Του Λουκ Κούπερ*
Όταν παγιδευτεί κανείς στο νεοφιλελεύθερο εφιάλτη, μπαίνει στον πειρασμό να επιχειρήσει το οτιδήποτε προκειμένου να ξυπνήσει. Όμως, όταν το μόνο που σκεφτόμαστε είναι η απόδραση, το όραμα γρήγορα οδηγεί στην αυταπάτη. Πρόκειται για μια συνηθισμένη παγίδα για τις ριζοσπαστικές ομάδες λαϊκών κινημάτων και κομμάτων, που έχουν αρχίσει να αναδιαμορφώνουν το ευρωπαϊκό πολιτικό τοπίο τα τελευταία χρόνια. Η ελπίδα να διορθωθούν τα πράγματα γρήγορα, οδηγεί στην ανάδειξη αυτών των νέων πολιτικών σχηματισμών σε συνασπισμούς κοινωνικών ομάδων που επιθυμούν να βρεθεί επειγόντως μια εναλλακτική λύση στο αποτυχημένο οικονομικό μοντέλο. Αλλά ακόμα και όταν, παρά τις αντίξοες συνθήκες, επιτευχθεί η εκλογική νίκη σε μια χώρα, η τραγωδία για την αριστερά σε μια περίοδο παγκοσμιοποίησης και αλληλοεξάρτησης είναι ότι ακόμα και αυτή η επιτυχία δεν αρκεί. Η ανάγκη, όχι μόνο να σκεφτόμαστε παγκόσμια, αλλά και να ενεργούμε παγκόσμια, θέτει τον πήχη ψηλότερα για κάθε σοβαρή εναλλακτική οικονομική πολιτική.
Οι εξελίξεις στην πολιτική σκηνή της Ελλάδας εισήγαγαν και στη Βρετανία τις προκλήσεις που πρέπει να αντιμετωπίσει η ευρωπαϊκή ριζοσπαστική αριστερά. Η βίαιη επιβολή λιτότητας στον ελληνικό λαό από τους ευρωπαϊκούς θεσμούς, σε πείσμα της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ, οδήγησε πολλούς που ποτέ δεν είχαν διανοηθεί να ψηφίσουν υπέρ του «Brexit», της εξόδου της Βρετανίας από την ΕΕ, να αρχίσουν τώρα να το σκέφτονται.
Το χάσμα ανάμεσα στην αριστερά υπέρ της παραμονής και την αριστερά υπέρ της εξόδου, είναι αναλυτικό όσο και πολιτικό. Αντικατοπτρίζει τη διαφωνία αν οι δομικές δυνάμεις της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, όπως ο έλεγχος που ασκούν οι εταιρείες και οι κεφαλαιαγορές, μπορούν να αντικρουστούν ευκολότερα στο εθνικό ή τοπικό επίπεδο. Όμως, πέρα από αυτό το ιδεολογικό κομμάτι, υπάρχουν και πιο πρακτικές αμφιβολίες αν κάποια δικαιώματα, κεκτημένα σε ευρωπαϊκό επίπεδο, όπως η ελευθερία μετακίνησης και η προστασία του περιβάλλοντος, θα κινδυνέψουν να χαθούν αν συμβεί το Brexit.
Οι ερωτήσεις «πώς θα ήταν η Βρετανία την επομένη του Brexit», «πώς αυτό θα διαμόρφωνε τη συνείδηση του πληθυσμού» και «πώς θα επηρέαζε τις ισορροπίες στην πάλη των τάξεων», απαιτούν ψύχραιμη και μεθοδική ανάλυση. Επομένως, η αντιπαράθεση ανάμεσα στην παραμονή ή την έξοδο γίνεται σε δύο διαφορετικά επίπεδα.
Το πρώτο αφορά τη φύση των ευρωπαϊκών θεσμών, ενώ το δεύτερο συμπεριλαμβάνει μια εκτίμηση του αντίκτυπου που θα έχει στην πολιτική της Βρετανίας η έξοδος. Οι αριστεροί του «εκτός» συζητούν πολύ το πρώτο επίπεδο και διατυπώνουν εμπεριστατωμένες απόψεις σχετικά με τις αντιδημοκρατικές και νεοφιλελεύθερες δομές της ΕΕ, αλλά αποφεύγουν συστηματικά να σχολιάσουν το δεύτερο επίπεδο. Πώς θα είναι η Βρετανία μετά το Brexit και τι είδους δυναμική θα προκαλέσει αυτό στην πολιτική της; Με άλλα λόγια, τι θα γίνει αν κερδίσει ο Νάιτζελ Φαράζ; Και στα δύο επίπεδα, λοιπόν, – πώς αντιμαχόμαστε τη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση και τι γίνεται στη Βρετανία – τα επιχειρήματα του αριστερού ευρωσκεπτικισμού δείχνουν ανεπαρκή.
Η επόμενη μέρα του Brexit
Φανταστείτε την επόμενη ημέρα, αφού η Βρετανία αποφασίσει να εγκαταλείψει την ΕΕ. Ο Ντέιβιντ Κάμερον κάνει δηλώσεις έξω από το κυβερνητικό κτήριο της οδού Ντάουνινκγ για να καθησυχάσει τις διεθνείς κεφαλαιαγορές ότι η Βρετανία θα εργαστεί από κοινού με τους ευρωπαίους εταίρους της, ώστε να διασφαλίσει κανονικές συνθήκες για την επιχειρηματικότητα και μια ομαλή αποχώρηση. Παρόμοιες δηλώσεις ακούγονται και από τις ευρωπαϊκές πολιτικές ελίτ. Τα χρηματιστήρια σημειώνουν μια πτώση, αλλά ανακάμπτουν πριν το κλείσιμο. Εν τω μεταξύ, ο Νάιτζελ Φαράζ και οι υποστηρικτές του βρίσκονται σε έκσταση. Επιμένουν ότι δεν πρέπει να υπάρχει συμφωνία ελεύθερης μετακίνησης με την ΕΕ, παρά μόνο ένας χώρος ελεύθερου εμπορίου και κυκλοφορίας κεφαλαίων. Ο Φαράζ έστησε ολόκληρη την εκστρατεία του ως δημοψήφισμα υπέρ ή κατά της μετανάστευσης εντός της ΕΕ και τώρα η Βρετανία ετοιμάζεται για την πλήρη επανεισαγωγή του ελέγχου μετανάστευσης.
Υποθετικά, θα μπορούσε να υπάρξει η συγκυρία όπου η αποχώρηση της Βρετανίας από την ΕΕ θα συνέβαινε με αριστερούς όρους και χωρίς απειλές στο δικαίωμα των ευρωπαίων μεταναστών να ζήσουν, να εργαστούν και να σπουδάσουν στο Ηνωμένο Βασίλειο. Όμως, αυτή τη στιγμή προφανώς και δεν υφίσταται μια τέτοια συγκυρία. Ούτε και θα προκύψει στο προβλέψιμο μέλλον. Σίγουρα, μια αποχώρηση της Βρετανίας δεν θα μπορούσε με κανέναν τρόπο να εκληφθεί ως πράξη αλληλεγγύης στον ελληνικό λαό, ή στους λαούς των χωρών του Ευρωπαϊκού Νότου, που έχουν πληγεί περισσότερο από τη λιτότητα. Αντίθετα, πολλοί από τους πιο ενεργούς αντιπάλους του νεοφιλελευθερισμού στη νότια Ευρώπη ζητούν από τους βρετανούς ψηφοφόρους να μην ψηφίσουν υπέρ της αποχώρησης, αλλά να αγωνιστούν για μια κοινωνική Ευρώπη.
«Όσοι από εμάς είμαστε επικριτικοί προς την έλλειψη δημοκρατίας των Βρυξελλών, όσοι από εμάς απεχθανόμαστε την αυταρχικότητα μιας εξουσίας τεχνοκρατών, ανίκανης και βλαβερής για τη δημοκρατία, όσοι από εμάς ασκούμε σκληρή κριτική στην Ευρώπη, έχουμε ηθική υποχρέωση να παραμείνουμε στην Ευρώπη, να αγωνιστούμε για αυτήν και να την εκδημοκρατίσουμε», υποστήριξε ο πρώην υπουργός οικονομικών Γιάνης Βαρουφάκης σε μια πρόσφατη δημόσια συνάντηση στο Λονδίνο. Η αριστερά στην Ισπανία και την Ελλάδα, τονίζει, χρειάζεται επειγόντως συμμάχους μέσα στις δομές της ΕΕ.
Δεν απειλούνται μόνο τα δικαιώματα των ευρωπαίων μεταναστών αν αποχωρήσει η Βρετανία. Οι ευρωπαϊκές οδηγίες καλύπτουν πολλά θέματα προστασίας της κοινωνίας και του περιβάλλοντος, που ενσωματώθηκαν στους βρετανικούς νόμους και θα κινδυνέψουν από το Brexit. Οι φανατικοί ευρωσκεπτικιστές στο Ηνωμένο Βασίλειο συνήθως είναι σκληροί θατσερικοί, που βλέπουν το Brexit ως ευκαιρία να χαλαρώσουν κάποια μέτρα προστασίας των εργαζομένων.
Η ευρωπαϊκή οδηγία για το χρόνο εργασίας (ενσωματώθηκε στη βρετανική νομοθεσία με σχετικό νόμο), που προστατεύει το δικαίωμα να μην εργάζεται κανείς πάνω από 48 ώρες την εβδομάδα, εξασφαλίζοντας 4 εβδομάδες διακοπών και ένα υποχρεωτικό διάλειμμα κάθε έξι ώρες, είναι από τις πρώτες που μπαίνουν στο στόχαστρο. Παρόμοιες διατάξεις προστασίας ισχύουν για τους εργαζόμενους με σύμβαση ορισμένου χρόνου και περιλαμβάνονται στους νόμους για την υγεία και την ασφάλεια. Έχουν σχεδιαστεί για να διασφαλίσουν κάποιες κοινές ελάχιστες προδιαγραφές σε όλα τα κράτη-μέλη και να εμποδίσουν έναν ανταγωνισμό προς τα κάτω στην προστασία των εργαζομένων, με σκοπό τη συσσώρευση κεφαλαίου. Τα μέτρα αυτά δεν αρκούν για να δημιουργήσουν την κοινωνική Ευρώπη που χρειαζόμαστε, αλλά θα κινδυνέψουν και αυτά αν η Βρετανία αποχωρήσει από την ΕΕ, υπό την καθοδήγηση του Κόμματος Ανεξαρτησίας UKIP.
Η υπογραφή της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου είναι επίσης προϋπόθεση για να γίνει μέλος της ΕΕ ένα κράτος. Ο νόμος για τα ανθρώπινα δικαιώματα του 1998 ενσωματώνει αυτούσιες τις διατάξεις της Σύμβασης στη βρετανική νομοθεσία, όμως τώρα βρίσκεται «υπό επανεξέταση» από την κυβέρνηση. Πολλοί δεξιοί Τόρις έχουν εκφραστεί ανοιχτά υπέρ της αποχώρησης της Βρετανίας από τη Συνθήκη. Αυτό το τεράστιο βήμα προς τα πίσω δεν θα είναι μόνο από νομική άποψη πολύ πιο εύκολο σε συνθήκες εξόδου από την ΕΕ, αλλά θα είναι πολύ πιο εύκολο και από πολιτική άποψη, καθώς το εθνικιστικό κλίμα που θα προκληθεί από μια αποχώρηση της Βρετανίας θα θέσει σε κίνδυνο κι άλλες διεθνείς συμφωνίες.
Η κατάργηση οποιουδήποτε από αυτά τα μέτρα θα έχει άμεσες συνέπειες στα δικαιώματα και το βιοτικό επίπεδο των εργαζομένων που ζουν στο Ηνωμένο Βασίλειο, είτε είναι βρετανοί πολίτες είτε όχι. Αντίθετα, για το μεγάλο κεφάλαιο η αποχώρηση της Βρετανίας αποτελεί κίνδυνο μόνο εφόσον προκαλέσει πολιτική αστάθεια. Μια Ευρώπη κατακερματισμένη γεωπολιτικά, με εντονότερες οικονομικές συγκρούσεις ανάμεσα στα κράτη, είναι εξαιρετικά αφιλόξενη για τα συμφέροντα της εταιρικής εξουσίας. Θα ασκηθεί φανερή δομική πίεση στη Βρετανία για να υιοθετήσει πιο «ευέλικτες» ρυθμίσεις και να περικόψει την κοινωνική προστασία και την εταιρική φορολόγηση, ώστε να προσελκύσει και να συγκρατήσει τις επενδύσεις κεφαλαίου.
Υπό αυτές τις συνθήκες, θα λάβει χώρα το δημοψήφισμα στη Βρετανία. Γίνεται, άλλωστε, φανερό στις εθνικιστικές και νεοφιλελεύθερες πολιτικές που ακολουθούν οι εκστρατείες υπέρ της αποχώρησης. Αποτελεί ηθελημένη ανευθυνότητα για την αριστερά το να προωθεί την ψευδαίσθηση ενός προοδευτικού Brexit, τη στιγμή που εκ των πραγμάτων υπερτερούν οι δεξιές δυνάμεις.
Περισσότερη Ευρώπη
Η ευρωσκεπτικιστική αριστερά έχει βρει ένα εύχρηστο μοτίβο επιχειρημάτων, που η απλότητά του το κάνει ελκυστικό. Υποστηρίζει ότι οι ευρωπαϊκοί θεσμοί είναι αντιδημοκρατικοί, έχουν προωθήσει στο παρελθόν νεοφιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις στο εσωτερικό της χώρας και διεθνώς, και οι θεσμοί της Ευρωζώνης δεν είναι απλώς η επιτομή αυτών των θέσεων, αλλά και η πιο ακραία έκφρασή τους. Για τους αριστερούς του «εκτός», το λογικό συμπέρασμα είναι ότι η έξοδος αποτελεί τη μόνη προοδευτική λύση.
Αν εξαιρέσουμε το συμπέρασμα, η υπόλοιπη ανάλυση βρίσκει σύμφωνους τους σοσιαλιστές του «εντός». Οι ευρωπαϊκοί θεσμοί είναι αντιδημοκρατικοί, η Ευρωζώνη παρουσιάζει δομικά λάθη και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, όπως και άλλα θεσμικά όργανα, έχουν βρεθεί στο κέντρο της παγκόσμιας νεοφιλελεύθερης ατζέντας. Αυτά ακριβώς τα επιχειρήματα πρέπει να αποτελέσουν το θεμέλιο της ριζοσπαστικής εκστρατείας υπέρ της παραμονής. Μια τέτοια κριτική στην Ευρώπη της ελεύθερης αγοράς διαχωρίζει την αριστερά του «εντός» από τα επιχειρήματα της εκστρατείας «Η Βρετανία, ισχυρότερη στην Ευρώπη». Η επιμονή της οποίας στο ζήτημα της επιχειρηματικότητας και οι σαφείς της αναφορές στο βρετανικό εθνικισμό, δείχνουν ότι θα επαναλάβει όλα τα σφάλματα της ατυχούς καμπάνιας «Καλύτερα Μαζί» στη Σκωτία.
Η αριστερά του «εντός» διαφοροποιείται από την αριστερά του «εκτός» στην ανάλυσή της για τις δομικές αιτίες του νεοφιλελεύθερου στάτους κβο της Ευρώπης. Η αριστερά του «εκτός» τείνει να δεχτεί την άποψη των δεξιών ευρωσκεπτικιστών ότι η ΕΕ έχει επιτυχώς δημιουργήσει ένα γραφειοκρατικό ψευδοκράτος που σφετερίζεται την εξουσία των κυρίαρχων κρατών. Οι συζητήσεις περί γραφειοκρατίας των Βρυξελλών συμβαδίζουν με το κοινό αίσθημα στο Ηνωμένο Βασίλειο, αλλά απέχουν πολύ από τη ρίζα του προβλήματος. Τα προβλήματα της Ευρώπης, κυρίως σχετικά με την ελλιπή δομή τής Ευρωζώνης, πηγάζουν από την αποτυχία και όχι την επιτυχία τής ΕΕ να υπερβεί τις εθνικές διαφορές.
Ας εξετάσουμε την έλλειψη δημοκρατίας στους θεσμούς. Ανάμεσα στις τρεις σημαντικότερες πολιτικές δομές της ΕΕ – την Επιτροπή, το Συμβούλιο των Υπουργών και το Κοινοβούλιο– μόνο το Κοινοβούλιο συνδέει άμεσα τους θεσμούς με τους πολίτες της Ευρώπης και έχει με διαφορά τη μικρότερη δύναμη από τα τρία. Το Κοινοβούλιο δεν μπορεί να προτείνει δικά του νομοσχέδια, έχει μικρή επιρροή στην Επιτροπή, εκτός από τον διορισμό του προέδρου της, και λειτουργεί ουσιαστικά ως φόρουμ ελέγχου και επικύρωσης, και τίποτα παραπάνω.
Μια ατζέντα μεταρρυθμίσεων θα μπορούσε να ενισχύσει το Κοινοβούλιο σε σχέση με τις εκτελεστικές λειτουργίες της Επιτροπής και του Συμβουλίου. Αυτό, όμως, θα σήμαινε να παραχωρήσουν οι εθνικές κυβερνήσεις εξουσία σε ένα πανευρωπαϊκό σώμα· κάτι που δείχνουν απροθυμία να κάνουν εδώ και καιρό. Έτσι, γίνεται σαφές πως αντί να σχηματίζει μια συνεκτική ομοσπονδιακή δομή, η ευρωπαϊκή πολιτική παραμένει κατακερματισμένη ανάμεσα σε αντίπαλα εθνικά κράτη που θέτουν το δικό τους συμφέρον πάνω από το κοινό καλό. Κάθε κίνηση να ενισχυθεί το Κοινοβούλιο θα θεωρηθεί απειλή για την εθνική κυριαρχία, άρα για τη δημοκρατία.
Έτσι, παραμερίζεται το γεγονός ότι ένα σύστημα, όπου η εξουσία διανέμεται άνισα σε ανταγωνιστικές πολιτικές οντότητες, είναι δύσκολο – αν όχι αδύνατο – να χαρακτηριστεί δημοκρατικό. Σημειώθηκαν αρκετές περιπτώσεις που μικρότερα κράτη πιέστηκαν από μεγαλύτερα να αλλάξουν την πολιτική τους. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η κρίση της Ευρωζώνης. Η ιστορική της πρωτοτυπία είναι ότι χρησιμοποίησε ένα στοιχείο που, συνήθως, συναντάται στο εσωτερικό ενός κυρίαρχου κράτους. Το κοινό νόμισμα. Και το εφάρμοσε σε μια ομάδα κρατών που ανταγωνίζονται το ένα το άλλο – με καταστροφικά αποτελέσματα για τους λαούς της νότιας Ευρώπης.
Εξαιτίας της έλλειψης μηχανισμού μεταβίβασης φορολογικών εσόδων από τον, οικονομικά και βιομηχανικά, εύρωστο πυρήνα προς την περιφέρεια, το ευρώ όξυνε τις οικονομικές ανισότητες της ηπείρου. Δεδομένου ότι δεν έχουν δικό τους νόμισμα να υποτιμήσουν, ούτε κάποια παροχή χρηματικών μέσων, για παράδειγμα από ένα πανευρωπαϊκό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, τα κράτη της Ευρωζώνης που βρίσκονται σε ύφεση, δεν έχουν καμία επιλογή παρά να προχωρήσουν σε άγριες περικοπές και σε επιθετική αναδιάρθρωση των αγορών, με την ελπίδα να προσελκύσουν κεφάλαια που θα πυροδοτήσουν την ανάπτυξη.
Τα προβλήματα αυτά ήταν αναμενόμενα από τον καιρό της Συνθήκης του Μάαστριχτ. Όπως το έθεσε ο Πέρι Άντερσον το 1995: «Μια ομοσπονδιακή Ευρώπη, με την έννοια αυτή, δεν σημαίνει, όπως φοβούνται οι βρετανοί συντηρητικοί, ένα υπερ-κράτος, αλλά λιγότερο κράτος», ας πούμε μια μορφή νεοφιλελευθερισμού, όπου η λιτότητα είναι η μόνη επιλογή σε καιρό ύφεσης. Η κρίση της Ευρωζώνης επαληθεύει την προφητεία. Επίσης, όμως, καθιστά ορατή την αποτυχία να θεμελιωθούν οι ενωτικές, δημοκρατικές πολιτικές δομές, που είναι απαραίτητες για μια ζώνη με κοινό νόμισμα. Με λίγα λόγια, το πρόβλημα της Ευρώπης είναι το ίδιο εδώ και 200 χρόνια: πάρα πολλές εθνικές διαιρέσεις, πάρα πολλά μικροσυμφέροντα και όχι αρκετή ενότητα.
Μια άλλη Ευρώπη
Η επίλυση των πολυάριθμων οικονομικών και πολιτικών προβλημάτων απαιτεί ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις, που είναι δυνατές μόνο στο πλαίσιο της διεκδίκησης μιας άλλης Ευρώπης από τους πολίτες σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. Πρέπει, όμως, να είναι μια διεκδίκηση που θα δεσμεύεται για το ευρωπαϊκό εγχείρημα μιας κοινωνικής Ευρώπης – και όχι αυτό των νεοφιλελεύθερων και των τεχνοκρατών.
Στη Βρετανία, η εκστρατεία «Μια Άλλη Ευρώπη είναι Εφικτή» θα ξεκινήσει σύντομα και θα προβάλλει αυτά τα επιχειρήματα. Την υποστηρίζουν δεκάδες προσωπικότητες της κοινωνίας των πολιτών, που δεσμεύονται, όχι μόνο να αντιτεθούν σε μια «αριστερή» αποχώρηση, αλλά και να απαιτήσουν μια άλλη Ευρώπη που θα βασίζεται στα ανθρώπινα, κοινωνικά και περιβαλλοντικά δικαιώματα, και θα θεμελιώνεται στην πραγματική, ουσιαστική δημοκρατία. Για να το πετύχει αυτό η Ευρώπη πρέπει να αγωνιστεί σκληρά και για πολλά χρόνια· είναι αλήθεια ότι για τη ριζοσπαστική αριστερά δεν υπάρχει εύκολος δρόμος.
