Στον σύγχρονο, μεταμοντέρνο, αποσπασματικό και ψηφιοποιημένο κόσμο μας, η ανάγνωση μοιάζει μια πρακτική ξεπερασμένη, ωστόσο τόσο σημαντική που αγγίζει τα όρια του ηρωϊκού. Μια σειρά από έρευνες, προεξάρχουσας εκείνης του ΟΣΔΕΛ το 2022 απ’ όπου αντλώ και τα περισσότερα στοιχεία, δείχνουν να αποδομούν το παντός καιρού κλισέ «Οι Έλληνες δεν διαβάζουν»: Ο μέσος όρος ανάγνωσης βιβλίων είναι πέντε κατ’ έτος. Το θεμελιώδες ερώτημα αφορά επομένως κυρίως τι και πώς διαβάζουν, και πώς θεμελιώνεται το πολιτισμικό περικείμενο της ανάγνωσης. Ακολουθούν δέκα επιγραμματικές σημειώσεις.
- Στην Ελλάδα δημοσιεύονται πάρα πολλά βιβλία, περί τα δέκα χιλιάδες ανά έτος, με τη λογοτεχνία να κρατά τα σκήπτρα. Μεγάλοι και μικροί εκδοτικοί οίκοι κατακλύζονται από χειρόγραφα υποψήφια προς έκδοση, δίχως αυτό το ενδιαφέρον να αποτυπώνεται αντιστοίχως στις πωλήσεις. Έχω την αίσθηση ότι πολύς κόσμος που συγγράφει κυρίως από χόμπι (και πολύ καλά κάνει, συμπληρώνω) ελκύεται από την πιθανότητα έκδοσής του με τον ίδιο τρόπο που θα πήγαινε σε ένα μουσικό τάλεντ σόου. Με άλλα λόγια: Μας αρέσει η ιδέα να συγγράψουμε και να εκδώσουμε ένα βιβλίο αλλά δύσκολα αποδεχόμαστε στον κόπο που απαιτεί η φροντισμένη συγγραφή και κυρίως τον κόπο και τον χρόνο να γίνουμε πρώτα απ’ όλα συστηματικοί αναγνώστες. Ίσως να κρύβει μια αλήθεια το παλιό ευφυολόγημα: «Η μισή Ελλάδα γράφει κι η άλλη μισή δεν διαβάζει». Το ενδιαφέρον υπονοούμενο του ευφυολογήματος, δηλαδή, είναι πόσο διαβάζουν όσοι γράφουν.
- Μεγάλο ρόλο στην εκδοτική κίνηση διαδραματίζουν και τα –κατά πλειονότητα– υψηλής ποιότητας ακαδημαϊκά συγγράμματα, αφενός τα πρωτότυπα Ελλήνων πανεπιστημιακών, διδακτόρων και ερευνητών, αφετέρου τα μεταφρασμένα. Δεν νομίζω να υπάρχει αντίστοιχη γλώσσα που μιλούν λίγα εκατομμύρια άνθρωποι στην οποία να μεταφράζονται τόσα βιβλία ανθρωπιστικών/κοινωνικών επιστημών – άλλη μια οφειλή που έχουμε στα πανεπιστήμιά μας. Βέβαια η ελληνική ιδιαιτερότητα της μη ύπαρξης πανεπιστημιακών εκδόσεων στη χώρα μας οδηγεί στο να μην αποτυπώνονται συστηματικά οι πανεπιστημιακές διδασκαλίες ή τα ερευνητικά πρότζεκτ. Εδώ υποψιάζομαι πως παίζει ρόλο η ελληνική δυσθυμία προς το νέο και η λατρεία προς το «κλασικό», αν και μας λείπουν ασφαλώς αρκετά ακόμη ξενόγλωσσα κλασικά κείμενα (fiction και non-fiction). Αναπόφευκτα στις ανθρωπιστικές/κοινωνικές επιστήμες καθρεφτίζεται εντονότερα ο ψηφιοποιημένος και αποσπασματικός κόσμος. Έτσι, πιθανώς να βλέπουμε όλο και συχνότερα συντμημένες εκδόσεις (μια υπαρκτή τάση τον διεθνή χώρο), εκδόσεις σε κόμικ ή μυθοπλασίες που αφορούν επιστήμονες – εδώ θαρρώ καταδεικνύεται μια τάση να γράφουν οι ιντελεκτουέλς για το ευρύ κοινό. Γοργά ανεβαίνουν στις εγχώριες προτιμήσεις η εκλαϊκευμένη επιστήμη και σιγά σιγά και οι βιογραφίες. Εδώ τα σκήπτρα κρατά ο αγγλόφωνος κόσμος, με χωριστή κατηγορία «Βιογραφίες», κυρίως στα βρετανικά βιβλιοπωλεία.
- Οι ενεργεία εκδότες είναι περίπου οκτακόσιοι ως χίλιοι, στην πλειονότητά τους βέβαια «μικροί», σχεδόν αυτοαπασχολούμενοι. Παρ’ όλα αυτά ένας στους τέσσερις εκδότες ξεκίνησε τη δημοσίευση βιβλίων μετά το 2008, συμπίπτοντας δηλαδή με τη μνημονιακή εποχή. Αυτή η τάση δείχνει να ακολουθεί το ξεφύτρωμα αρκετών νέων, σχετικά μικρών αλλά ως επί το πλείστον εκλεκτικών βιβλιοπωλείων, κυρίως στην Αττική – εδώ ακολουθούμε εν μέρει τη γαλλική τάση όπου ένα στα δύο βιβλία πωλείται από μικρά, ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία (αριθμούνται γύρω στις τρεις χιλιάδες στη χώρα!) εξ αιτίας προφανώς της αυστηρότερης τήρησης της ενιαίας τιμής βιβλίου, πολιτική σε ισχύ ήδη από το 1981. Συνάμα διαθέτουμε πάρα πολλά –και αξιόλογα– λογοτεχνικά περιοδικά, έντυπα (εδώ είναι το εντυπωσιακό!) και ηλεκτρονικά, τους τίτλους των οποίων αγνοούν ακόμη και φοιτητές φιλολογίας – φιλοξενούνται δε σε ελάχιστες προθήκες βιβλιοπωλείων. Τα περισσότερα εξ αυτών διευθύνονται από έναν άνθρωπο, συνήθως συγγραφέα, και σπανιότερα από συντακτική ομάδα. Είναι επομένως one man show (εδώ έχει σημασία και το man αντί του woman).
- Υπάρχει μια σαφής εκτόπιση της ελληνικής πεζογραφίας από τη μεταφρασμένη: Έλληνες πεζογράφοι δύσκολα πια φτάνουν τις υψηλότατες πωλήσεις ξένων συναδέλφων τους, αλλά και στο ενδιαφέρον στις λογοτεχνικές συζητήσεις συντροφιών, διαδικτυακών και μη. Θέτω ως ορόσημο αυτής της αλλαγής την περίοδο περί το 2000. Θυμίζω πως παλαιότερα μεταφραζόταν λιγότερη ξένη λογοτεχνία, περισσότερο κλασική. Αν ανατρέξουμε σε ακόμα παλιότερες εποχές θα δούμε πως οι μεταφράσεις γίνονταν συνηθέστερα από Έλληνες συγγραφείς για τα προς το ζειν. Ρόλο σε αυτή τη μετατόπιση, εκτός από την πολυγλωσσία και τα συχνά ταξίδια νεότερων γενιών, έχει παίξει το ότι πλέον έχουμε ένα εκπληκτικό νέο δυναμικό μεταφραστών και επιμελητών που προσφέρει ποιοτικότατα αναγνώσματα στον Έλληνα αναγνώστη – και μάλιστα σε απευθείας μετάφραση ακόμα και από τις δυσκολότερες μη διαδεδομένες γλώσσες
- Το brain drain αποδυνάμωσε μεγάλο κομμάτι του αναγνωστικού κοινού, ειδικότερα στις νέες ηλικίες. Οι άνθρωποι που εγκατέλειψαν τη χώρα ήταν ως επί το πλείστον νέοι, μορφωμένοι και με αναγνωστική κουλτούρα. Κρίνω πως αυτό έχει επίδραση και στις θεματικές που επιλέγουν οι συγγραφείς, με την αποτύπωση του σύγχρονου κόσμου να υστερεί. Αυτό δεν οφείλεται μόνο στη λογοτεχνία που ως συνείδηση των καιρών (κατά τους Ντελέζ – Γκουαταρί) λειτουργεί με κάποια χρονική καθυστέρηση, αλλά και στον ταραγμένο ιστορικο-πολιτικά 20ό αιώνα. Με άλλα λόγια, υποψιάζομαι πως θα διαβάσουμε πολλά ακόμη μυθιστορήματα για τον Εμφύλιο… Η διεθνής τάση να ταξινομούνται νέες ευπώλητες κατηγορίες ως αυτόνομες στα ράφια (λ.χ. ο φεμινισμός ή η κλιματική κρίση στα γαλλικά βιβλία) φτάνει εδώ προς ώρας μόνο σπασμωδικά.
- Η διάδοση της ελληνικής λογοτεχνίας στο εξωτερικό παραμένει ισχνή. Εδώ δεν φταίει μόνο η ανοργανωσιά μας και «το κακό μας το ριζικό» αλλά κατά βάση η συντριπτική κυριαρχία της αγγλικής γλώσσας στην παγκόσμια λογοτεχνία, με συνέπεια να μη μεταφράζονται στα αγγλικά συχνά ακόμη και μείζονες συγγραφείς γλωσσών όπως τα γαλλικά ή τα γερμανικά. Αναφορικά με το πώς μας βλέπουν οι ξένοι, από τους κίονες και τις χλαμύδες έχουμε περάσει στο νέο κλισέ, εκείνο μιας χώρας σε διαρκή οικονομική και ανθρωπιστική κρίση. Για το ζήτημα άνοιξε πέρσι μια ωραία συζήτηση το περιοδικό Αναγνώστης.
- Έχουμε απειροελάχιστη έως ανύπαρκτη εικόνα για τους μετανάστες και πρόσφυγες που ζουν στη χώρα μας. Διαβάζουν γενικώς; Διαβάζουν σημαντικούς πατριώτες τους; Γράφουν λογοτεχνία; Ίσως η επιτακτική ανάγκη για βιοπορισμό να θέτει την ανάγνωση (ή την αγορά βιβλίων) στο στάτους μιας πολυτέλειας. Όμως το δημογραφικό ζήτημα καθιστά ακόμα πιο επιτακτική την προσέλκυση τέτοιων πληθυσμών στην αναγνωστική κουλτούρα, ιδιαίτερα δε στον πλούτο της ελληνικής λογοτεχνίας του 20ού και του 21ου αιώνα.
- Τα νέα μέσα: Μολονότι το e-book στην Ελλάδα ποτέ δεν προσέγγισε ούτε κατά διάνοια τις πωλήσεις του έντυπου (όπως λ.χ. στις Η.Π.Α. που κατέλαβε σημαντικό μέρος της αγοράς, με πτωτικές ωστόσο τάσεις τα τελευταία χρόνια), ένα νέο format δείχνει σιγά σιγά να κερδίζει ένα μικρό αλλά σημαντικό μέρος της αγοράς: το audiobook που αρχίζει να γίνεται συνήθεια όχι πλέον μόνο σε ανθρώπους με προβλήματα όρασης.
Η τηλεόραση, και σε ένα βαθμό το ραδιόφωνο, εξακολουθούν να προβάλλουν εκπομπές βιβλιοφιλικού ενδιαφέροντος μόνο κατ’ εξαίρεση.
- Οι λέσχες ανάγνωσης πολλαπλασιάζονται, ενώ έχει καθιερωθεί και η ετήσια διαλεσχική συνάντηση ορισμένων εκ των σημαντικότερων εξ αυτών (δίχως έως τώρα να έχουν οποιουδήποτε είδους κρατική στήριξη). Δίχως σοβαρή στήριξη παραμένουν και οι δημόσιες, δημοτικές και σχολικές βιβλιοθήκες, ίσως τα σημαντικότερα σημεία μετάδοσης της αναγνωστικής κουλτούρας. Όσο δύσκολο μοιάζει να ξεκολλήσει κανείς τις παλαιότερες και νέες γενιές από την οθόνη ενός κινητού, τόσο μεγαλύτερη βαρύτητα αποκτά μια τέτοια καμπάνια ενίσχυσης. Λείπουν επίσης τα περιφερειακά φεστιβάλ βιβλίου – η επιτυχία εκείνου των Χανίων δείχνει τον δρόμο.
- Όσο και να μη μας αρέσει, μεγάλο μέρος του κοινού προτιμά τα self-help βιβλία ή τις παντός είδους ανατολικές «σοφίες». Κι εδώ έχουμε να κάνουμε με ακόμη ένα διεθνές ρεύμα επικράτησης της λεγόμενης new age κουλτούρας, το οποίο φτάνει με καθυστέρηση στα καθ’ ημάς.
Όλα τα παραπάνω συνιστούν αρκετές δυσκολίες αλλά και προκλήσεις για τον νεοσύστατο φορέα Ελληνικού Ιδρύματος Βιβλίου και Πολιτισμού, και ιδιαίτερα τον πρόεδρό του Νίκο Μπακουνάκη. Οι ιδέες υπάρχουν, το δυναμικό υπάρχει, η δυνητική ανταπόκριση υπάρχει – λείπει όμως κάτι εξίσου σημαντικό: τα μέσα.
