εικόνα: «Το πλοίο των τρελών» (Das Narrenschiff, περίπου 1490-1500) του Ολλανδού ζωγράφου Ιερώνυμου Μπος. Αποτελεί μια αλληγορία της ανθρώπινης άγνοιας, της ηθικής παρακμής και της ακολασίας
Ο Lelio Demichelis είναι Ιταλός κοινωνιολόγος και κοινωνικός φιλόσοφος που εμπνέεται από την Κριτική Θεωρία της Σχολής της Φρανκφούρτης. Είναι ο συγγραφέας του βιβλίου «Τεχνο-αρχία, ή το πλοίο των τρελών: Η ψηφιακή κοινοτοπία του κακού» (Derive Approdi, 2025). Ένα πλοίο που, σε αντίθεση με αυτό που ζωγράφισε ο Ιερώνυμος Μπος το 1494 – χωρίς πανιά και πηδάλιο – έχει φουσκωμένα πανιά και πηδάλιο σταθερά στον δρόμο του κέρδους, της ψηφιοποίησης και της εκμετάλλευσης των ανθρώπων και της βιόσφαιρας.
Ο Lelio Demichelis προτείνει μια ριζοσπαστική αν-αρχική και δημοκρατική κριτική της κυρίαρχης ολοκληρωτικής εξουσίας, του τεχνολογικού συστήματος και της νέας τάξης μηχανών (!).
Τεχνο-αρχία
Οι αλγόριθμοι αναφέρονται συχνά ως σύνθετα τεχνικά εργαλεία ελέγχου. Ο Lelio Demichelis εισάγει στη συζήτηση νοηματοδότησης και προσδιορισμού της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) τον όρο «τεχνο-αρχία», ως ένα νέο πραγματικό, λογικό και οντολογικό καθεστώς. Δηλαδή, οι αλγόριθμοι δεν είναι μόνο τεχνικά εργαλεία ελέγχου, αλλά μια οντολογική τεχνική μορφή ετερόνομης διακυβέρνησης της ανθρώπινης ζωής, σε μια τεχνολογική κοινωνία όπου ο άνθρωπος αποδέχεται και παραιτείται ακόμη και από το να σκέφτεται, εκχωρώντας τη λειτουργία αυτή στην τεχνητή νοημοσύνη.
Ο συγγραφέας εκτιμά ότι όλα αυτά έχουν τις ρίζες τους στη νεωτερικότητα, στην επιστημονική και στη συνέχεια στη βιομηχανική επανάσταση, και ότι η τεχνο-αρχία είναι υπερ-ολοκληρωτική, απορροφώντας και ενσωματώνοντας ακόμη και φαινομενικά επιμέρους, τομεακούς ολοκληρωτισμούς – όπως τον ψηφιακό, τον βιομηχανικό και τον καταναλωτικό.
Η τεχνο-αρχία εκδηλώνεται στην οντολογία του εργαλειακού/υπολογιστικού-βιομηχανικού ορθολογισμού, εννοώντας με τον όρο «οντολογία» το αναγνωρισμένο «πρωτόκολλο» ομοιόμορφου τρόπου ζωής και σκέψης του καθενός. Είναι η εξουσία όχι τόσο των μεμονωμένων ανθρώπων (όπως η μοναρχία ή η ολιγαρχία), αλλά ενός συστήματος σκέψης της ψηφιακής υπερ-νεωτερικότητας, που μας έχει εγκλωβίσει σε ένα κλουβί από αριθμούς, υπολογισμούς και υπολογισιμότητα (calculability), σχεδιασμό και τυποποίηση, ακόμη κι αν όλα προβάλλονται (προωθούνται) ως νέα και καινοτόμα εμπορεύσιμα προϊόντα.
Εδώ συναντάμε τη σύγχυση μεταξύ μαθηματικής ακρίβειας και ηθικής ορθότητας!
Η πολιτική διάσταση
Στο μέτρο που η τεχνολογία δεν είναι το μέσο αλλά ο απώτερος σκοπός στον οποίο «υπάγονται» τα πάντα, αναδεικνύεται επιτακτικά η ανάγκη προσδιορισμού της εμπλοκής και των δυνατοτήτων παρέμβασης της «πολιτικής», ως παραγωγού εναλλακτικών προτάσεων αντιμετώπισης του κινδύνου που συνιστά η εξουδετέρωση της διαλεκτικής σχέσης μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας, η οποία μετατρέπει όλους σε απλούς «λειτουργούς» ενός μηχανισμού που δεν διαθέτει χώρους διαφωνίας.
Κατά τον Demichelis δεν μπορεί να υπάρξει χώρος εάν η «πολιτική» εκλαμβάνεται ως «τεχνολογία» και «οικονομισμός», και η φροντίδα για τη δημιουργία αυτού του χώρου είναι το τρέχον πολιτικό επίδικο. Σήμερα κυριαρχεί το ίδιο το οντολογικό/τελεολογικό καθεστώς (η αρχία) της απεριόριστης ανάπτυξης και της θέλησης για κυριαρχία. Και, ως εκ τούτου, η κατάργηση της τεχνο-αρχίας φαίνεται να είναι η μόνη και τελευταία δυνατότητα που απομένει, δύσκολη αλλά αναπόφευκτη.
Εκτιμά ότι ο μαρξισμός δεν έρχεται αρωγός σε αυτό, στο μέτρο που, ενώ έχει αποδεχθεί την «αρχική» εξουσία του καπιταλισμού, δεν αναγνωρίζει το ίδιο για άλλες «αρχικές» εξουσίες, όπως η βιομηχανική τεχνολογία οργάνωσης της παραγωγής. Δηλαδή, είναι η τεχνική οργάνωση του εργοστασίου και όχι η ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής η αιτία της κοινωνικής καταπίεσης, όπως έγραψε η Simone Weil, με τη μετατροπή της κοινωνίας σε εργοστάσιο. Σε αυτό το πλαίσιο ο Τεϋλορισμός αντιπροσωπεύει την τεχνο-αρχική οντολογία που γίνεται πράξη, σήμερα ψηφιακή, η οποία έχει διαλύσει το εργοστάσιο, την εργατική τάξη, το άτομο (κάνοντάς το divisum) – και τελικά την ίδια τη γνώση, στον γνωστικό Τεϋλορισμό της τεχνητής νοημοσύνης – έτσι ώστε τα πάντα να μπορούν να υπαχθούν, να ενσωματωθούν στην «αρχία».
Η Αριστερά συνεχίζει να «καθυστερεί» να συλλάβει με πολιτικούς όρους ότι, μεταξύ του ανθρώπου, της ελευθερίας, της δημοκρατίας και της βιόσφαιρας, από τη μία πλευρά, και της τεχνο-αρχίας, από την άλλη, οποιοσδήποτε συμβιβασμός (όπως μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας) είναι αντιπαραγωγικός σε μια πορεία ανθρώπινης χειραφέτησης.
Ανθρωπολογική προσαρμογή
Στο βιβλίο αναφέρεται η τάση «προσαρμοστικότητας» της ανθρωπότητας στη δομή της μηχανοποιημένης κοινωνίας, όπου καθίσταται δύσκολη ακόμη και η ανίχνευση του «ανθρώπινου στοιχείου», στο πλαίσιο της λογικής της αποτελεσματικότητας, που έχει μετατρέψει την απελευθερωμένη ανθρώπινη πράξη σε προέκταση ενός παγκόσμιου λογισμικού (global software).
Για το θέμα αυτό ο Ιταλός κοινωνιολόγος γυρίζει στο 1933 και υπενθυμίζει το σύνθημα της Παγκόσμιας Έκθεσης στο Σικάγο: «Η επιστήμη ανακαλύπτει, η βιομηχανία (δηλαδή η τεχνολογία) εφαρμόζει, και ο άνθρωπος προσαρμόζεται». Και από τότε – στην πραγματικότητα από την επιστημονική και στη συνέχεια τη βιομηχανική επανάσταση – η κοινωνία προσαρμόστηκε στη βιομηχανική γραμμή συναρμολόγησης, στην ατομική βόμβα, στην ευελιξία της εργασίας και τώρα στην τεχνητή νοημοσύνη και την κλιματική κρίση, σαν να πρόκειται για αναπόφευκτα γεγονότα και όχι για αποτελέσματα της τεχνο-αρχίας.
Δηλαδή, είμαστε αντιμέτωποι με ένα γιγαντιαίο έλλειμμα δημοκρατίας, με μια μέγιστη αλλοτρίωση και μια κολοσσιαία ανισορροπία δυνάμεων, πιστεύοντας ότι μπορούμε να αποφασίζουμε σχεδόν για οτιδήποτε, αλλά ποτέ για την επιστήμη, την τεχνολογία και το κεφάλαιο, δηλαδή για τις δυνάμεις που έχουν το μεγαλύτερο αποτύπωμα στην κοινωνία.
Συμπερασματικά, δεν αρκεί (αν και εξακολουθεί να είναι καθήκον) η διατήρηση χώρων και χρόνων που ξεφεύγουν από το καπιταλιστικό-νεοφιλελεύθερο τρίπτυχο αξιοποίηση/εμπορευματοποίηση/αποτελεσματικότητα και, πάνω απ’ όλα, από την τεχνική ολοκλήρωση.
Σύμφωνα με τον Demichelis είναι απαραίτητο «να ενεργοποιηθεί μια νέα σύγκρουση/ανταγωνισμός ενάντια στην “αρχική” εξουσία – και αν είναι αλήθεια ότι η κριτική της νεωτερικότητας δεν είναι κάτι νέο, είναι ριζικά νέο να τη θεωρούμε μια “αρχική” εξουσία». Μόνο με την αναγνώρισή της ως «αρχικής» δύναμης ίσως καταστεί δυνατό να δημιουργηθεί μια καταργητική, αντι-αρχική και ταυτόχρονα επαν-ιδρυτική σκέψη, δημο-κρατική και πάντα αν-αρχική.
Η αναγκαιότητα επαναπροσδιορισμού της σχέσης μεταξύ ανθρώπου και τεχνολογίας γίνεται λοιπόν φανερή, καθώς η τεχνο-αρχία δεν επιτρέπει ούτε την αμφισβήτηση ούτε τη διαφοροποίηση. Είναι κρίσιμο να αναδειχθεί ένας νέος λόγος που θα τοποθετεί τον άνθρωπο στο κέντρο των εξελίξεων, αντί να τον καθιστά παθητικό αποδέκτη των συνεπειών τους. Η αντίσταση σε αυτήν την «αρχική» εξουσία δεν είναι απλώς ζήτημα πολιτικής βούλησης, αλλά βαθιά υπαρξιακό και κοινωνικό αίτημα, που απαιτεί τη συγκρότηση συλλογικών μορφών σκέψης και δράσης.
