική εφαρμογή τους, και άρα, τη θεσμοθέτηση τους από το ίδιο το κράτος. Από την άλλη, οι μικρότεροι επιχειρηματικοί δρώντες στον κλάδο επιβαρύνονται δυσανάλογα από τις απαιτήσεις των «πρωτοκόλλων» σε μια εποχή πρωτόγνωρης έλλειψης ρευστότητας. Έτσι, επαναστατούν «ενάντια στο κράτος» και στο μοριακό επίπεδο της συσσώρευσης κεφαλαίου συχνά διαμορφώνουν σύνθετες στρατηγικές παράκαμψης τους.
Όλα αυτά βεβαίως, είναι όψεις μιας τραγωδίας για τους ελληνικούς προορισμούς και δη για τους νησιωτικούς προορισμούς, των οποίων οι οικονομίες είναι καθολικά προσανατολισμένες προς τον τουρισμό. Αποτελούν, ωστόσο, και συμπτώματα της εμπεδωμένης απουσίας κρατικής ρύθμισης. Συμπτώματα ενός κρατικού μηχανισμού του οποίου έχει ατονήσει η ικανότητα να θέτει όρια στην αγορά, ενός ελεγκτικού μηχανισμού που έχει να ασκήσει ελεγκτικές λειτουργίες εδώ και χρόνια και, πάνω από όλα, μιας αγοράς με βαθιά καχυποψία απέναντι στους κρατικούς θεσμούς και στο δικαίωμα του κράτους «να της πει τι να κάνει». Όλα αυτά είναι, δηλαδή, η ανθρωπολογική συνθήκη που έχει διαμορφωθεί ύστερα από 20 χρόνια νεοφιλελεύθερης απορρύθμισης στον κλάδο.
Η ειρωνεία της τύχης είναι ότι όλα αυτά θα ήταν ευκολότερα αν οι νησιωτικοί τουριστικοί προορισμοί της χώρας μας είχαν ένα αποτελεσματικό, αξιόπιστο και ανθεκτικό σύστημα πρωτοβάθμιας δημόσιας υγείας. Ωστόσο, ο τομέας αυτός που σήμερα προβάλλει τις παραπάνω αποσπασματικές αντιστάσεις, ουδέποτε έχει ασκήσει το ειδικό του βάρος για να πιέσει την πολιτεία για την ενίσχυση των υγειονομικών υπηρεσιών στα νησιά, και φυσικά ουδέποτε θα αποδεχόταν ότι το κόστος για αυτό θα έπρεπε να το επωμιστεί ο ίδιος. Η σημερινή κρίση, ωστόσο, προσφέρεται για αναστοχασμό. Από όλους.
Μιχάλη Νικολακάκης,
μεταδιδακτορικός ερευνητής
στο Πανεπιστήμιο Κρήτης,
διδάσκων Κοινωνιολογία στο ΕΚΠΑ
και μέλος ΣΕΠ του ΕΑΠ
