Ο εχθρικός καιρός την Τρίτη δεν εμπόδισε να προσέλθουν στο Πρώτο Νεκροταφείο σύντροφοι και φίλοι, πολλών αφετηριών της ιστορικής προδικτατορικής Αριστεράς να αποχαιρετήσουν τον Αριστείδη. Όπως, βέβαια, και από τη μακρά περίοδο της μεταπολίτευσης. Διότι ο Αριστείδης Μανωλάκος υπήρξε όντως ένας από τους ανθρώπους που άφησαν το στίγμα τους σε στιγμές σταθμούς του κινήματος. Ο χαιρετισμός της προέδρου της ΕΣΗΕΑ Μαρίας Αντωνιάδου και του προέδρου του ΣΦΕΑ Βαγγέλη Γκιουγκή σηματοδοτούν τους δύο πυλώνες της δράσης του. Παραβρέθηκαν: Αλέξης Τσίπρας, Νίκος Βούτσης, Γιάννης Δραγασάκης και πάρα πολλοί της παλιάς και νέας γενιάς.
Στην ύστερη παράνομη ΕΠΟΝ τον στρατολόγησε, όντας φοιτητής Νομικής, ο Ανδρέας Λεντάκης το 1956. Το 1958 με τη διάλυση των παράνομων οργανώσεων του ΚΚΕ, και της ΕΠΟΝ, περνά στη νεολαία της ΕΔΑ. Μέλος του Γραφείου Σπουδάζουσας διαδέχθηκε τον Γρηγόρη Γιάνναρο ως γραμματέας της. Από το 1962 είναι μέλος της Διοικούσας Επιτροπής της ΕΔΑ και μετά τη συγχώνευση της Ν. ΕΔΑ και της Κίνησης Νέων Γρηγόρης Λαμπράκης (ΚΝΓΛ), ηγετικό στέλεχος της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη σε διάφορα πόστα έως την επιβολή της χούντας όπου περνά στην παρανομία. Μετά τη σύλληψή του εξορίζεται στο Παρθένι Λέρου. Στη μεταπολίτευση, παραμένοντας πάντοτε στον χώρο της Ανανεωτικής Αριστεράς, δούλεψε ως δημοσιογράφος, συνδικαλιστής, πρόεδρος της ΕΣΗΕΑ δύο φορές. Κομματική ένταξη έχει στο εγχείρημα της ΕΑΡ για μικρό διάστημα και στον ΣΥΡΙΖΑ. Αυτή είναι η διαδρομή του, πολύ συνοπτικά, όμοια με πολλών άλλων στην ιστορική Αριστερά. Υπάρχουν σταθμοί ωστόσο σ’ αυτή που ολοκληρώνουν την προσωπικότητά του.
Σταθμοί της διαδρομής του
Πρώτος. Ο Αριστείδης μπαίνει στην Αριστερά και στο φοιτητικό κίνημα σε μεταβατική περίοδο, τη μετεμφυλιακή. Το 1958 η ΕΔΑ γίνεται αξιωματική αντιπολίτευση και η νεολαία της παίζει καθοριστικό ρόλο στο φοιτητικό κίνημα ιδίως στην αντιμετώπιση της ΕΚΟΦικής ακραίας παράταξης της Δεξιάς, όπως θύμισε ο Νίκος Κιάος, μαζί με την ΟΝΕΚ (Οργάνωση Νέων Ένωσης Κέντρου) και την ΠΕΝ (Προοδευτική Ένωση Νέων) και στην ίδρυση θεσμών στο φοιτητικό κίνημα, όπως η ΔΕΣΠΑ και η ΕΦΕΕ. Στη δύσκολη αυτή περίοδο και στον ρόλο του Αριστείδη αναφέρθηκε ο Απ. Κακλαμάνης και συνέχισε ο Γιάννης Τζανετάκος. Μας θύμισε τη δύσκολη σχέση, στο τραχύ κλίμα του ψυχρού πολέμου, μεταξύ ν. ΕΔΑ και ΟΝΕΚ που ξεπεράστηκε ωστόσο και με τη συμβολή του Αριστείδη. Συγκροτήθηκε η ΕΦΕΕ με πρόεδρο τον Τζανετάκο, γραμματέα τον Γιάννη Γιανουλόπουλο και μέλος του ΚΣ τον Αριστείδη, Απρίλιο 1963.
Δεύτερος, η κομματική νεολαία εκεί όπου έφερνε τα αποκρυσταλλώματά του από τη συνδικαλιστική του δράση στη Νομική. Στο ζήτημα της συγχώνευσης ν. ΕΔΑ και ΚΝΓΛ υποστηρίζει ότι στους στόχους της νέας Οργάνωσης να είναι και ο σοσιαλισμός, ενώ θα έπρεπε να μην επιδιώκει η οργάνωση να υποκαταστήσει το κίνημα με τους στόχους της. Ήταν φανερή η επιρροή της αριστερής πίεσης που ασκούσε κυρίως η Σπουδάζουσα. Οι απόψεις αυτές δεν έγιναν αποδεκτές. Ωστόσο, ήταν αυτός εκπρόσωπος της ν. ΕΔΑ που μαζί με τον Μίκη Θεοδωράκη ανακοίνωσαν τη νέα οργάνωση, τη ΔΝΛ. Μετά το στρατιωτικό είναι ξανά στέλεχος της ΔΝΛ, γραμματέας της πολυάριθμης οργάνωσης Αθήνας. «Υπήρχε συνεργασία, φαντασία και δημιουργικότητα (…) Αυτές τις λέξεις επέλεξε ο Αριστείδης Μανωλάκος στην αποτίμησή του για το νεανικό κίνημα του 1960 σε μια ωραία ερευνητική δουλειά για τους Λαμπράκηδες», θύμισε ο Αλέξης Χαρίτσης. Αυτά τον διαπερνούσαν έως σήμερα.
Τρίτος, ο ρόλος στη δικτατορία. Στην παρανομία αμέσως, το Πάσχα συνεδρίασαν στελέχη της Νεολαίας –Αριστείδης, Γιώργος Βότσης, Μίκης, Χρόνης Μίσσιος κ.ά.– και ιδρύθηκε το Πατριωτικό Μέτωπο (ΠΑΜ). Μαζί με τον Χριστόφορο Αργυρόπουλο, τον συνδικαλιστή της ΕΦΕΕ Απόστολο Μπέση, την ηθοποιό Κίτυ Αρσένη, διευρύνουν την οργάνωση. Μετά τη σύλληψη του Κώστα Φιλίνη, μαζί με τον Γιώργο Βότση επιμένουν να μπει στην απόφαση του Εθνικού Συμβουλίου του ΠΑΜ κριτική για τη χλιαρή στάση της ΕΣΣΔ έναντι της Χούντας.
Τέταρτος, σύλληψη τον Νοέμβριο 1967 και τα βασανιστήρια στη Μπουμπουλίνας και στον Διόνυσο. Τον Μάρτιο 1968, που και ο γράφων κρατήθηκε εκεί, οι φαντάροι ακόμη διηγούνταν το «πέρασμά» του. Η διάσπαση του ΚΚΕ τον βρίσκει στη Μπουμπουλίνας και τον «ενημέρωσε» ο Λάμπρου!
Πέμπτος, Παρθένι. Εναντίον της πλευράς Κολιγιάννη στο ΚΚΕ μετά τη διάσπαση, όμως δεν εντάσσεται στο ΚΚΕ εσωτερικού. Μαζί με άλλα στελέχη, ιδίως της νεολαίας, συγκροτούν το «Χάος» όπως λεγόταν εκείνη η συσπείρωση λόγω του μεγάλου εύρους απόψεων. Εκεί διαμορφώνεται η νέα του ταυτότητα. «Η πολιτική του σκέψη υπήρξε τολμηρή, βαθιά αντιδογματική. Τα κείμενά του, κείμενα ενεργού στελέχους, διανοούμενου της Αριστεράς ξεχώριζαν για τη λιτότητά τους, την κριτική αλλά και την αυστηρότητα στη σκέψη, στοιχεία που τον χαρακτήριζαν συνολικά», ανέφερε ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης.
Δημοσιογράφος, συνδικαλιστής
Έκτος σταθμός μετά την επιστροφή από την εξορία. Στην ανανεωτική Αριστερά πάντα, δεν μετέχει σε κόμμα. Αφιερώνεται στη δημοσιογραφική του διαδρομή: Αυγή, Ελευθεροτυπία. Πρόεδρος της ΕΣΗΕΑ δύο φορές, συνέβαλλε καθοριστικά στον μετασχηματισμό της από μία σκληρή συντεχνία σε ζωντανό σωματείο εργαζομένων στην ενημέρωση, όντως, της κοινωνίας. «Παρά τις αντιδράσεις, πρωτοστάτησες στο άνοιγμα της ΕΣΗΕΑ στους εκατοντάδες συναδέλφους, που εργάζονταν στους τηλεοπτικούς και ραδιοφωνικούς σταθμούς. Και δεν ήταν καθόλου αυτονόητη η ιστορική αυτή τομή 28 χρόνια πριν. Οι αρχές δεοντολογίας της ΕΣΗΕΑ έχουν την σφραγίδα της προεδρίας Μανωλάκου το 1998», θύμισε ο Σταύρος Καπάκος. Ενθάρρυνε αποφασιστικά τους νέους συναδέλφους.
Έβδομος σταθμός, η συμμετοχή του ξανά σε κόμμα της Αριστεράς, στην ΕΑΡ που προέκυψε από τη διάσπαση του ΚΚΕ εσωτερικού. Μέλος της Γραμματείας της συνέβαλλε στη δημιουργία του Συνασπισμού της Αριστεράς και της Προόδου. Η κυβέρνηση Τζαννετάκη, ωστόσο, τον ανησυχεί. Όπως θύμισε ο Τηλέμαχος Χυτήρης μαζί με τον Γρηγόρη Γιάνναρο τον επισκέφθηκαν αναζητώντας λύση για μη παραπομπή Α. Παπανδρέου. Δεν τα κατάφεραν. Βαθμιαία ατόνησε η συμμετοχή έως την αποχώρησή του την περίοδο όπου στον ΣΥΝ πρόεδρος εκλέγεται ο Νίκος Κωνσταντόπουλος.
Όγδοος «σταθμός» η συμβολή του στη συγκρότηση των Αρχείων της ΕΜΙΑΝ και των ΑΣΚΙ. Υποδειγματικό το αρχείο του για τον πλούτο του με πολλά χειρόγραφα, εκθέσεις, σχόλια κτλ. Μαζί με την Ιωάννα Παπαθανασίου εργάστηκαν για το αρχείο της ΔΝΛ. Είχε βαθιά αίσθηση ιστορικότητας.
Ένατος «σταθμός», η –διακριτική– παρουσία στα τεκταινόμενα στην ανανεωτική Αριστερά μετά το 2000. Παρακολούθησε με ενδιαφέρον τον Χώρο Διαλόγου και την εν συνεχεία ίδρυση του ΣΥΡΙΖΑ. Το 2004 υπογράφει μαζί με 1.500 Λαμπράκηδες κείμενο στήριξής του. Στο συνέδριο του 2016, θύμισε ο Σωκράτης Φάμελλος, «τη στήριξή του στο ενωτικό εγχείρημα του ΣΥΡΙΖΑ, που σηματοδοτήθηκε με την ενεργό και ουσιαστική συμμετοχή του στην πρώτη Επιτροπή Δεοντολογίας την περίοδο 2017 – 2022 και στο τιμητικό προεδρείο του Συνεδρίου μας το 2022».
Δέκατος «σταθμός», η παρακολούθηση, οι πικρές και αυστηρές του σκέψεις για το τέλος του ΣΥΡΙΖΑ. Συζητά με συντρόφισσες και συντρόφους. Στις ευρωεκλογές, μαζί με τη Μαρία, συνυπογράφουν κείμενο στήριξης της Νέας Αριστεράς μαζί με άλλους που υπήρξαν μέλη αντιδικτατορικών οργανώσεων, ενεργοί αριστεροί πολίτες σε διάφορες οργανώσεις της Αριστεράς προδικτατορικά «πολλών αφετηριών και εμπειριών από τη δράση μας δεκαετιών», όπως σημείωναν. Υπέρ της ΝεΑρ «ως χώρου αναφοράς για το δύσκολο έργο που πρέπει να ακολουθήσει». Ελπίδα και επιφύλαξη μαζί.
Υπάρχει και ενδέκατος σταθμός: ο Ασωπός, η παραλία του όπου είχαν την καλύβα τους ως πρόχειρο καλοκαιρινό αναπαυτήριο. Εκεί βρεθήκαμε όταν κάναμε διακοπές στους Μολάους. «Είχε ισχυρά βιώματα από τη Λακωνία», σημειώνει ο συμπατριώτης του Παναγιώτης Γεωργουδής. «Εγώ είμαι απλώς Μανιάτης. Ένας Λάκων», απαντούσε όπως μας λέει ο Παντελής Μπουκάλας, όταν τον πείραζε για την αυστηρότητά του. «Στο καλό, Αριστείδη μου. Μανωλάκωνά μας», αντιγράφω ξανά τον Παντελή. Τα συλλυπητήρια και την αγάπη μας ως «Εποχή» στη Μαρία, την Κατερίνα, τον Κυριάκο.
Φωτογραφία: Στράτος Χαβαλεζής / Eurokinissi
