Διαβάζοντας το νέο βιβλίο του Γιάννη Ρεστάκη, Κράτος πολιτών. Ανακτώντας την πολιτική για το κοινό καλό (Εκδόσεις των Συναδέλφων)[1] για τα εναλλακτικά πολιτικά εγχειρήματα ανά τον κόσμο, τους συνεταιρισμούς, τα κοινά, τον νέο δημοτισμό στην Ισπανία, τον δημοκρατικό φεντεραλισμό στη Ροζάβα, την κομμουνιστική περιφερειακή διοίκηση στην Κεράλα της Ινδίας κ.ά., δεν μπορούσα παρά να νιώθω απαισιοδοξία, καθώς βασική προϋπόθεση για όλα τα παραπάνω ήταν η αναπτυγμένη κουλτούρα συνεργασίας, που αποτελούσε είτε πρωτογενές είτε δευτερογενές αίτιο αυτών των συλλογικών προσπαθειών για έναν εναλλακτικό δρόμο.
Ούτως ή άλλως από το τρίπτυχο της Γαλλικής Επανάστασης, «Ελευθερία-Ισότητα-Αδελφοσύνη», το τρίτο ποτέ δεν γράφτηκε στις σημαίες. Πέρασε πολύς καιρός για να αρχίσει να γίνεται σαφές ότι κάποιος λόγος υπήρχε που βρισκόταν εκεί: μπορούσε να μετριάσει τις εντάσεις μεταξύ των δύο πρώτων, αποτελούσε το βασικό μέσο των αδύναμων που αγωνίζονταν για τα άλλα δύο, ήταν εν τέλη αυτοσκοπός, ο πυρήνας μιας άλλης, ουτοπικής κοινωνίας.
Τα πράγματα σήμερα, βέβαια, βρίσκονται μάλλον σε πολύ κακό σημείο, ύστερα από την κατίσχυση του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού και του ατομικιστικού καταναλωτισμού. Η αξία του ανταγωνισμού και της ιδιοτέλειας κυριαρχεί, το μίσος για τους άλλους διαφημίζεται από την παγκόσμια (ακρο)Δεξιά και ξαναγίνεται «ο άνθρωπος για τον άνθρωπο λύκος». Η συνεργασία, η αδελφοσύνη[2], δυσκολεύονται να αναπτυχθούν σε αυτό το αξιακό περιβάλλον. Ωστόσο, μπορούν να μας προσφέρουν τις βιώσιμες λύσεις που χρειαζόμαστε προκειμένου να πάψουμε να διάγουμε τον βίο μας σαν μηχανές παραγωγής σκουπιδιών που στηρίζουμε τον περιβαλλοντοκτόνο και κοινωνιοκτόνο καπιταλισμό. Βλέπετε, όταν είσαι «δύο με τη φύση», που έλεγε ο Γούντυ Άλλεν, και όταν «δεν γουστάρεις ούτε την πέτσα σου», που λέει ο κόσμος στον αιώνα μας, μπορείς να παίρνεις μόνο αντικαπιταλιστικές πόζες. Η πλέον δηλωτική ένδειξη της απουσίας μιας κουλτούρας αδελφοσύνης και συνεργασίας είναι η προώθηση της τοξικής κριτικής και της επιθετικής επιδειξιομανίας στα μέσα «κοινωνικής» δικτύωσης – για τις ευθύνες του ίδιου του αλγόριθμου (δηλαδή των εταιριών-ιδιοκτητών των ψηφιακών πλατφορμών) παραπέμπω στο πρόσφατο βιβλίο του Κωνσταντίνου Πουλή, Social Media: η ελευθερία να μιλάς χωρίς να ακούγεσαι (εκδόσεις Gutenberg).
Στην Ελλάδα συγκεκριμένα, έχουμε πρόσθετα εμπόδια στην ανάπτυξη κουλτούρας συνεργασίας και στην εμπράγματη προώθηση της αξίας της αδελφοσύνης. Η κοινωνικο-οικονομική δομή της χώρας διαμόρφωσε ιστορικά ισχυρές μικροαστικές αξίες και συμπεριφορές πολύ πριν την επέλαση της νεοφιλελεύθερης μετανεωτερικότητας. Η δε χρόνια εμπλοκή στα διευρυμένα πελατειακά δίκτυα που εξατομικεύουν τα συμφέροντα και εμποδίζουν την αντίληψή τους ως μέρος ευρύτερων κοινωνικών συμφερόντων διαμόρφωσε μια κοινωνία με έναν από τους μικρότερους δείκτες «κοινωνικού κεφαλαίου», όπως δείχνουν όλες οι έρευνες πολιτικής συμπεριφοράς ήδη από τη δεκαετία του 1980. Με άλλα λόγια, οι σχέσεις εμπιστοσύνης και οι συνακόλουθες πρακτικές που στηρίζουν μια εύρωστη κοινωνία πολιτών ήταν αδύναμες.
Η ίδια η Αριστερά και τα μέλη της διακατέχονται ανέκαθεν σε κρίσιμο βαθμό από ταυτοτικές ανησυχίες, με ευνοϊκά και μη αποτελέσματα. Στα αρνητικά, προφανώς, συγκαταλέγονται ο ναρκισσισμός των μικρών διαφορών, ο συνακόλουθος σεχταρισμός και η δυσανεξία στη διαφορά. Η κουλτούρα της αντιπαράθεσης κυριαρχεί επί της κουλτούρας διαλόγου. Και μη φανταστείτε ότι αναφέρομαι κυρίως στη δυσανεξία στη συνεργασία μεταξύ πολιτικών κομμάτων σε συνθήκες λεηλασίας της φύσης και της κοινωνίας από αποφασισμένες οικονομικές και πολιτικές ελίτ που εξυπηρετούν μόνο τους βολεμένους με το στάτους κβο. Αναφέρομαι και σε όλα όσα κείνται πέραν της κεντρικής πολιτικής σκηνής. Οι αριστεροί/ές φαντασιώνονται ότι α) προωθούν τη συνεταιριστική οικονομία χωρίς να οικοδομούν σχέσεις εμπιστοσύνης και κουλτούρα συνεργασίας, β) προτείνουν τα κοινά ως λύση στην καπιταλιστική απαλλοτρίωση και τις νέες περιφράξεις χωρίς την έμπρακτη καταξίωση της αδελφοσύνης, γ) μπορούν να δημιουργήσουν νικηφόρα ενωτικά σχήματα στην αυτοδιοίκηση χωρίς να ανταποκρίνονται θετικά απέναντι στους ανήκοντες σε διαφορετικούς (δημοκρατικούς) πολιτικούς χώρους.
Όμως χωρίς την προώθηση μιας κουλτούρας συνεργασίας, χωρίς τη ζωογόνα αξία της αδελφοσύνης, τίποτα από τα παραπάνω δεν προχωρά. Όλα παραμένουν κενό γράμμα, και η καταστροφή προχωρά χωρίς αντίσταση. Οι συνθήκες αλλάζουν μαζί με τους ανθρώπους. Και άνθρωποι που αδυνατούν να επιδείξουν γενναιοδωρία και εμπιστοσύνη προς τους άλλους, δεν μπορούν να καταφέρουν τίποτα. Επιβεβαιώνουν και αυτοί ότι μόνο ο ανταγωνισμός οδηγεί την ανθρώπινη εξέλιξη, κάτι που φυσικά δεν ισχύει. Η Αλληλοβοήθεια, όπως έγραφε ήδη ο Κροπότκιν στα χρόνια της φωτιάς, είναι αυτή που μπορεί να μας σώσει από την οικοκτόνα και ανθρωποκτόνα κουλτούρα του ανταγωνισμού[3].
Φωτο: Gerd Altmann / Pixabay
Σημειώσεις:
1. Ευκαιρίας δοθείσης θέλω να διευκρινίσω ότι ξεκινάω αυτό το σημείωμα (όπως και άλλα στο παρελθόν) με ένα βιβλίο, γιατί κατ’ εμέ η έκδοση σημαντικών βιβλίων αποτελεί νέο άξιο σχολιασμού όσο (ή και περισσότερο από) τα άλλα γεγονότα που κυριαρχούν για μία εβδομάδα και μετά ξεχνιούνται. Οι αναφορές σε βιβλία, έπειτα, δεν γίνονται για να δηλώσουν συμβολικό κεφάλαιο, αλλά για να προτρέψουν σε διάβασμα, ώστε να ανανεώνεται ο στοχασμός, να εμπλουτίζεται ο διάλογος, και να ζήσουν και οι εκδοτικοί οίκοι στους οποίους τόσα πολλά οφείλουμε ως πολιτικός χώρος.
2. Επιμένω να χρησιμοποιώ αυτό τον όρο αντί της προσφιλούς στην Αριστερά «αλληλεγγύης», διότι η δεύτερη είναι πολύ ρασιοναλιστική και αδυνατεί πλέον να κινητοποιήσει έντονα συναισθήματα (τον απαραίτητο ζήλο).
3. Και μη μου γράψει κανείς –επιβεβαιώνοντας ό,τι γράφω για την κουλτούρα του χώρου μας– ότι εννοώ την κατάργηση της ταξικής πάλης, του κομματικού ανταγωνισμού και της πολιτικής σύγκρουσης… Είναι προφανές σε τι αναφέρομαι, και δεν εμπεριέχει κάτι από αυτά.
