«Δίστασα πολύ να γράψω για τις φωτογραφίες της Καισαριανής»… Πόση επιστημονική αντικειμενικότητα μπορεί να προαναγγέλλει αυτή η εισαγωγή στο άρθρο του Στάθη Ν. Καλύβα στην Καθημερινή (24/2/2026 «Από την εικόνα στην ουσία»)με αυτή την άχρωμη ψυχρή αναφορά σε «φωτογραφίες της Καισαριανής»; Μεγαλύτερο ενδιαφέρον, όμως, ίσως έχει ένα άλλο ερώτημα: γιατί δίστασε, άραγε, τόσο;
Για να δώσουμε μια απάντηση σ’ αυτό, χρειάστηκε η… βοήθεια του κοινού. Ένα τηλεφώνημα από οικείο πρόσωπο νεαρής ηλικίας, με ερωτήματα που μας τοποθέτησαν στον πραγματικό χρόνο, ογδόντα και πλέον χρόνια από εκείνη την εποχή. Για τις νεότερες ηλικιακές ομάδες το γεγονός που αναπαριστούν, με τη γνωστή δύναμη της εικόνας, οι φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή, είναι ένα άγνωστο γι’ αυτές συγκλονιστικό δεδομένο, απαλλαγμένο από τα ερμηνευτικά επιθέματα της αναθεωρητικής σχολής. Θα μπορούσαν οι επιφανείς εκπρόσωποί της να αφήσουν τις νεότερες γενιές ανενημέρωτες, χωρίς την εθνοπρεπή και αντικομμουνιστική εκδοχή των πραγμάτων;
Γιατί, λοιπόν, αυτός ο δισταγμός; Διότι η ανακίνηση αυτής της ερμηνείας των γεγονότων είναι δίκοπο μαχαίρι. Ο αναθεωρητικός αντίλογος γεννάει νέα ερωτήματα και αυτά απαιτούν απαντήσεις, που οδηγούν σε άλλα πιο επικίνδυνα…
Η ερμηνευτική ισοπέδωση
Παρά τους εισαγωγικούς δισταγμούς, ωστόσο, φοράει την τήβενο και συμβουλεύει με το καθηγητικό κύρος τους άλλους να αναζητούν τη «βαθύτερη γνώση», να αποφεύγουν την «ερμηνευτική ισοπέδωση» και την «πολιτική χειραγώγηση». Και μόλις δώσει τις συμβουλές, αρχίζει να τις καταπατά ο ίδιος.
Επιχειρηματολογεί με ισοπεδωτικό πάθος πως είναι αδύνατον κομμουνιστής να αγωνίζεται για την απελευθέρωση από τη ναζιστική κατοχή, γιατί στρατηγικός στόχος του είναι η επανάσταση και η επιβολή «σοβιετικής δικτατορίας». Παρότι με βάση αυτή την «ερμηνευτική ισοπέδωση» θα αδυνατούσε οποιοσδήποτε να εξηγήσει πώς σε τόσες χώρες της Ευρώπης κομμουνιστές και αριστεροί ηγήθηκαν της αντίστασης. Δεν χωράει στο έωλο ερμηνευτικό σχήμα του κ. Καλύβα η περίπτωσή τους. Γι’ αυτό τα βάζει, χωρίς διάθεση «πολιτικής χειραγώγησης» προφανώς, με τον «εσμό» που «σκοπό έχει να μας πείσει ότι οι κομμουνιστές υπήρξαν οι πιο αγνοί και ανιδοτελείς πατριώτες». Ακόμα και «ο ηρωισμός και η αυτοθυσία τους», κατά τη γνώμη του, ήταν υποταγμένα σε έναν αλλότριο σκοπό… Λες και μπορεί να ξεγελάσει κανείς τον εαυτό του μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα πείθοντάς τον ότι πεθαίνει για το σοσιαλισμό, ενώ τον σωριάζουν άπνοο οι σφαίρες των ναζί κατακτητών. Αφήνει, λοιπόν, τις ερμηνείες και καταφεύγει στα «πραγματολογικά» επιχειρήματα: «η εξίσωση κομμουνιστών και αντιστασιακών πάσχει από σοβαρά πραγματολογικά προβλήματα»…
Τα πραγματολογικά προβλήματα
Καιρός, όμως, να δούμε από ποια και πόσο σοβαρά πραγματολογικά προβλήματα πάσχουν οι δικοί του αφορισμοί. Οι κομμουνιστές, αλλά και οι αριστεροί και οι δημοκράτες υπήρξαν αντιστασιακοί πολύ πριν τη γερμανική κατοχή, ήδη από την αντιπαράθεσή τους με τη μεταξική δικτατορία. Είχαν τον εγχώριο ολοκληρωτισμό να πολεμήσουν. Και ποιους έβρισκαν αντιμέτωπους απέναντί τους; Έναν ακροδεξιό εσμό, που για τη σωτηρία της πατρίδας (όπως όλες οι δικτατορίες) παρέδωσε στους κατακτητές τούς 200 φυλακισμένους από το δικτατορικό καθεστώς στους ναζί ξέροντας ότι έτσι τους οδηγεί, αργά ή γρήγορα, στο εκτελεστικό απόσπασμα. Ποιος αφορίζει, λοιπόν, και τραβάει τη διαχωριστική γραμμή, τα πραγματολογικά στοιχεία ή παραποιητές τους; Μπορούν να κρυφτούν αυτά από τους νεότερους μόνο και μόνο γιατί έχουν περάσει ογδόντα χρόνια; Δικαιολογημένα δίσταζε να αναζωπυρώσει τη συζήτηση ο κ. Καλύβας.
Όμως, ακόμα και έτσι να έχουν τα πράγματα, δεν ήταν, λέει, μόνο οι κομμουνιστές που έκαναν αντίσταση. Ατράνταχτο πραγματολογικό επιχείρημα! Μα θα μπορούσε να υπάρξει το ΕΑΜ αποκλειστικά με κομμουνιστές; Και μέσα στο ΕΑΜ και έξω από τις δικές του γραμμές είναι ιστορικά καταγραμμένο ότι αντίσταση έκαναν και πολλοί άλλοι. Όσο κι αν ψάξουν, πάντως, οι ερευνητές του αναθεωρητισμού, δεν θα βρουν ούτε για δείγμα έλληνες κομμουνιστές και γενικότερα μη δεξιούς, που να έγιναν όργανα των ναζί κατακτητών, οργανικά τμήματα των κατοχικών δυνάμεων, έχοντας απέναντί τους έλληνες πολίτες. Στη συζήτηση που άνοιξε, θα το μάθουν κι αυτό οι νεότεροι, ό,τι κι αν κάνει ο κ. Καλύβας.
Και θα μάθουν κάτι ακόμα, πιο καλά κρυμμένο από την εθνοπρεπή δήθεν ιστορία. Ότι ένας τέτοιος εσμός γερμανοντυμένων δωσίλογων, που δεν έδωσαν ποτέ λόγο, δολοφόνησε τις ίδιες εκείνες μέρες άλλους εκατό Ελληνες ως αντίποινα για την ίδια αφορμή με την οποία εκτελέστηκαν οι 200 στην Καισαριανή.
Φαίνεται βολικό για τον κ. Καλύβα να μας καλεί να μην αντιπαραθέτουμε «ήρωες» απέναντι σε «προδότες» διχάζοντας το λαό με κομματικά κριτήρια. Αλλά μέχρι του σημείου να διαγράψουμε από τα… πραγματολογικά στοιχεία την ιστορική πραγματικότητα; Δηλαδή ότι υπήρξαν και συνεργάτες, δεξί χέρι κυριολεκτικά των κατακτητών;
Το αδιέξοδο της αναθεωρητικής λογικής
Αποκορύφωμα του αδιεξόδου στο οποίο οδηγεί η αναθεωρητική λογική, είναι η δυσφορία που εκφράζει ο κ. Καλύβας για το χώρο που καταλαμβάνουν και την προβολή που απολαμβάνουν τα έργα των κομμουνιστών αντιστασιακών σε αντίθεση με των μη κομμουνιστών. Μα και γι’ αυτό ακόμα δεν θα έπρεπε να ψέγει κανέναν άλλο παρά τους ομοϊδεάτες του. Το δικό τους αφήγημα είναι που επιλέγει επί δεκαετίες τώρα να μην προβάλλει αυτοτελώς τη δράση τους, αλλά κυρίως σε αντιπαράθεση και ανταγωνισμό με τη δράση της αριστεράς, ως αντίπαλο δέος. Με αποτέλεσμα το αφήγημά τους να ετεροπροσδιορίζεται βαθαίνοντας μια διαχωριστική γραμμή που άλλοι τράβηξαν για ίδιο συμφέρον.
Έτσι φτάνουμε τώρα να βρίσκουμε πάλι μπροστά μας το αναλλοίωτο αντικομμουνιστικό πνεύμα δεκαετίες μετά τα αποκαλυπτήρια μνημείων της κοινής Εθνικής Αντίστασης σε δεκάδες ελληνικές πόλεις. Κάποιοι δεν μπόρεσαν να το χωνέψουν. Και μάλλον ποτέ δεν θα μπορέσουν. Αυτή είναι και η εικόνα και η ουσία.
