Κάποιες φορές η αναδρομή σε όσα ζήσαμε κρύβει κι έναν ναρκισσισμό ή αυταρέσκεια, καθώς η ανάμνηση στιγμών ηρωικών μοιάζει να δανείζει κάτι ηρωικό στον σημερινό εαυτό μας. Όμως δεν επιλέγουμε πάντα το τι θα θυμόμαστε και τι θα ξεχνάμε. Κάποια πρόσωπα ή καταστάσεις μάς σημαδεύουν χωρίς να μας ρωτούν, εισβάλλουν στο παρόν μας. Ναι, έτυχε να ζήσω κάποιες μεγάλες στιγμές του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος, όμως δεν ήταν μόνο εκείνες οι στιγμές που έπαιξαν τον μοναδικό καθοριστικό ρόλο στη μετέπειτα πορεία μου. Ρόλο στη διαδρομή και στη συνείδησή μας παίζουν επίσης καταστάσεις ή εμπειρίες δίχως εμφανές ιστορικό βάρος, που όμως επιδρούν στον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο.
Μια τέτοια εμπειρία έζησα μέσα στο Πολυτεχνείο, αλλά αρκετό καιρό «πριν» από τον Νοέμβρη του ’73. Ήταν μια άσκηση που μας είχε αναθέσει ο Τάσος Μπίρης, που τότε ήταν βοηθός, δεν είχε ακόμα γίνει καθηγητής, στο μάθημα της Αρχιτεκτονικής Σύνθεσης. Το θέμα ήταν ένα απόσπασμα από το Άξιον εστί, «Το οικόπεδο με τις τσουκνίδες». Ένα χορταριασμένο οικόπεδο σε μια φτωχογειτονιά, ο τόπος ενός μπλόκου, κι εμείς, πρωτοετείς ή δευτεροετείς φοιτητές και φοιτήτριες τότε, έπρεπε να το διαμορφώσουμε σε τόπο μνήμης. Εκεί, όπως λέει ο ποιητής, μια μέρα του χειμώνα, πλάκωσαν οι Γερμανοί, μάζεψαν όλους τους άντρες του συνοικισμού, νέους, γέροντες και παιδιά. Κι εκεί έφτασε ο κουκουλοφόρος, «Αυτός με το Σβησμένο Πρόσωπο, που σήκωνε το δάκτυλο κι οι ώρες ανατρίχιαζαν στο μεγάλο ρολόι των αγγέλων». Στο κείμενο, που μας παραδόθηκε σε φωτοτυπία, δεν υπήρχαν οι λέξεις «κατοχή», «Γερμανοί», «μπλόκο», «καταδότης», «κουκουλοφόρος», όμως ξέραμε τι σήμαιναν.
Η τέχνη διασταυρωνόταν με την Ιστορία αλλά και με το παρόν. Τότε δεν φωνάζαμε «Μπάτσοι, γουρούνια, δολοφόνοι» αλλά «Κου-κου-λοφόροι!», που ήταν η πιο βαριά προσβολή. Εξάλλου, ξέραμε καλά τους ασφαλίτες και τους χαφιέδες που δρούσαν στις σχολές, όπως ξέραμε τα πρόσωπα και τα ονόματα των βασανιστών. Τη νύχτα της 16ης και τις πρώτες ώρες της 17ης Νοέμβρη του ’73 είδαμε τα σκοτεινά έργα «Αυτών με το Σβησμένο Πρόσωπο», των αστυνομικών και των παρακρατικών, που είχαν μετατρέψει σε σφαγείο την περιοχή γύρω από το Πολυτεχνείο – και ας μην έτρεχε τότε ο νους μας στον Ελύτη και στο Άξιον εστί. Τότε δεν ξέραμε ότι το οικόπεδο με τις τσουκνίδες θα γινόταν Airbnb.
Τότε, εμείς που σπουδάζαμε στην Αθήνα, στη Θεσσαλονίκη, στην Πάτρα και στα Γιάννενα δεν ξέραμε πόσο τυχεροί ήμασταν. Πρώτον, επειδή ζούσαμε σε μια κομβική εποχή, σε μια ρωγμή του χρόνου, όπως λέει το τραγούδι, καθώς το Πολυτεχνείο χάραξε ένα «πριν» κι ένα «μετά». Δεύτερον, επειδή οι φοιτητές είχαμε την πολυτέλεια του ελεύθερου χρόνου, κάτι που μας επέτρεπε να δεχόμαστε πολλά ερεθίσματα, να πηγαίνουμε σε μπουάτ, σινεμά, θέατρο ταβέρνες, εθνοτοπικούς συλλόγους, συνελεύσεις, να διαβάζουμε πολύ και να συζητάμε με τις ώρες – μια πολυτέλεια που δεν την είχαν οι περισσότεροι εργαζόμενοι συνομήλικοί μας ή οι νέοι που ζούσαν σε πόλεις δίχως πανεπιστήμιο. Τρίτον, επειδή τότε υπήρξαν δάσκαλοι που ύψωσαν ανάστημα απέναντι στην τυραννία, όπως ο Σάκης Καράγιωργας, ο Δημήτρης Μαρωνίτης και άλλοι. Δυστυχώς, σήμερα κάποιοι πανεπιστημιακοί δάσκαλοι κάνουν το ακριβώς αντίθετο, καθώς υποτάσσονται άνευ όρων στην κυβερνητική και επιχειρηματική εξουσία.
Είναι πολλές και συνταρακτικές και καταγεγραμμένες οι μαρτυρίες αυτών που έζησαν από πρώτο χέρι τον Νοέμβρη του ’73, και δεν νομίζω ότι η προσωπική μου εμπειρία θα πρόσθετε κάτι. Αν κάτι αξίζει να αναζητήσουμε, είναι τα νήματα που μας έδεναν, εμάς τους «τυχερούς». Νήματα όπως η ανιδιοτέλεια, η αλληλεγγύη και η εμπιστοσύνη, όπως η βεβαιότητα ότι έχουμε διαλέξει τη σωστή πλευρά.
Σήμερα, με τον επιχειρούμενο ενταφιασμό των τριήμερων εκδηλώσεων της επετείου του Πολυτεχνείου, με τη μαύρη σελίδα που επιχειρεί να γράψει ο πρύτανης του ΕΜΠ, είναι σαν να ζούμε ξανά μια κομβική στιγμή. Ωστόσο, σήμερα πολλοί αναζητούν το «εμείς» του σήμερα – και αυτή την αναζήτηση εκφράζει ο συλλογικός τόμος Τότε και τώρα. Από τη λάμψη του Πολυτεχνείου στο ημίφως του σήμερα. 34 φωνές, που εκδόθηκε πρόσφατα και όπου το «ημίφως» του τίτλου μπορεί να είναι το λυκόφως πριν από τη μεγάλη νύχτα ή το λυκαυγές πριν από το χάραμα.
Φωτο: ΒΑΣΙΛΗΣ ΒΕΡΒΕΡΙΔΗΣ / ΜΟΤΙΟΝΤΕΑΜ
