Η δικτατορία της 4ης Αυγούστου ήταν το αποτέλεσμα μιας περιόδου πολιτικής αστάθειας, κοινωνικών συγκρούσεων και διαδοχικών εξελίξεων που, μέσα σε λίγους μήνες, αποδυνάμωσαν το κοινοβουλευτικό σύστημα και ενίσχυσαν τις δυνάμεις που ζητούσαν μια αυταρχική λύση.
Οι βουλευτικές εκλογές της 26ης Ιανουαρίου 1936 δεν ανέδειξαν αυτοδύναμη κυβέρνηση. Οι Φιλελεύθεροι και το Λαϊκό Κόμμα διέθεταν σχεδόν ίση κοινοβουλευτική δύναμη, ενώ το Παλλαϊκό Μέτωπο, στο οποίο συμμετείχε το ΚΚΕ, εξέλεξε 15 βουλευτές και απέκτησε ρυθμιστικό ρόλο.
Λίγες ημέρες αργότερα, στις 31 Ιανουαρίου, πέθανε ο Γεώργιος Κονδύλης, ο άνθρωπος που είχε οργανώσει την επάνοδο του βασιλιά Γεωργίου Β΄ το 1935 και αποτελούσε την ισχυρότερη προσωπικότητα του αντιβενιζελικού χώρου. Στις 18 Μαρτίου πέθανε στο Παρίσι και ο Ελευθέριος Βενιζέλος, αφήνοντας χωρίς τον ιστορικό του ηγέτη τον βενιζελικό χώρο. Μέσα σε λιγότερο από δύο μήνες, οι δύο κυρίαρχες προσωπικότητες της ελληνικής πολιτικής σκηνής είχαν εκλείψει.
Στο μεταξύ, στις 19 Φεβρουαρίου 1936, υπογράφηκε το Σύμφωνο Σοφούλη–Σκλάβαινα.
Η συμφωνία εντασσόταν στη νέα στρατηγική των Λαϊκών Μετώπων, που είχε υιοθετήσει η Κομμουνιστική Διεθνής από το 7ο Συνέδριό της το 1935, καλώντας τα κομμουνιστικά κόμματα να επιδιώξουν συνεργασίες με δημοκρατικές και αντιφασιστικές δυνάμεις απέναντι στην άνοδο του φασισμού στην Ευρώπη. Στην Ελλάδα, ο Θεμιστοκλής Σοφούλης και ο βουλευτής του Παλλαϊκού Μετώπου Στέλιος Σκλάβαινας συμφώνησαν σε μια περιορισμένη κοινοβουλευτική συνεργασία. Σε αντάλλαγμα για τη στήριξη του Σοφούλη στην προεδρία της Βουλής, οι Φιλελεύθεροι δεσμεύονταν να προωθήσουν μέτρα όπως η αποκατάσταση των δημοκρατικών ελευθεριών, η αμνήστευση πολιτικών κρατουμένων και η προστασία των συνδικαλιστικών δικαιωμάτων.
Το σύμφωνο δεν εφαρμόστηκε, όμως η πολιτική του σημασία ήταν μεγάλη. Για πρώτη φορά μετά από πολλά χρόνια, το ΚΚΕ αποκτούσε έμμεση δυνατότητα επιρροής στις κοινοβουλευτικές εξελίξεις. Το ενδεχόμενο αυτό αντιμετωπίστηκε με ιδιαίτερη ανησυχία από το Παλάτι, τις στρατιωτικές ηγεσίες και σημαντικούς οικονομικούς κύκλους.
Στις 13 Απριλίου 1936 πέθανε αιφνιδίως ο πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Δεμερτζής. Ο βασιλιάς ανέθεσε αμέσως την πρωθυπουργία στον Ιωάννη Μεταξά, αρχηγό ενός κόμματος που είχε συγκεντρώσει περίπου το 4% των ψήφων και διέθετε μόλις επτά βουλευτές.
Στις 27 Απριλίου η κυβέρνησή του έλαβε ψήφο εμπιστοσύνης από τη Βουλή με τις ψήφους τόσο του Λαϊκού Κόμματος όσο και των Φιλελευθέρων, οι οποίοι θεωρούσαν ότι επρόκειτο για προσωρινή κυβέρνηση μέχρι να εξομαλυνθεί η πολιτική κατάσταση.
Λίγες ημέρες αργότερα ξέσπασε η μεγάλη απεργία των καπνεργατών στη Θεσσαλονίκη. Οι κινητοποιήσεις εξαπλώθηκαν γρήγορα σε δεκάδες επαγγελματικούς κλάδους και στις 9 Μαΐου η χωροφυλακή άνοιξε πυρ εναντίον των διαδηλωτών. Τουλάχιστον δώδεκα άνθρωποι σκοτώθηκαν και εκατοντάδες τραυματίστηκαν.
Η φωτογραφία της μητέρας του Τάσου Τούση πάνω από το νεκρό σώμα του γιου της συγκλόνισε τη χώρα και ενέπνευσε τον Γιάννη Ρίτσο να γράψει τον «Επιτάφιο».
Τα γεγονότα της Θεσσαλονίκης έπεισαν μεγάλο μέρος της πολιτικής και οικονομικής ελίτ ότι το εργατικό κίνημα αποκτούσε πρωτοφανή δύναμη. Βιομήχανοι, τραπεζικοί κύκλοι, το Παλάτι και οι στρατιωτικές ηγεσίες ζητούσαν σταθερότητα, ενώ η επικράτηση αυταρχικών καθεστώτων στην Ιταλία, τη Γερμανία και την Πορτογαλία έκανε μια αντίστοιχη λύση να φαίνεται αποδεκτή σε τμήματα του ελληνικού κατεστημένου.
Οι εργατικές κινητοποιήσεις συνεχίστηκαν και η ΓΣΕΕ προκήρυξε πανελλαδική γενική απεργία για τις 5 Αυγούστου 1936.
Ο Μεταξάς αξιοποίησε την προοπτική της απεργίας, προβάλλοντας τον κίνδυνο γενικευμένης κοινωνικής αναταραχής και της «κομμουνιστικής απειλής». Με τη σύμφωνη γνώμη του βασιλιά Γεωργίου Β΄, στις 4 Αυγούστου ανεστάλησαν βασικά άρθρα του Συντάγματος, επιβλήθηκε λογοκρισία, απαγορεύτηκαν οι απεργίες και οι πολιτικές συγκεντρώσεις, τα ανεξάρτητα συνδικάτα τέθηκαν υπό κρατικό έλεγχο και ξεκίνησαν μαζικές συλλήψεις και εξορίες πολιτικών αντιπάλων. Οι περισσότεροι βουλευτές του Παλλαϊκού Μετώπου συνελήφθησαν από τις πρώτες κιόλας μέρες της δικτατορίας και στάλθηκαν σε φυλακές ή εξορία.
Η γενική απεργία της 5ης Αυγούστου δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ.
Η επιβολή της δικτατορίας δεν μπορεί να εξηγηθεί από ένα μόνο γεγονός. Η εκλογική αδυναμία σχηματισμού κυβέρνησης, οι διαδοχικοί θάνατοι του Κονδύλη, του Βενιζέλου και του Δεμερτζή, το Σύμφωνο Σοφούλη–Σκλάβαινα, η εργατική έκρηξη του Μαΐου στη Θεσσαλονίκη και η προκήρυξη της γενικής απεργίας δημιούργησαν, μέσα σε λίγους μήνες, τις συνθήκες που επέτρεψαν στον Μεταξά, με τη στήριξη του βασιλιά και ισχυρών τμημάτων της οικονομικής ελίτ, να καταλύσει το κοινοβουλευτικό πολίτευμα.
Η Βουλή που έδωσε ψήφο εμπιστοσύνης στον Μεταξά τον Απρίλιο του 1936 δεν συνεδρίασε ποτέ ξανά. Οι βουλευτές της δεν κλήθηκαν ποτέ να εγκρίνουν ή να απορρίψουν την κατάλυση του Συντάγματος· το Κοινοβούλιο απλώς παραμερίστηκε και παρέμεινε ανενεργό μέχρι το τέλος του πολέμου. Η Βουλή τυπικά συνεδρίασε πρώτη φορά τον Απρίλιο του 1946, δέκα χρόνια μετά, χωρίς ωστόσο τη συμμετοχή σε εκείνες τις εκλογές του ΚΚΕ και των εαμογενών κομμάτων.
