Τζόναθαν Λέθεμ «Οι κόκκινες βασίλισσες» (μτφ. Ελένη Ηλιοπούλου, εκδ. Κέδρος, 2015)
Σε μια συνέντευξή του στον Γρηγόρη Μπέκο, στο Βήμα, το 2014, ο Τζόναθαν Λέθεμ έλεγε ότι «στην ίδια τη μυθολογία της αμερικανικής ταυτότητας ενυπάρχει μια πολύ ξεκάθαρη και εχθρική διάθεση απέναντι στην ιδέα ότι υπάρχουν τάξεις σε αυτή τη χώρα. Η αυτοϊκανοποιητική πεποίθηση ότι με έναν τρόπο είμαστε μια απολύτως ισότιμη κοινωνία είναι το πιο αγαπημένο ψέμα της κουλτούρας μας, και υπάρχει ταυτοχρόνως με μια εξωφρενική φαντασίωση ότι ο καθένας μπορεί να εισχωρήσει στο βασίλειο των πλουσίων ανά πάσα στιγμή». Με αυτή τη μυθολογία έρχεται να αναμετρηθεί στο καινούργιο του βιβλίο ο Λέθεμ, γράφοντας μια σάγκα για τρεις γενιές αριστερών στις ΗΠΑ, καθώς στο φόντο εξελίσσονται τα μεγάλα κοινωνικoπολιτικά γεγονότα που σημάδευαν τη χώρα και τον πλανήτη, ξεκινώντας από την έκθεση του Χρουστσόφ στο 20ό Συνέδριο του ΚΚΣΕ, το 1956, με τον αναπάντεχο τίτλο «Για την προσωπολατρία και τις επιπτώσεις της», που έριχνε φως σε ένα μέρος από τα σκοτάδια της σταλινικής περιόδου.
«Ή θα σταματήσεις να πηδάς μαύρους μπάτσους ή θα πάρεις πόδι από το Κομμουνιστικό Κόμμα»: αυτή είναι η πρώτη πρόταση του βιβλίου και εκτοξεύεται το φθινόπωρο του 1955 από την ειδική επιτροπή που έχει στείλει το κόμμα στη Ρόουζ Ζίμερ, την «Κόκκινη Βασίλισσα» του Σάνισαϊντ Γκάρντενς της Νέας Υόρκης. Η κομματική επιτροπή εισβάλλει, νομιμοποιημένη, στην ιδιωτική ζωή της Ρόουζ και χαρακτηρίζει την ερωτική σχέση της με τον μαύρο αστυνομικό «υπερβάλλοντα ζήλο στον αγώνα υπέρ της ισότητας των νέγρων». Η Ρόουζ διαγράφεται από το κόμμα λίγο προτού οι Νιού Γιορκ Τάιμς δημοσιεύσουν μεταφρασμένη την ιστορική ομιλία του Χρουστσόφ. Η Ρόουζ, μια κομμουνίστρια που σκληραίνει διαρκώς μέσα στην καθημερινή περιπέτεια να είναι αριστερή στις ΗΠΑ, συγκρούεται με την εξουσία τόσο του κράτους όσο και του κόμματος, όντας όμως και η ίδια ένας άνθρωπος εξουσιαστικός, κάτι το οποίο ο Λέθεμ ίσως επενδύει με μια γενική συμβολική αξία για μια Αριστερά που πολέμησε την εξουσία αναπαράγοντας πολλές φορές παρόμοια εξουσιαστικά μοντέλα.
Προσωπικές ιστορίες, μεγάλα γεγονότα
Κόρη της Ρόουζ είναι η Μίριαμ: «μια μπολσεβίκα των πέντε αισθήσεων», που θα φτάσει τελικά μέχρι την επαναστατημένη Νικαράγουα των Σαντινίστας. «Η ταυτότητά μου ήταν Νεοϋορκέζα και αριστερή. Μια αντι-Αμερικανίδα Αμερικανίδα, πράγμα που ήταν ήδη αρκετά πολύπλοκο, ένας ρόλος που απαιτούσε συνεχή επαγρύπνηση», λέει κάπου η Μίριαμ πασχίζοντας να περιγράψει την ταυτότητά της μέσα στο εχθρικό έδαφος όπου ζει.
Και μετά, ο Άλμπερτ, ο γερμανός αριστοκράτης και σύζυγος της Ρόουζ που μετά τον πόλεμο επιστρέφει στη Γερμανία με εντολή του κόμματος, ο Σίσερο, γιος του μαύρου εραστή της Ρόουζ, ο τραγουδιστής της φολκ Τόμι Γκόγκαν, σύζυγος της Μίριαμ, ο γιος της Μίριαμ, Σέρτζιους, και άλλοι, και άλλοι. Παράλληλα με τις προσωπικές ιστορίες όλων αυτών των χαρακτήρων, παρελαύνουν στο φόντο πολλά σημεία αναφοράς τόσο της ιστορίας της Αριστεράς όσο και της κοινωνικοπολιτικής ιστορίας των ΗΠΑ: ο φόβος την εποχή του Ψυχρού Πολέμου («μη λες ούτε καν τη λέξη καπιταλισμός, από τρόμο για το υπονοούμενο αντίθετό του»)· ο αγώνας για τα δικαιώματα των Μαύρων, το Καλοκαίρι της Ελευθερίας του 1964, η Κου-Κλουξ-Κλαν, το φλεγόμενο Μισισίπι· το Γκρίνουιτς Βίλατζ που «μέσα σε μια δεκαετία διέσπειρε την ενέργειά του παντού» στη Νέα Υόρκη· το «Στόουνγουολ», οι διώξεις και οι αγώνες των ομοφυλοφίλων· ο φόβος της παρακολούθησης, το FBI και ο μακαρθισμός· οι χίπις, η ψυχεδέλεια, η αμφισβήτηση· τα κινήματα αλληλεγγύης στη Λατινική Αμερική· οι Γουέδερμεν· οι πορείες κατά της Ατομικής Ενέργειας· το διάχυτο κλίμα επιτήρησης και καταστολής μετά την 11η Σεπτεμβρίου· το κίνημα Occupy.
Οικογενειακή ζωή, ένας κατακλυσμός από μοναξιές
Όλα αυτά τα γεγονότα τρέχουν στο βάθος και αποτυπώνονται μέσα από το πρίσμα των προσωπικών σχέσεων και ιστοριών των πρωταγωνιστών του μυθιστορήματος. «Η οικογενειακή ζωή, ένας κατακλυσμός από μοναξιές», έγραφε σε ένα διήγημά του που δημοσιεύτηκε στο New Yorker ο Λέθεμ. Περιπλανώμενος σε αυτές τις μοναξιές, ο Λέθεμ θέλει να σκιαγραφήσει στο φόντο ένα μεγάλο κοινωνικοπολιτικό πανόραμα μετατοπίζοντας διαρκώς τις αφηγηματικές φωνές (χρησιμοποιεί ακόμα και επιστολές μέσα από τα αρχεία της Στάζι), παίζοντας με τις χρονικές στιγμές ή περιόδους και αποτυπώνοντας πάντα εξαιρετικά το κλίμα στη Νέα Υόρκη στις εποχές που επιλέγει.
Σαρκαστικός πολλές φορές, πάντα με κριτική ματιά, συχνά σκληρά επικριτικός, ο Λέθεμ περιγράφει τα ιδανικά, τις αποτυχίες, τις αυταπάτες, τις διαψεύσεις, τα φετίχ (οι αναφορές στη μουσική, στον Ντίλαν, στην επιμονή σε μια «παλιά, καλή φολκ», στην άρνηση κάποιων να αποδεχτούν τη νέα εποχή που εισβάλλει, είναι εξαιρετικές), τις δεύτερες προσπάθειες εκείνων που στρατεύτηκαν στην Αριστερά των ΗΠΑ, διηγούμενος με έναν τρόπο και ένα κομμάτι της προσωπικής του ιστορίας.
Ένα πολιτικό βιβλίο, λοιπόν, που μιλάει για πολιτική μιλώντας για τους ανθρώπους που κάνουν πολιτική, κυρίως για τη μητέρα και την κόρη, τις δύο Κόκκινες Βασίλισσες. Την Κόκκινη Βασίλισσα –μια από τις «πρωταγωνίστριες» στο Μέσα από τον καθρέφτη (τη συνέχεια της Αλίκης στη Χώρα των Θαυμάτων) του Λούις Κάρολ– την συναντάμε (ως απλή αναφορά, βέβαια) και στις Σκιές του Μπρούκλιν, το προηγούμενο βιβλίο του Λέθεμ που μεταφράστηκε στα ελληνικά (μτφ. Κ. Καλτσάς, εκδ. Κέδρος). Κάποια εμμονή του Λέθεμ; Έχουν άραγε κάποια σχέση οι δικές του Κόκκινες Βασίλισσες με την Κόκκινη Βασίλισσα του Κάρολ; Μετά την ανάγνωση των βιβλίων του Λέθεμ, μια ματιά στις κλασικές περιπέτειες της Αλίκης ίσως μπορεί να δώσει κάποια απάντηση.
Κώστας Αθανασίου
