Οι δημόσιοι υπάλληλοι εντός του πλαισίου της αναδιάρθρωσης
Του Γιάννη-Ορέστη Παπαδημητρίου
Από τις λίγες πραγματικά συγκρουσιακές στιγμές μιας, κατά γενική ομολογία, αναιμικής προεκλογικής περιόδου, υπήρξε η αναφορά του Βαγγέλη Μεϊμαράκη στους «άχρηστους» του Δημοσίου, που επαναπροσλήφθηκαν επί ΣΥΡΙΖΑ και είναι μάλλον προφανές πως το μένος του Προέδρου της ΝΔ ενάντια στις συγκεκριμένες μερίδες εργαζομένων, περισσότερο είχε να κάνει με την προτίμησή τους στον κύριο εκλογικό του αντίπαλο, παρά με κάποια αντικειμενική απόφανση για το έργο τους. Άλλωστε, το νομοσχέδιο της παράταξής του για την αξιολόγηση των δημοσίων υπαλλήλων, που, σύμφωνα με τον Κυριάκο Μητσοτάκη, «εισήγαγε την έννοια της αριστείας στο Δημόσιο», ψηφίστηκε τελικά το 2014 και οι καθαρίστριες, οι εργαζόμενοι της ΕΡΤ και οι σχολικοί φύλακες είδαν την έξοδο πριν προλάβουν να εξεταστούν ως προς τα κριτήριά του.
Ιδεολογία και λαθροχειρίες
Αντλημένη κατευθείαν απ’ την πιο σκληρή παράδοση του νεοφιλελευθερισμού, η στοχοποίηση των δημοσίων υπαλλήλων αποτελεί εδώ και δεκαετίες αναγκαία ρητορική για τη νομιμοποίηση μιας νεοφιλελεύθερης αναδιάρθρωσης. Στον αριθμό των δημοσίων υπαλλήλων η Μάργκαρετ Θάτσερ έβλεπε ότι «η Βρετανία έχει ακόμα πολύ σοσιαλισμό», ο Μίλτον Φρίντμαν μία κάστα δυνητικών καταχραστών δημοσίου χρήματος και ο Φρίντριχ Χάγιεκ μια απειλή για την ευζωία των πολιτών, παρότι ο ίδιος πέρασε ένα σεβαστό μέρος της ζωής του εργαζόμενος σε κρατικές θέσεις. Οι δημόσιοι υπάλληλοι, τόσο στην Ελλάδα, όσο και στο εξωτερικό, υπήρξαν συνδεδεμένοι με την εργασιακή σταθερότητα, τις καλύτερες μισθολογικές απολαβές και την ισχυρότερη ασφάλιση, τουτέστιν, τα πλέον ανεπιθύμητα χαρακτηριστικά για ένα παραγωγικό μοντέλο, που βασίζεται στην ευέλικτη και επισφαλή απασχόληση, την άρση των περιορισμών στο μισθολογικό κόστος και την περιστολή του κράτους πρόνοιας.
Απ’ τις αρχές της οικονομικής κρίσης, που το δημοσιονομικό έλλειμμα άρχισε να αποδίδεται από τις κυρίαρχες αφηγήσεις, μεταξύ άλλων, στο «υπερδιογκωμένο Δημόσιο» και το «πελατειακό κράτος», κάθε σμίκρυνση του οποίου θα αποτελούσε αυτόματα «προοδευτική μεταρρύθμιση», το ζήτημα των δημοσίων υπαλλήλων έχει τύχει μιας καιροσκοπικής μεταχείρισης. Οι έρευνες των διεθνών και εγχώριων ιδρυμάτων για τον αριθμό των δημοσίων υπαλλήλων, ως ποσοστό του ΑΕΠ, τοποθετούσαν προ κρίσης την Ελλάδα στις τελευταίες θέσεις μεταξύ των κρατών-μελών της ΕΕ. Όμως, παρά την, κατ’ απόλυτο αριθμό, μείωση των δημοσίων υπαλλήλων μέσω των ομαδικών απολύσεων, που έφερε την Ελλάδα στην πρώτη θέση της μείωσης των εργαζόμενων του Δημοσίου (-7%), η συρρίκνωση του ΑΕΠ, λόγω της ύφεσης, οδήγησε στην αύξηση του παραπάνω δείκτη, βάσει του οποίου θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι το «πρόβλημα» των δημοσίων υπαλλήλων εντάθηκε, παρά υποχώρησε με τις μεταρρυθμίσεις της κυβέρνησης Σαμαρά – παραγνωρίζοντας φυσικά και τη συμβολή των περικοπών στη συρρίκνωση του ΑΕΠ.
Τέτοιες στατιστικές λαθροχειρίες είναι που συνήθως καθοδηγούν τις επιθέσεις των πιο μάχιμων μνημονιακών ενάντια στον Δημόσιο τομέα, ενώ άλλοτε δεν χρειάζεται καν η επίφαση των μετρήσεων. Οι μύθοι των «δύο εκατομμυρίων δημοσίων υπαλλήλων» και του «ενός στους δέκα», είναι ιδιαίτερα δημοφιλείς στους κύκλους των νεοφιλελεύθερων κομμάτων, παρότι διαψεύδονται πλήρως από τα στοιχεία: οι μεγαλύτεροι αριθμοί που συγκέντρωσαν οι καταγραφές δεν ξεπερνούν τις 800.000, περιλαμβάνοντας μέχρι και τους φαντάρους που εκτελούσαν τη θητεία τους τη στιγμή της έρευνας, ενώ η τελευταία μέτρηση το Μάιο του 2015, δείχνει ότι το σύνολο των απασχολούμενων στο Δημόσιο, ανέρχεται μόλις στους 572.546.
Στην αγκαλιά του απροστάτευτου ιδιωτικού τομέα
Δεν χρειάζονται, όμως, οι μετρήσεις για να διαγνώσει κανείς την κατάσταση του Δημοσίου, καθώς η ολοένα μεγαλύτερη υποστελέχωση σχολείων, νοσοκομείων, πανεπιστημίων και υπηρεσιών, σε καμία περίπτωση δεν συνάδει με την αφήγηση του «υπερδιογκωμένου δημόσιου τομέα». Αντίθετα, εξυπηρετεί πλήρως τη μεταρρύθμιση, που προωθούν οι υπερασπιστές του: η υποβάθμιση της λειτουργίας των δημόσιων οργανισμών είναι το πρώτο βήμα για την υπεράσπιση της ιδιωτικοποίησής τους, ενώ η κάλυψη πάγιων και διαρκών αναγκών έχει ανατεθεί σε μεγάλο βαθμό στην ανακύκλωση των «ωφελούμενων» των προγραμμάτων κοινωφελούς εργασίας, που επιτρέπει τη μίσθωση εργασίας με χαμηλότερο κόστος και χωρίς δικαιώματα, μειώνοντας πλασματικά τους δείκτες της ανεργίας και εκπαιδεύοντας τους εργαζόμενους στην ευέλικτη απασχόληση. Είναι προφανές, έτσι, πως το υψηλό δημοσιονομικό κόστος της λειτουργίας του κράτους δεν αφορά τον αριθμό των υπαλλήλων – η «χρησιμότητα» των οποίων καθορίζεται από το σχεδιασμό του Δημοσίου, και όχι από τις ατομικές επιδόσεις – αλλά τη διάρθρωσή του. Άλλωστε, ο Γιώργος Κατρούγκαλος, δεν υπόκειτο ακόμα στις υποχρεώσεις του μνημονίου, όταν προώθησε κι ο ίδιος ένα νομοσχέδιο αξιολόγησης των δημοσίων υπαλλήλων, με αρκετά διαφορετική στόχευση από την «αριστεία» του προκατόχου του.
Έχουν, ωστόσο, ένα μικρό δίκιο, οι επικριτές του ΣΥΡΙΖΑ, όταν αντιπαραβάλλουν τη μέριμνα για τους απολυμένους του Δημοσίου με την αδιαφορία του για τον ιδιωτικό τομέα, παρότι έγνοιά τους είναι τα προνόμια των εργοδοτών απ’ την υποτίμηση της εργασίας. Εν αντιθέσει με τους δημοσίους υπαλλήλους, το μεγαλύτερο μέρος των εργαζόμενων του ιδιωτικού τομέα, υπόκειται σε κάθε είδους εργοδοτική αυθαιρεσία, στην εργασιακή επισφάλεια, την ανασφάλιστη και υποτιμημένη – συχνά κάτω του νόμιμου ορίου – εργασία, καθώς επίσης και την αδυναμία εκπροσώπησής του από παραδοσιακούς συνδικαλιστικούς φορείς·και πέρα από ένα νομοσχέδιο για τα εργασιακά, η μοίρα του οποίου είναι πια αμφίβολη, φαίνεται αρκετά πιθανό η εργατική τάξη της χώρας να συνεχίσει να είναι αόρατη για το μέχρι πρότινος κυβερνόν κόμμα και στόχος επίθεσης για τον βασικό ανταγωνιστή του.
