Πριν λίγες ημέρες, εφημερίδα μεγάλης κυκλοφορίας παρουσίασε ρεπορτάζ με τίτλο «Η μεγάλη απογραφή των Ρομά». Στην ουσία πρόκειται για επικαιροποιημένα δεδομένα από τη Γενική Γραμματεία Κοινωνικής Αλληλεγγύης που πρώτα δημοσιοποιήθηκαν το 2022 σε έκθεση με τίτλο «Καταγραφή Οικισμών και Πληθυσμού Ρομά σε εθνικό επίπεδο (έτους 2021)» [εφεξής Καταγραφή].
Πρόκειται για ένα επίσημο κείμενο του οποίου τα δεδομένα παρουσιάζουν ελάχιστη αξιοπιστία και το οποίο αναπαράγει απόψεις δημοτικών υπαλλήλων, παρουσιάζοντάς τα ως δεδομένα απογραφής της πραγματικότητας στις κοινότητες των Ρομά. Με τον τρόπο αυτό δεν συμβάλει στην κατανόηση αλλά στην αναπαραγωγή αντιλήψεων και λάθος δεδομένων.
Σύμφωνα με τη διακηρυγμένη στόχευση, η Καταγραφή αποσκοπεί στην «προώθηση της αρχής της τεκμηριωμένης πολιτικής (evidence-based policy)» και στην αξιοποίηση των στοιχείων για εξειδικευμένες τοπικές παρεμβάσεις, καθώς και για την «έγκυρη και αξιόπιστη παρακολούθηση και αξιολόγηση των παρεμβάσεων της νέας Εθνικής Στρατηγικής» (σ. 7).
Ωστόσο, πέρα από τις διακηρύξεις, τα αποτελέσματα της Καταγραφής δεν μπορούν να αποτελέσουν αξιόπιστο εργαλείο πολιτικής. Οι μεθοδολογικές επιλογές και ο τρόπος συλλογής των δεδομένων καθιστούν τα συμπεράσματα προβληματικά, συχνά παραπλανητικά και σε ορισμένες περιπτώσεις εν δυνάμει επικίνδυνα, καθώς μπορεί να οδηγήσουν στο στιγματισμό των ρόμικων κοινοτήτων.
- Στηρίζεται στη μειοψηφία των δήμων της χώρας
Η Καταγραφή ανακοινώνει πανηγυρικά και με ακρίβεια των αριθμό των Ρομά στη χώρα (σελ. 2), για να σημειώσει στη σελ. 45 ότι τα δεδομένα αφορούν μόνο το 43% των δήμων της χώρας (142 από τους 332) οι οποίοι έστειλαν στοιχεία.
Τα στοιχεία των δήμων που απέστειλαν δεδομένα είναι μη επαληθεύσιμα και άρα μη αξιόπιστα. Οι πληθυσμοί ετεροπροσδιορίστηκαν (οι δήμοι δηλαδή αποφάσισαν ποιοι είναι οι Ρομά και ποιοι όχι). Ακόμη, ο συνολικός αριθμός προέκυψε από τον υπολογισμό των συνολικών οικογενειών, πολλαπλασιασμένο με το 4,2 που θεωρήθηκε ότι είναι ο μέσος όρος των μελών κάθε νοικοκυριού (σ. 59). Όλα αυτά μετά από αυθαίρετες μεθοδολογικές επιλογές.
Από τους 190 δήμους που δεν απέστειλαν στοιχεία, οι 122 δήλωσαν ότι δεν έχουν οικισμούς Ρομά –κάτι που αμφισβητείται έντονα με βάση εμπειρικές καταγραφές– ενώ 65 δεν απάντησαν καθόλου. Χαρακτηριστικό είναι ότι κάποιοι δήμοι δήλωσαν ότι δεν έχουν καθόλου πληθυσμό Ρομά, παρά το γεγονός ότι στα όριά τους υπάρχουν για δεκαετίες γνωστές εγκατεστημένες κοινότητες Ρομά (μεταξύ αυτών δήμος Καβάλας/καταυλισμός Περιγιάλι, δήμος Περάματος, κ.ά.). Αντίστοιχα, δήμοι όπως ο Αιγάλεω και ο Πειραιάς, εμφάνισαν πληθυσμούς Ρομά στην καταγραφή του 2017, ενώ το 2022 ενημέρωσαν ότι δεν υπάρχουν Ρομά στα όριά τους, παρόλο που οι πληθυσμοί δεν έφυγαν.
Συμπέρασμα: Δεν είναι δυνατόν να εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα για το σύνολο της χώρας με τόσο περιορισμένη συμμετοχή, αυθαίρετες μεθοδολογικές επιλογές και δήμους που απέκρυψαν πληθυσμούς.
2. Καταγράφονται οι απόψεις του προσωπικού των δήμων, οι οποίες παρουσιάζονται ως δεδομένα απογραφής
Ο τρόπος συλλογής του υλικού παραμένει μεθοδολογικά μη αξιόπιστος και αυθαίρετος. Η Καταγραφή βασίστηκε σε ερωτηματολόγια που απαντήθηκαν από προσωπικό δημοτικών υπηρεσιών και όχι από τα ίδια τα μέλη των κοινοτήτων. Πιθανώς κάποια από τα στοιχεία να προέκυψαν από τις καταγραφές των ωφελούμενων των κοινωνικών υπηρεσιών, τα οποία τα καθιστούν μεροληπτικά (biased) και δεν μπορούν να γενικευτούν σε όλο τον πληθυσμό. Δεν ακολουθήθηκε ενιαία μεθοδολογία, δεν υπήρξε διασταύρωση δεδομένων και δεν διαχωρίστηκαν οι απόψεις από τα δεδομένα.
- Δεν πραγματοποιήθηκαν έρευνες πεδίου ή πόρτα-πόρτα καταγραφές, ούτε συλλογή δεδομένων απευθείας από τις κοινότητες.
- Η ίδια η Καταγραφή αναγνωρίζει τους περιορισμούς (έλλειψη προσωπικού, χρόνου, εμπειρίας κ.ά., σ. 26), χωρίς όμως να τους λαμβάνει υπόψη στην εξαγωγή συμπερασμάτων.
- Την ίδια στιγμή που παρουσιάζονται ως αντικειμενικά δεδομένα οι απόψεις δημοτικών υπαλλήλων, η ίδια η Καταγραφή αναγνωρίζει ότι τα στοιχεία ερευνών από ευρωπαϊκούς οργανισμούς δείχνουν ότι οι Ρομά στην Ελλάδα αντιμετωπίζονται με αρνητική στάση, προκαταλήψεις και στερεότυπα από μεγάλο ποσοστό δημοτικών υπάλληλων, εκπαιδευτικών και υγειονομικών – δηλαδή ομάδων οι απόψεις των οποίων καταγράφηκαν (σ. 23).
Παράδειγμα 1: Στη σελ. 5 αναφέρεται ότι «οι πρόωροι γάμοι είναι φαινόμενο που παρατηρείται σε πολύ μεγάλο βαθμό». Η διαπίστωση αυτή όμως δεν προκύπτει από δεδομένα κοινοτήτων αλλά από τις εκτιμήσεις δημοτικών υπαλλήλων. Στη σελ. 64 μάλιστα δηλώνεται ότι το φαινόμενο αφορά το 97% των Ρομά στην Ελλάδα – για να διευκρινιστεί ότι το συμπέρασμα προέρχεται αποκλειστικά από την «εικόνα που μεταφέρουν οι Δήμοι».
Παράδειγμα 2: Στο Δήμο Πατρέων καταγράφηκαν Ρομά «από την Ινδία» (σ. 72). Είναι προφανές ότι οι υπάλληλοι μπέρδεψαν την πιθανή απώτερη καταγωγή των Ρομά με την τρέχουσα υπηκοότητά τους, οδηγώντας σε παραπλανητικά συμπεράσματα.
Συμπέρασμα: Η Καταγραφή αποτυπώνει τις αντιλήψεις και προκαταλήψεις υπαλλήλων των δήμων, όχι την πραγματικότητα των κοινοτήτων. Διαπιστώσεις της Καταγραφής δεν είναι μόνο ανακριβείς αλλά και επικίνδυνες, καθώς στιγματίζουν συλλογικά τον πληθυσμό των Ρομά και τροφοδοτούν τα αρνητικά στερεότυπα και τον αντιτσιγγανισμό.
3. Η Καταγραφή στηρίζεται σε αυθαίρετες τυπολογικές επιλογές και υποθέσεις
Η Καταγραφή του 2022 επεκτείνει και επικαιροποιεί την προηγούμενη του 2017, η οποία είχε στόχο κυρίως την αποτύπωση του αριθμού των οικισμών Ρομά στην Ελλάδα με βάση τον τύπο στέγασης – η οποία επίσης προέκυψε από δευτερογενής καταγραφές, και όχι πρωτογενή απογραφική έρευνα. Η κατηγοριοποίηση εκείνη διέκρινε τρεις τύπους:
Τύπος Ι: κοινότητες σε κακές συνθήκες στέγασης (παράγκες, παραπήγματα),
Τύπος ΙΙ: μικτές συνθήκες στέγασης,
Τύπος ΙΙΙ: στέγαση σε διαμερίσματα και κατοικίες.
Ακόμη, στην Καταγραφή του 2022:
• Παρουσιάζονται πίνακες με ποσοστά ανεργίας και άτυπης απασχόλησης βασισμένα αποκλειστικά σε εκτιμήσεις δήμων (σ. 66–67). Το ίδιο ισχύει και για τα στοιχεία για την εργασία, την πρόσβαση στην εκπαίδευση και άλλους τομείς (σ. 69-70).
• Η «επαρκής πρόσβαση» στην εκπαίδευση ορίζεται με μοναδικό κριτήριο αν «διατέθηκαν πληροφορίες για μετακίνηση» (σ. 60–61), εξισώνοντας ουσιαστικά την πρόσβαση στην εκπαίδευση με τη μεταφορά από/προς το σχολείο.
Συμπέρασμα: Τα δεδομένα που παρουσιάζονται στηρίζονται σε αυθαίρετες τυπολογικές επιλογές και υποθέσεις. Η τριμερής κατηγοριοποίηση των οικισμών αγνοεί κρίσιμους παράγοντες, όπως η ιδιοκατοίκηση, ενώ στην πράξη οι περισσότεροι οικισμοί περιλαμβάνουν μικτές μορφές στέγασης.
4. Προβαίνει σε σημαντικές παραδοχές, ήδη γνωστές από έρευνες ευρωπαϊκών οργανισμών, για τις οποίες η ελληνική πολιτεία θα έπρεπε να έχει ήδη υλοποιήσει σχέδια δράσης.
• Αναγνωρίζεται ότι πολλοί οικισμοί στην Ελλάδα στερούνται βασικών υποδομών, καθώς μεγάλο μέρος των κατοίκων δεν έχει πρόσβαση σε πόσιμο νερό, ενώ πολλοί δεν διαθέτουν δίκτυο ύδρευσης, αποχέτευσης ή ηλεκτροδότησης (σ. 51).
• Ακόμη και σε οικισμούς τύπου ΙΙ, σχεδόν οι μισοί κάτοικοι δεν έχουν αποχέτευση και αρκετοί παραμένουν χωρίς πόσιμο νερό και δίκτυο ύδρευσης.
• Αναγνωρίζει ότι ο ρατσισμός και οι διακρίσεις αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες περιθωριοποίησης. Οι Ρομά υφίστανται προκατάληψη για τον τρόπο ζωής τους, ενώ συχνά παραβιάζονται θεμελιώδη δικαιώματά τους.
• Καταγράφονται τα πορίσματα της έρευνας EU-MIDIS II (2016): το 61% των Ελλήνων Ρομά έχουν υπάρξει θύματα διακρίσεων, ενώ το 88% δεν γνωρίζει την ύπαρξη υπηρεσιών στήριξης θυμάτων διακρίσεων.
Συμπεράσματα
Η Καταγραφή του 2022, παρά τις φιλόδοξες διακηρύξεις, πάσχει από σοβαρά μεθοδολογικά προβλήματα: ετεροαναφορά, περιορισμένη κάλυψη, αυθαίρετες υποθέσεις και παραγνώριση του αυτοπροσδιορισμού. Τα στοιχεία της είναι σε μεγάλο βαθμό μη αξιόπιστα και δεν μπορούν να αποτελέσουν βάση για πολιτικές ένταξης. Μάλιστα, αναπαράγουν στερεότυπα για τους Ρομά στην Ελλάδα και οδηγούν στον περαιτέρω στιγματισμό.
Χρειαζόμαστε στοιχεία απογραφής για τους Ρομά;
Οι επίσημες εθνικές απογραφές από το 1951 δεν καταγράφουν εθνοτική καταγωγή ή γλώσσα. Οι Ρομά απογράφονται όπως ο υπόλοιπος πληθυσμός.
Όμως ήδη υπάρχουν αρκετές έρευνες και δεδομένα για την κατάσταση που ζουν δεκάδες χιλιάδες Ρομά στη χώρα. Οι έρευνες του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων έχουν καταγράψει σημαντικά στοιχεία για τη χώρα μας. Μόλις τις ημέρες αυτές ο Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης δημοσιοποίησε ακόμη μία έκθεση με αρκετές αρνητικές αναφορές για την Ελλάδα και τις συνθήκες διαβίωσης των Ρομά.
Ήρθε λοιπόν ο καιρός να σταματήσει η ελληνική πολιτεία να σπαταλά ευρωπαϊκά κονδύλια για σχεδιασμό και Καταγραφές που, αφενός, δεν έχουν αξιοπιστία και αναπαράγουν στερεότυπα και, αφετέρου, δεν συνοδεύονται από δράση. Πρέπει άμεσα να βελτιώσει τις συνθήκες διαβίωσης σε καταυλισμούς και οικισμούς, την πρόσβαση σε νερό, ρεύμα, υποδομές και υπηρεσίες.
