Του Γιάννη-Ορέστη Παπαδημητρίου
Με τον καθένα να διαλέγει το απόσπασμα που του ταιριάζει, οι «Θέσεις για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας» του Βάλτερ Μπένγιαμιν έγιναν συλλογικό καταφύγιο τον Αύγουστο, για όσους έζησαν τις ανακατατάξεις βαθύτερα από το επίπεδο της βιοποριστικής ανησυχίας. Αποσπάσματά του διαβάστηκαν ξανά, υπογραμμίστηκαν, ενσωματώθηκαν σε σχόλια και κείμενα, γράφτηκαν σε προσωπικά σημειωματάρια. Στο αποκαλυπτικό κείμενο του Γερμανού φιλοσόφου, οι αιρετικοί μιας Δύσης, που ο Θεός της έχει υποβαθμιστεί για το hoi polloi σε γραφικό κειμήλιο και γραφειοκρατικό θεμέλιο, βρήκαν πάλι ένα κομμουνιστικό προσευχητάρι, ένα σύνολο στηριγμάτων για την κλονισμένη πίστη, δοσμένο σε θραυσματική μορφή για ν’ ανασύρεται εύκολα στις καταστάσεις έκτακτης ανάγκης.
Πολλοί φέτος προσπάθησαν, για μία εισέτι φορά, να καταλάβουν την κίνηση με την οποία ο Άγγελος της Ιστορίας απομακρύνεται απ’ τα «ερείπια επί ερειπίων», που συσσωρεύονται στα πόδια του. Ο μυστικιστικός λυρισμός του κειμένου, όμως, ελάχιστα έχει να κάνει με κατηγορίες όπως «αντίληψη» και «κατανόηση». Είναι μια βίαιη υφαρπαγή της υπερβατικής σκέψης και μια επίταξή της στην υπηρεσία του ιστορικού υλισμού, πράξη της οποίας ο συγγραφέας έχει πλήρη επίγνωση. «Η σκέψη μου συμπεριφέρεται στη θεολογία όπως το στυπόχαρτο στη μελάνη», λέει. «Έχει πλήρως διαποτιστεί από αυτή. Αν ακολουθούσαμε όμως το στυπόχαρτο, τίποτα απ’ όσα γράφτηκαν δεν θα απέμενε».
Η θέαση του Σεπτέμβρη
Μπορεί ο Άγγελος της Ιστορίας να έχει δώσει τη θέση του στον φανταστικό «ιστορικό του μέλλοντος», είναι όμως ο ηθογράφος του μέλλοντος, που θα περισώσει τους κώδικες των υποκειμένων, που η ιστοριογραφία θα αφήσει έξω απ’ τις αφηγήσεις της – κι εύκολα αυτός θα έβρισκε ότι δεν υπάρχει πιο μπενγιαμινικό στοιχείο της εγχώριας πραγματικότητας, από τον τρόπο με τον οποίο τα υποκείμενα αυτά βλέπουν το Σεπτέμβρη.
Συμβαίνει κάθε χρόνο σαν εξ αποστάσεως χορός μεταξύ των μεγάλων ΜΜΕ και της ριζοσπαστικής Αριστεράς: «έρχεται θερμός Σεπτέμβρης» για τα μεν, «από Σεπτέμβρη θα γίνει χαμός» για τους δε. Δεν είναι όμως ποιοτικά όμοιες αυτές οι φράσεις. Για τα ΜΜΕ είναι μια απέλπιδα προσπάθεια να προσελκύσουν το ενδιαφέρον της μειοψηφίας που δεν παραθερίζει, σχολιάζοντας τη συστηματική τάση των ελληνικών κυβερνήσεων να επιλέγουν τον πρώτο μήνα του φθινοπώρου για την εφαρμογή των πιο επίμαχων πολιτικών. Για τη ριζοσπαστική Αριστερά όμως, αυτό το ετήσιο μάντρα είναι αρκετά πιο πολύπλοκο, πολιτισμικά και πολιτικά.
Ως φαινόμενο, έχει σίγουρα μια διάσταση ενοχών: ο – αρκετά δυσανάλογος σε σχέση με την πραγματική δραστηριότητα – μιλιταντισμός με τον οποίο οι ριζοσπαστικοί χώροι κοιτούν τον εαυτό τους, απαιτεί κάποιου είδους εξιλέωση ακόμα και για τις καλοκαιρινές διακοπές, μεταφράζοντάς τες απαραιτήτως σε ανασύνταξη δυνάμεων ενόψει κάποιας εξέγερσης. Η πύκνωση του πολιτικού χρόνου, η κινητοποίηση μεγάλων μερίδων του εγχώριου πληθυσμού και οι ριζικές ανακατατάξεις που επέφερε στην ελληνική κοινωνία το μνημόνιο, έχουν μετατρέψει αυτό το έθιμο σε μαζική πολιτισμική σταθερά, διογκώνοντας την προσμονή για ρήξεις που δεν έρχονται ποτέ. Χαρακτηριστικά, ο Σεπτέμβριος του 2011, είδε την επιστροφή του πλήθους στις πλατείες με σαφώς μικρότερη ορμή απ’ την αναμενόμενη.
Όμως η ψυχολογία δεν είναι παρά η επιφάνεια του ζητήματος. Υπάρχει ένα βαθύ πολιτικό υπέδαφος, πάνω στο οποίο αναπαράγεται μια τέτοια προσμονή, ανάμεσα στις μορφές που προσλαμβάνει η ελληνική Αριστερά. Μια εκ πρώτης όψεως ανυπομονησία, που βλέπει τις ρήξεις, τις εξεγερσιακές και επαναστατικές διαδικασίες σαν στιγμιαία συμβάντα, ξεπερνώντας τις απαιτήσεις της μακροπρόθεσμης οργανωτικής δουλειάς. Ο μύθος του ταραχώδους Σεπτέμβρη είναι φτιαγμένος για μια αυστηρά πολιτική Αριστερά, που μετράει τη δύναμη της στη βάση της ιδεολογικής απήχησης. Είναι μια λογική που εκτείνεται απ’ τις κεντρικότερες κρατικές θέσεις μέχρι τις πιο αυτόνομες μορφές, η οποία έχει αναγάγει το σύνολο του πολέμου σε μια σύγκρουση λόγων, με το υλικό της, ανθρώπινο επίδικο, να βρίσκεται κάπου ξεχασμένο στο φόντο.
Οι Σεπτέμβρηδες του προβληματισμού
Κανένας Σεπτέμβρης δεν ικανοποίησε τις προσδοκίες – αντίθετα, ως μήνας φέρνει ξανά και ξανά συστηματικό προβληματισμό. Άλλωστε, έχουν περάσει μόλις δύο χρόνια απ’ τον Σεπτέμβρη που στη θέση της φανταστικής εξέγερσης, ήρθε η δολοφονία του Παύλου Φύσσα στο πλαίσιο της ανοδικής πορείας της Χρυσής Αυγής. Οι αρχές των φθινοπώρων της κρίσης είχαν μόνο απογοητεύσεις, μερικές εξ αυτών πληρωμένες με πολύ σκληρό τίμημα.
Φέτος πέθανε η προσμονή· και στη θέση της όλα επιτρέπονται. Οι πολιτικές κοινότητες επανακαθορίζονται, το πλαίσιο αλλάζει και στην αντίπερα όχθη, βρίσκονται άνθρωποι που κάποιοι, κάποτε αντιλαμβάνονταν ως συμμάχους. Ο Άγγελος της Ιστορίας του Μπένγιαμιν επανέρχεται στον ρόλο του φύλακα των ερειπίων, στοιχειώνοντας ακόμα πιο ισχυρά τις μύχιες σκέψεις των χορευτών του κοινωνικού ανταγωνισμού. Αυτή τη φορά, είναι ο «Αρχάγγελος τον Σεπτέμβριον, βοών μέσα στην πλάση» του Ανδρέα Εμπειρίκου που βγαίνει μπροστά. Κι αυτός δεν μιλάει μελαγχολικά: «Τίποτε μη φοβάσαι./Έαρ, χειμώνας, θέρος-/όπου κι αν είσαι-/είναι η ρομφαία μου μαζί σου.»
•
