φωτογραφία από τη Δράμα: EUROKINISSI/ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΕΣΣΗΝΗΣ
Από τον Κοσμά Αρκαδίας, όπου εκτυλίσσεται το τελευταίο επεισόδιο αντιστάσεων απέναντι σε ενεργειακά μεγαλοσυμφέροντα, μέχρι τις αντιδράσεις κατοίκων σε νησιά όπως η Ίος απέναντι στη διαρκή οικειοποίηση ακόμη και του αιγιαλού από ξενοδοχειακές μονάδες, αλλά και στα αγροτικά μπλόκα που, μετά το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ, αγωνίζονται για τη συνέχιση της αγροτικής παραγωγής –πυλώνα ανάπτυξης για μεγάλο μέρος της ελληνικής περιφέρειας–, οι τοπικές κοινωνίες βρίσκονται σε μια διαρκή άμυνα για να διασφαλίσουν το δικαίωμα επιβίωσής τους.
Τα τρένα έχουν σταματήσει να συνδέουν ακόμη και πόλεις, όπως η Δράμα, με το υπόλοιπο σιδηροδρομικό δίκτυο, ενώ τα ακτοπλοϊκά εισιτήρια έχουν εκτοξευθεί, αυξάνοντας δραματικά το κόστος μεταφοράς αγαθών και ανθρώπων στη νησιωτική χώρα. Παράλληλα, η βιομηχανική παραγωγή έχει συρρικνωθεί σε μεγάλο μέρος της επικράτειας και συγκεντρώνεται σχεδόν αποκλειστικά γύρω από την Αττική και τη Θεσσαλονίκη. Η ερήμωση της υπαίθρου συνοδεύεται από το κλείσιμο σχολείων, καθώς και από την υποστελέχωση ιατρικών κέντρων και νοσοκομείων.
Όλες αυτές οι εξελίξεις αποτελούν συνέπεια ενός μοντέλου ανάπτυξης «πάμε και όπου βγει», δηλαδή ενός laissez-faire μοντέλου χωρίς ουσιαστικό σχεδιασμό για πραγματική αποκέντρωση. Το αποτέλεσμα είναι η σταδιακή εγκατάλειψη της επαρχίας από μεγάλα τμήματα του πληθυσμού. Οι νέοι και οι νέες της περιφέρειας συνεχίζουν να μετακινούνται προς τα μεγάλα αστικά κέντρα ή το εξωτερικό. Η τελευταία απογραφή της ΕΛΣΤΑΤ κατέγραψε σημαντική μείωση πληθυσμού σε 10 από τις 13 ελληνικές περιφέρειες, ενώ η διάμεση ηλικία της χώρας αυξήθηκε κατά τέσσερα χρόνια, από 41,5 έτη το 2011 σε 45,2 έτη το 2021.
Ωστόσο, η ερήμωση της περιφέρειας δεν επηρεάζει μόνο τις τοπικές κοινωνίες. Έχει άμεσες αρνητικές συνέπειες και στα μεγάλα αστικά κέντρα. Η υπερσυγκέντρωση πληθυσμού τα καθιστά δυσλειτουργικά, καθώς τα δίκτυα υποδομών τους δεν έχουν σχεδιαστεί για να εξυπηρετούν τόσο μεγάλα μεγέθη. Ταυτόχρονα, η μείωση της εγχώριας παραγωγής αυξάνει τις τιμές των βασικών αγαθών, ιδιαίτερα της διατροφής και το κόστος διαβίωσης, δημιουργώντας ένα εκρηκτικό μείγμα που απειλεί την κοινωνική συνοχή.
Είναι πλέον σαφές ότι βρισκόμαστε μπροστά σε ένα αναπτυξιακό αδιέξοδο, το οποίο οδηγεί σε υποβάθμιση της ποιότητας ζωής και σε αποδυνάμωση της κοινωνικής συνοχής της χώρας. Έχουμε, λοιπόν, την ευθύνη να σχεδιάσουμε και να προωθήσουμε την αποκέντρωση ως κεντρικό στόχο δημόσιας πολιτικής, τόσο κάθετα όσο και οριζόντια.
Κάθετα, μέσω της μεταφοράς αρμοδιοτήτων και πόρων στην τοπική αυτοδιοίκηση, ώστε να διαθέτει τα μέσα για στήριξη της βιώσιμης τοπικής και περιφερειακής ανάπτυξης. Οριζόντια, με την ενσωμάτωση της αποκέντρωσης ως βασικής ρήτρας σε όλες τις δημόσιες πολιτικές. Στόχος είναι όχι μόνο η αποσυμφόρηση των αστικών κέντρων αλλά και η διαμόρφωση ενός βιώσιμου τοπικού αναπτυξιακού μοντέλου με μακροχρόνια προοπτική.
Πέρα από τη διακηρυκτική σημασία του αιτήματος, απαιτούνται τέσσερις βασικές θεσμικές τομές:
Α) Αυτοτέλεια οικονομικών και ανθρώπινων πόρων της τοπικής αυτοδιοίκησης
Η αυτοδιοίκηση λειτουργεί σήμερα σε καθεστώς εξάρτησης από το κεντρικό κράτος, ιδιαίτερα σε ζητήματα χρηματοδότησης. Είναι αναγκαίο να αποδοθούν πλήρως σε αυτήν πόροι, όπως ο Ενιαίος Φόρος Ιδιοκτησίας Ακινήτων (ΕΝΦΙΑ), λόγω της άμεσης χωρικής του συσχέτισης. Παράλληλα, πρέπει να δοθεί ευελιξία στη διαχείριση ανθρώπινου δυναμικού, με το κράτος να διατηρεί εποπτικό ρόλο μόνο για τη διασφάλιση δημοσιονομικών κανόνων και διαφάνειας.
Β) Ένας νέος «Καλλικράτης» με ουσιαστική μεταφορά αρμοδιοτήτων
Η αυτοδιοίκηση πρέπει να αποκτήσει αρμοδιότητες που σχετίζονται άμεσα με την κοινωνική συνοχή και τον αναπτυξιακό σχεδιασμό, όπως η δημιουργία δημοτικών στεγαστικών οργανισμών για την αντιμετώπιση της στεγαστικής κρίσης, καθώς και αυξημένες αρμοδιότητες στον πολεοδομικό σχεδιασμό και τις αστικές και ενδοπεριφερειακές συγκοινωνίες.
Γ) Θεσμοθέτηση δεσμευτικής διαβούλευσης με τις τοπικές κοινωνίες
Σε κάθε αναπτυξιακό σχέδιο ή επένδυση, πρέπει να προβλέπεται υποχρεωτική και ουσιαστική διαβούλευση με την τοπική κοινωνία, με δεσμευτικό χαρακτήρα ως προς το αποτέλεσμά της. Με άλλα λόγια, καμία παρέμβαση δεν πρέπει να προχωρά χωρίς τη συναίνεση των τοπικών κοινωνιών, με ελάχιστες εξαιρέσεις που θα αφορούν ζητήματα εθνικής ασφάλειας.
Δ) Θεσμοθέτηση οριζόντιας ρήτρας αποκέντρωσης
Κάθε νομοθετική ή χρηματοδοτική πράξη πρέπει να συνοδεύεται από πρόβλεψη για το πώς συμβάλλει στην αποκέντρωση. Αντίστοιχα, τα χρηματοδοτικά εργαλεία πρέπει να προβλέπουν ευνοϊκή μεταχείριση υπέρ της περιφέρειας.
Με αυτό τον τρόπο θα δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για τη μετακίνηση πληθυσμού προς την επαρχία, ενώ θα διαμορφωθεί το απαραίτητο χρηματοδοτικό πλαίσιο για τη συντήρηση και αναβάθμιση των υποδομών. Οι παραπάνω προτάσεις αποτελούν βαθιές θεσμικές μεταρρυθμίσεις που μπορούν να καταστήσουν την αποκέντρωση πραγματική πολιτική επιλογή για την κοινωνία και το κράτος. Παράλληλα, μπορούν και πρέπει να συνοδευτούν από προγράμματα ενίσχυσης των μεταφορών, αναπτυξιακά έργα βασισμένα στις τοπικές ανάγκες και επενδύσεις σε κοινωνικές υποδομές, όπως σχολεία και δομές υγείας.
Το ζήτημα της αποκέντρωσης αποτελεί πλέον όρο επιβίωσης τόσο για την ελληνική περιφέρεια όσο και για το ίδιο το κράτος. Σήμερα βρισκόμαστε μπροστά σε ένα σαφές αναπτυξιακό αδιέξοδο. Το σύνθημα, δεν μπορεί παρά να είναι «Αποκέντρωση τώρα!».
