Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, μέχρι τις 2 Μαρτίου 2025 οι θάνατοι από COVID-19 σε όλο τον κόσμο έφτασαν τους 7.089.989. Αυτή, ωστόσο, είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου. Ο υπολογισμός των πλεοναζόντων θανάτων σε σύγκριση με την περίοδο 2015-2019 αποκαλύπτει ότι οι πραγματικές απώλειες αγγίζουν τα 30 εκατομμύρια. Αυτή η τεράστια διαφορά δεν μπορεί να εξηγηθεί χωρίς να ληφθεί υπόψη η κατάσταση των συστημάτων υγείας στη διάρκεια της πανδημίας: η αναστολή της εξωνοσοκομειακής περίθαλψης, οι ακυρώσεις προγραμματισμένων χειρουργείων και εξετάσεων, και, εντέλει, η αύξηση της θνησιμότητας από άλλες αιτίες.
Πέρασαν πέντε χρόνια από όταν καταγράφονταν τα πρώτα κρούσματα της COVID-19 στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ. Εκείνες τις μέρες, η ανθρωπότητα φαινόταν να παγώνει σα να είχε αντικρίσει μόλις έναν «μαύρο κύκνο». Η πανδημία έμοιαζε να επιβεβαιώνει τη θεωρία του Νασίμ Νίκολας Τάλεμπ: η COVID-19 θεωρήθηκε ένα σπάνιο, απρόβλεπτο γεγονός με τεράστιες συνέπειες. Ήταν η COVID-19 πράγματι «μαύρος κύκνος»;
Ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ’90, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας είχε κηρύξει αρκετές επιδημικές κρίσεις σε Έκτακτες Καταστάσεις Δημόσιας Υγείας Διεθνούς Ενδιαφέροντος: το 2009 ήταν η γρίπη H1N1, το 2014 η πολιομυελίτιδα και ο Έμπολα, το 2016 ο Zika, το 2019 ξανά ο Έμπολα. Τον Ιανουάριο του 2020, όταν ο ΠΟΥ πρόσθετε σε αυτή τη μακρά λίστα την COVID-19, δεν επρόκειτο για δήλωση δίχως προηγούμενο. Ούτε και η εμφάνιση νέων κορονοϊών ήταν κάτι πρωτόγνωρο: το 2002 είχε προηγηθεί το Οξύ Σοβαρό Αναπνευστικό Σύνδρομο (SARS) και το 2012 το Αναπνευστικό Σύνδρομο Μέσης Ανατολής (MERS).
Ακριβώς επειδή η εμφάνιση ενός επικίνδυνου νέου παθογόνου ήταν αναμενόμενη, από το 2018 ο ΠΟΥ προειδοποιούσε για τη «Νόσο Χ» – ένα άγνωστο παθογόνο που θα έθετε σε δοκιμασία τα ήδη υποστελεχωμένα και υποχρηματοδοτούμενα συστήματα υγείας. Λίγο αργότερα, τον Οκτώβριο του 2019, το Κέντρο Johns Hopkins Center για την Υγειονομική Ασφάλεια διοργάνωσε στη Νέα Υόρκη μια άσκηση προσομοίωσης, σε συνεργασία με το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ και το Ίδρυμα Γκέιτς. Η άσκηση, με τίτλο «Συμβάν 201», αφορούσε την προετοιμασία για να αντιμετωπιστεί μια πανδημία που δεν ξέραμε μόνο πότε θα ξεσπούσε.
Παρά τις προβλέψεις, οι κυβερνήσεις βρέθηκαν δραματικά απροετοίμαστες. Ενώ οι ΗΠΑ και η Βρετανία είχαν αξιολογηθεί το 2019 ως οι υγειονομικά ασφαλέστερες (βλ. Δείκτη Παγκόσμιας Υγειονομικής Ασφάλειας), πλήρωσαν το βαρύτερο τίμημα, καθώς οι ηγεσίες τους προέταξαν την οικονομία έναντι της δημόσιας υγείας. Καθυστέρησαν να επιβάλουν περιοριστικά μέτρα, δεν ενίσχυσαν τα δημόσια συστήματα υγείας και συχνά υπονόμευσαν την εμπιστοσύνη στα μέτρα πρόληψης.
Η πανδημία απαιτούσε ταχύτητα απόκρισης και διεθνή συνεργασία. Στην πραγματικότητα, ο ΠΟΥ έγινε πεδίο ανταγωνισμού μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας, ενώ χώρες υψηλών εισοδημάτων εξασφάλισαν εμβόλια αδιαφορώντας για τον εμβολιασμό στις αναπτυσσόμενες και αναγκάζοντας τον επικεφαλής του ΠΟΥ να μιλήσει για «εμβολιαστικό απαρτχάιντ». Στις αρχές του 2020, το Lancet ανέφερε ότι περίπου το 30% των χωρών δεν διέθεταν εθνικό σχέδιο απόκρισης σε πανδημία, ενώ μόλις οι μισές διέθεταν πρότυπα ελέγχου λοιμώξεων στις δομές υγείας.
Υπήρξε, ωστόσο, μια στιγμή αναλαμπής. Σε αντίθεση με την οικονομική κρίση του 2008, το 2020 πραγματοποιήθηκε μια στροφή στην οικονομική πολιτική. Όπως το έθεσε ο Άγλλος ιστορικός της Οικονομίας Άνταμ Τουζ, «παραμένουμε μέσα στο πεδίο δυνάμεων που μας κληροδότησε ο νεοφιλελευθερισμός. Όμως η πλάστιγγα και η πρωτοβουλία έχουν γείρει προς τη μεριά του Δημοσίου». Χωρίς αυτή τη σύντομη μετατόπιση, η ανθρωπότητα θα μετρούσε ανυπολόγιστα περισσότερους νεκρούς.
***
Η Ελλάδα δεν αποτέλεσε εξαίρεση. Όπως και στη Γαλλία, ο κυρίαρχος δημόσιος λόγος απηύθυνε προσκλητήρια σε «πόλεμο απέναντι σε αόρατο εχθρό». Όμως, η στρατηγική στηρίχθηκε κυρίως στην ατομική ευθύνη: το σύστημα υγείας αφέθηκε να λειτουργεί με εξαντλημένους επαγγελματίες και ανεπαρκείς υποδομές. Η έλλειψη ΜΕΘ ήταν μόνο η κορυφή του παγόβουνου: η Ελλάδα απέτυχε να ενισχύσει την πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας και να προστατεύσει τους πιο ευάλωτους πληθυσμούς. Ο δημόσιος τομέας υγείας δοκιμάστηκε σκληρά, ενώ ο ιδιωτικός τομέας επιδοτήθηκε για να καλύψει τις λιγότερο απαιτητικές ανάγκες (“cream-skimming”). Αν η χώρα απέφυγε εκατόμβες νεκρών στο πρώτο κύμα, ήταν γιατί έδωσε για λίγο προτεραιότητα στη δημόσια υγεία αντί της οικονομίας.
Η «Εποχή» ανοίγει ξανά τον φάκελο της αντιμετώπισης της πανδημίας στην Ελλάδα. Στο αφιέρωμα που ετοιμάσαμε, εξετάζουμε την ετοιμότητα του συστήματος υγείας, τις ανισότητες που κόστισαν ζωές, τις συνθήκες στα δημόσια νοσοκομεία και τις αδυναμίες της πρωτοβάθμιας φροντίδας. Αναλύουμε τον ρόλο της Ακροδεξιάς στη διαχείριση της κρίσης, στην Ελλάδα και διεθνώς. Η ματιά μας είναι στην τωρινή κατάσταση του συστήματος υγείας – σε μια στιγμή που ο ΠΟΥ προειδοποιεί πως η εμφάνιση μιας νέας «Νόσου Χ» είναι απλώς θέμα χρόνου.
Επιμέλεια αφιερώματος: Γιάννης Καλομενίδης, Χριστίνα Κυδώνα, Δημοσθένης Παπαδάτος-Αναγνωστόπουλος
