Χρειάζεται ένα μείγμα καλλιέργειας, θεωρίας, πνευματικότητας, πολιτικής πρακτικής και νομοθεσίας
Η καναδή δημοσιογράφος και συγγραφέας, Ναόμι Κλάιν, έδωσε μια συνταρακτική και ενδιαφέρουσα ομιλία, στις 5 του περασμένου Σεπτέμβρη, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ των Επικίνδυνων Ιδεών, που πραγματοποιήθηκε στο Σίδνεϊ της Αυστραλίας. Από αυτήν, δημοσιεύουμε ένα μεγάλο μέρος, στο σημερινό φύλλο της «Εποχής». Ολόκληρη την ομιλία μπορείτε να την παρακολουθήσετε στο σύνδεσμο: www.youtube.com/watch?v=a5LuIAJEFUc
Ολοι οι Καναδοί βρέθηκαν αντιμέτωποι με την οδυνηρή αλήθεια: ότι ο Αϊλάν Κουρντί, το τριών χρονών αγόρι του οποίου το πτώμα έγινε τραγικό σύμβολο αυτής της ηθικής κρίσης, θα είχε κάθε δικαίωμα να ζει σήμερα με ασφάλεια στο Βανκούβερ. Αντί να συμβεί αυτό, πνίγηκε μαζί με τον αδερφό του και τη μητέρα του κοντά στα τουρκικά παράλια. Η θεία τού Αϊλάν, που ζει στον Καναδά, έκανε προσπάθειες να επιτραπεί σε μέλη της οικογένειάς της να έρθουν ως πρόσφυγες, αλλά η όλο και πιο εχθρική γραφειοκρατική διαδικασία που ακολουθεί η χώρα μου αποδείχτηκε καταστροφική για αυτήν και την οικογένειά της.
Απελπισμένη και με τις πόρτες του Καναδά κλειστές, η οικογένεια αποφάσισε να εμπιστευτεί τη μοίρα της στην πλαστική λέμβο και τα φτηνά σωσίβια. Η κυβέρνησή μας έχει κλείσει την πόρτα σε πολλούς ακόμη, αφού δέχτηκε 10.000 λιγότερους Σύρους πρόσφυγες από όσους είχε υποσχεθεί. Αλλά οι Καναδοί δεν είχαν έρθει αντιμέτωποι ποτέ μέχρι τώρα με μια τόσο άμεση, οπτικοποιημένη ένδειξη του πραγματικού κόστους της κυβερνητικής πολιτικής.
Οι πολιτικοί αυτό το κάνουν καλά: ξέρουν να κρύβουν τις ανθρώπινες απώλειες της πολιτικής τους. Νομίζω ότι εδώ το λέτε Επιχείρηση Κυρίαρχα Σύνορα. Tο λιμενικό εντοπίζει σκάφη με μετανάστες και τους μεταφέρει μακριά από τα αδιάκριτα βλέμματα σε κέντρα κράτησης που τα διαχειρίζονται ιδιωτικές εταιρείες, πράγμα που αποδεικνύει ότι καμιά δυστυχία δεν είναι τόσο μεγάλη ώστε να μην μπορεί μετατραπεί σε ευκαιρία κερδοφορίας.
Φριχτά πράγματα συμβαίνουν μέσα σε αυτά τα κέντρα, αλλά οι εργαζόμενοι υπόκεινται σε εντολή αποσιώπησης και οι κάμερες απαγορεύονται με δικαστική απόφαση. Όλα αυτά βοηθούν στην προστασία των συνειδήσεων των απλών ανθρώπων από ένα σοκ, όπως συνέβη αυτή την εβδομάδα με την εικόνα του πτώματος του μικρού Αϊλάν Κουρντί σε εκείνη την παραλία. Τα στρατόπεδα είναι τόσο σκιώδη που οι Αυστραλοί ακτιβιστές για τα δικαιώματα των μεταναστών τα αποκαλούν «black sites». Είναι μια νύξη για το γεγονός ότι άνθρωποι καταδικάζονται και πάλι σε εξαφάνιση. Όχι επειδή κατηγορούνται για τρομοκρατία, όπως συνέβαινε με τα μυστικά κέντρα κράτησης των ΗΠΑ κατά τον επονομαζόμενο πόλεμο κατά της τρομοκρατίας, αλλά απλώς επειδή έχουν ανάγκες που δεν μας βολεύουν.
[…]
Είναι η ίδια λογική
Υπάρχει σαφής σύνδεση ανάμεσα στην υποβάθμιση του τρόπου που μεταχειριζόμαστε τους ανθρώπους, είτε πρόκειται για πρόσφυγες από τη Συρία που προσπαθούν απελπισμένα να φτάσουν στην Ελλάδα, είτε για Έλληνες πολίτες που υποφέρουν λόγω των απανωτών επιθέσεων στο βιοτικό τους επίπεδο, που αναίσχυντα τις ονομάζουμε «λιτότητα», και την υποβάθμιση του φυσικού συστήματος του πλανήτη από το οποίο εξαρτάται κάθε μορφή ζωής. Έχει προταθεί μάλιστα στην Ελλάδα ότι ο τρόπος να βγει από την κρίση χρέους είναι να κάνει γεωτρήσεις για πετρέλαιο στο Αιγαίο και το Ιόνιο. Οι ίδιες δυνάμεις και η ίδια λογική βρίσκονται πίσω από όλες αυτές τις επιθέσεις κατά της ζωής. Γιατί μια κουλτούρα που δίνει τόσο μικρή αξία στα ανθρώπινα όντα, ώστε να τα αφήνει έρμαια των κυμάτων θα επιτρέψει επίσης να εξαφανιστούν κάτω από τα κύματα και οι χώρες των φτωχών ανθρώπων, αν κάτι τέτοιο ευνοεί τα κέρδη τους σήμερα. Και το ίδιο σύστημα θα βρει τρόπο να βγάλει κέρδος από αυτή τη δυστυχία αύριο. Έτσι λειτουργεί το παρόν σύστημα και για το λόγο αυτό θα υποστηρίξω ότι η κλιματική αλλαγή δεν έχει να κάνει μόνο με τη μόλυνση από το διοξείδιο του άνθρακα -έχει να κάνει με το σημείο όπου συναντιο��νται η μόλυνση από το διοξείδιο του άνθρακα και η τοξική ιδεολογία του φονταμενταλισμού της αγοράς, που καθιστά τους ηγέτες-ανδρείκελα ανίκανους να αντιδράσουν, ενώ οι πολιτικές τους επιδεινώνουν δραματικά την κατάσταση. Έτσι είναι δυνατόν ο Μπαράκ Ομπάμα να λέει τόσο σωστά πράγματα για την κλιματική αλλαγή κατά την επίσκεψή του στην Αρκτική και ταυτόχρονα να δίνει το ελεύθερο στη Shell για γεωτρήσεις.
[…]
Χρειάζεται ένα άλμα
Τι θα σήμαινε να αγωνιστούμε κατά της κλιματικής αλλαγής, των κοινωνικών αποκλεισμών, των οικονομικών ανισοτήτων, του ρατσισμού και της έμφυλης ανισότητας ταυτόχρονα; Τι σημαίνει η διαθεματικότητα -μια έκφραση πολύ της μόδας- όταν έχει να κάνει με τις λύσεις και όχι μόνο με τα προβλήματα;
Σημαίνει να αναγνωρίσουμε ότι έχουμε τόσο πολλές κρίσεις μπροστά μας που δεν έχουμε την πολυτέλεια χρόνου να τις αντιμετωπίσουμε διαδοχικά. Σε ένα τόσο προχωρημένο στάδιο, τα μικρά βήματα προς τα εμπρός δεν αρκούν. Αυτό που μας χρειάζεται είναι ένα άλμα προς την επόμενη οικονομία, προς το επόμενο σύστημα, εδώ και τώρα. Από όταν εκδόθηκε το βιβλίο μου, πριν έναν χρόνο, είχα την τύχη να συμμετάσχω σε εκπληκτικές συζητήσεις σε διαφορετικές χώρες, κυρίως στη δική μου τον Καναδά, αλλά επίσης στις ΗΠΑ και λιγότερο στην Ευρώπη, σχετικά με την πιθανή φύση αυτού του άλματος προς μια νέα οικονομία. Βρέθηκα σε αίθουσες γεμάτες με αξιοθαύμαστους ακτιβιστές, όπως και εδώ στην Αυστραλία τις τελευταίες δέκα μέρες, και προσπαθήσαμε να σκεφτούμε, αν ενωνόμασταν και σταματούσε να προβάλλει ο ένας τα ζητήματά του σε βάρος του άλλου, αν βγαίναμε από τα στεγανά και αρχίζαμε να σκεφτόμαστε ολιστικές λύσεις, τι μορφή θα είχε όλο αυτό.
Ετοιμαστείτε, λοιπόν, θα μιλήσω συγκεκριμένα και θα προτείνω μια σειρά αλληλένδετων πολιτικών κινήσεων. Η αλλαγή θα είναι μετασχηματιστική αλλά αυτό δεν είναι καθόλου αφηρημένο. Ξέρουμε ήδη πώς γίνεται. Πρώτο βήμα είναι να σεβαστούμε τα αδιαμφισβήτητα δικαιώματα αυτών που από πάντα φρόντιζαν τον τόπο μας. Οι αυτόχθονες κοινότητες βρίσκονταν πάντα στην πρώτη γραμμή της προστασίας των ποταμών, των δασών, των ακτών και των εδαφών απέναντι στην ανεξέλεγκτη βιομηχανία. Και το ίδιο συνεχίζουν να πράττουν και τώρα, από τα κοιτάσματα ασφαλτούχου άμμου της Αλμπέρτα στη χώρα μου, ως τα πολύπαθα ανθρακορυχεία του Καρμάικλ στη δική σας.
Μπορούμε όλοι να τους στηρίξουμε σε αυτόν τον κρίσιμο ρόλο τους και να αρχίσουμε να αποκαθιστούμε τις μεταξύ μας σχέσεις, εφαρμόζοντας τη Διακήρυξη των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Αυτοχθόνων Λαών, που απαιτεί οι εταιρείες εξόρυξης και κάθε εμπλεκόμενος να εξασφαλίζουν την έγκαιρη και κατόπιν επαρκούς πληροφόρησης σύμφωνη γνώμη των αυτοχθόνων κοινοτήτων προτού προχωρήσουν σε οποιαδήποτε δραστηριότητα στα εδάφη τους.
Η ενεργειακή δημοκρατία
Η φροντίδα των ανθρώπων μεταξύ τους και η φροντίδα του πλανήτη θα μπορούσε να γίνει ο ταχύτερα αναπτυσσόμενος τομέας της οικονομίας. Πολύ περισσότεροι άνθρωποι θα είχαν καλύτερα αμειβόμενη εργασία με μικρότερα ωράρια, πράγμα που θα μας άφηνε ελεύθερο χρόνο για να τον απολαύσουμε με τους δικούς μας και να δημιουργήσουμε μέσα στις κοινότητές μας.
Η τελευταία έρευνα του πανεπιστημίου του Στάνφορντ δείχνει ότι είναι εφικτό να τροφοδοτήσουμε τις οικονομίες μας αποκλειστικά με ανανεώσιμη ενέργεια σε 20 με 30 χρόνια. Μπορούμε να έχουμε μια οικονομία με 100% καθαρές πηγές ενέργειας εδώ στην Αυστραλία και στον Καναδά, όπου ζω, στα μέσα του αιώνα και όχι στο τέλος του, όπως ανώφελα ζητούν οι ηγέτες μας. Αν αυτό είναι δυνατό, αν η τεχνολογία υπάρχει, σημαίνει ότι δεν υπάρχει καμία δικαιολογία για να κατασκευαστούν κι άλλες υποδομές που να μας δεσμεύουν σε επιπλέον εξορύξεις για δεκαετίες ολόκληρες στο μέλλον. Γι’ αυτό πρέπει να γίνει απαράβατος νόμος το «όταν είσαι μέσα σε μια τρύπα σταμάτα να σκάβεις». Όχι άλλα ανθρακορυχεία.
Αλλά πέρα από αυτό, εφόσον έχουμε τη δυνατότητα να τροφοδοτούμε τη ζωή μας χωρίς να δηλητηριάζουμε κανέναν, η ίδια η ιδέα, η ρατσιστική έννοια της ζώνης που γίνεται θυσία πρέπει να πεταχτεί στα σκουπίδια της ιστορίας δίπλα στο Έκδηλο Πεπρωμένο. Όχι άλλες υποδομές και αυτό δεν έχει να κάνει μόνο με αλλαγή πηγών ενέργειας. Έχει να κάνει με αλλαγή αυτών που κερδίζουν από την παραγωγή ενέργειας και του τρόπου που αυτή ρυθμίζει και επηρεάζει το οικονομικό μας σύστημα. Αυτό το ονομάζουμε ενεργειακή δημοκρατία.
Αυτό σημαίνει ότι, όπου υπάρχει τέτοια δυνατότητα, οι κοινότητες πρέπει να ελέγχουν συλλογικά την ανανεώσιμη ενέργεια που παράγουν. Πρέπει να την ελέγχουν δημοκρατικά και να διατηρούν τα κέρδη στην κοινότητα ώστε να πληρώνουν για υπηρεσίες. Έχει πραγματική επιτυχία στη Γερμανία, οι οποία παράγει τώρα το 30% της ενέργειάς της από ανανεώσιμες πηγές -το 80% όταν έχει ήλιο. Έχουν ανοίξει εκεί 400.000 ποιοτικές θέσεις εργασίας -πείτε το στον Τόνι Άμποτ που ισχυρίζεται ότι πρέπει να επιλέξουμε ανάμεσα στην απασχόληση και το περιβάλλον. Στη Γερμανία το πέτυχαν αυτό ανακτώντας τον έλεγχο των ενεργειακών τους δικτύων, ψηφίζοντας σε μεγάλες πόλεις όπως το Αμβούργο να ανατραπεί η ιδιωτικοποίηση των ενεργειακών συστημάτων, επειδή πιστεύουν ότι ο κερδοσκοπικός προσανατολισμός στρέφεται εναντίον τους.
Ζώνες ενδυνάμωσης αντί θυσίας
Η άλλη πρόταση είναι ότι οι αυτόχθονες πληθυσμοί, ειδικά σε χώρες όπως η Αυστραλία, πρέπει να λαμβάνουν πρώτοι υποστήριξη από το δημόσιο για να ορίζουν τα δικά τους εγχειρήματα καθαρής ενέργειας. Το ίδιο ισχύει για τις κοινότητες που αυτή τη στιγμή αντιμετωπίζουν τις βαρύτερες συνέπειες στην υγεία τους λόγω μόλυνσης από βιομηχανική δραστηριότητα.
Οι χθεσινές ζώνες θυσίας πρέπει να μετατραπούν σήμερα σε ζώνες ενδυνάμωσης. Αν παράγουμε ενέργεια με τον τρόπο αυτό, το αποτέλεσμα δεν θα είναι μόνο να έχουμε φως στα σπίτια μας, θα είναι η αναδιανομή του πλούτου, η εμβάθυνση της δημοκρατίας, η ενίσχυση της οικονομίας και μια διαδικασία επούλωσης των πληγών που κυριολεκτικά χρονολογούνται στην ίδρυση του κράτους μας. Αυτό σημαίνει κλιματική δικαιοσύνη.
Βέβαια, σημαίνει επίσης να σταματήσουμε τις εμπορικές συμφωνίες που δίνουν στις εταιρείες τη δυνατότητα να επεμβαίνουν στις προσπάθειές μας να ανοικοδομήσουμε τις τοπικές μας οικονομίες, να επιβάλουμε ρυθμίσεις στην επιχειρηματικότητα, να εμποδίσουμε εξορύξεις που προκαλούν ζημιές. Σύμφωνα με αυτές τις εμπορικές συμφωνίες, οι περιφέρειες και τα κράτη που απαγόρευσαν την υδραυλική ρηγμάτωση, θα έχουν να αντιμετωπίσουν συνέπειες.
Η Γερμανία είναι αντιμέτωπη με μια τεράστια πρόκληση λόγω της ενεργειακής της μετάβασης: της έχει γίνει μήνυση ύψους 4,6 δισεκατομμυρίων ευρώ από μια ιδιωτική εταιρεία που ισχυρίζεται ότι η μετάβαση -το είδος μετάβασης που πρέπει να ενστερνιστούμε όλοι- θέτει εμπόδια στο δικαίωμά της να κερδίζει από το γαιάνθρακα και την πυρηνική ενέργεια.
Δεν μπορούμε σε καμία περίπτωση να επιτρέψουμε στο εμπόριο να επικρατήσει σε βάρος του πλανήτη. Πολλοί λένε ότι δεν υπάρχουν τα μέσα για να γίνει αυτό. Κι όμως υπάρχουν. Ζούμε σε καιρούς ανεπανάληπτης ευημερίας και πρέπει μόνο να αποδεσμεύσουμε αυτά τα χρήματα. Έχουμε τις δυνατότητες, όπως έκανε η Αυστραλία στο παρελθόν με το φόρο διοξειδίου του άνθρακα, την υψηλότερη φορολόγηση των εξορύξεων και τους φόρους στις χρηματοοικονομικές συναλλαγές. Πρέπει να επενδύσουμε στη δημόσια σφαίρα σε μεγάλη κλίμακα για να προστατευτούμε από την καταιγίδα στην οποία έχουμε εισέλθει, αλλά και επειδή μεγάλο μέρος του δημόσιου τομέα και του τομέα της φροντίδας των άλλων, όπως η περίθαλψη και η διδασκαλία, είναι ήδη εργασιακοί τομείς χαμηλής κατανάλωσης άνθρακα. Οι καλλιτέχνες είναι εργαζόμενοι χαμηλής κατανάλωσης άνθρακα και όχι μόνο οι τεχνικοί φωτοβολταϊκών τόξων. Πρέπει να το αγκαλιάσουμε αυτό. Πρέπει να διευρύνουμε αυτούς τους τομείς της οικονομίας. Πρέπει να επαναπροσδιορίσουμε τι είναι ένα πράσινο επάγγελμα.
Ένα πράγμα είναι σίγουρο. Εδώ και πολύ καιρό έπρεπε να είχαμε καταγγείλει ότι η λιτότητα, που συστηματικά επιτίθεται στους τομείς χαμηλής κατανάλωσης άνθρακα, είναι ένας απολιθωμένος τρόπος σκέψης και έχει γίνει απειλή για τη ζωή στον πλανήτη Γη.
Να αλλάξουμε τα ΜΜΕ
Από τη στιγμή που αρχίζουμε να θίγουμε αυτό το θέμα, λοιπόν, προκύπτει μια σειρά από άλλα ζητήματα. Το γεγονός ότι οι επιχειρήσεις έχουν υπερβολική εξουσία στο πολιτικό μας σύστημα. Πρέπει να συζητήσουμε για μια μεταρρύθμιση στη χρηματοδότηση των προεκλογικών εκστρατειών και γιατί οι εκλογές πρέπει να χρηματοδοτούνται αποκλειστικά από το δημόσιο. Πρέπει να κλείσουμε αυτήν την περιστρεφόμενη πόρτα ανάμεσα στις επιχειρήσεις και την κυβέρνηση.
Πρέπει να αλλάξουμε τα ΜΜΕ. Πριν έρθω εδώ ρωτήθηκα γιατί η άρνηση της κλιματικής αλλαγής είναι τόσο ισχυρή στην Αυστραλία, στις ΗΠΑ και στο Ηνωμένο Βασίλειο και έδωσα μια περίπλοκη απάντηση σχετικά με τη νοοτροπία του έποικου και με την έντονη αποικιοκρατική ιστορία αυτών των χωρών, αλλά μετά το ξανασκέφτηκα και συνειδητοποίησα ότι συμβαίνει και κάτι ακόμα: σε αυτές τις χώρες, ο Ρούπερτ Μέρντοχ είναι ιδιοκτήτης μεγάλου μέρους των ΜΜΕ.
Πρέπει να αλλάξουν τα πάντα. Αλλά ξέρετε κάτι; Ούτως ή άλλως τα πάντα είναι προβληματικά. Αν πιστεύαμε ότι το μόνο πρόβλημα του οικονομικού μας συστήματος είναι η άνοδος της στάθμης της θάλασσας, θα ήμασταν μακριά νυχτωμένοι. Αυτό το οικονομικό σύστημα καταστρέφει τη ζωή του μεγαλύτερου μέρους της ανθρωπότητας, με ή χωρίς την κλιματική αλλαγή.
Η κρίση είναι ηθική. Η κλιματική αλλαγή εντείνει την επιτακτική ανάγκη για μετασχηματισμό και μας τονίζει ότι δεν μας επιτρέπεται να αποτύχουμε. Μας θέτει μια αυστηρή, ανελαστική και επιστημονικά καθορισμένη προθεσμία. Μας καλεί να βγούμε από τα στεγανά μας και να χτίσουμε κινήματα που ξέρουμε ότι είναι απαραίτητα.
Άνοιξα τη σημερινή μου ομιλία με τη βασανιστική εικόνα εγκατάλειψης και αδιαφορίας που κατέκλυσε τις οθόνες μας, αυτή του Αϊλάν Κουρντί και της τραγικής του οικογένειας. Και ζητώ συγγνώμη που δάκρυσα. Ως μητέρα που της λείπει αβάσταχτα ο τρίχρονος γιος της, οι τελευταίες μέρες μακριά από την οικογένειά μου ήταν δύσκολες.
Ας θυμηθούμε, όμως, ότι υπήρξαν και διαφορετικές εικόνες και ιστορίες. Τουρίστες να βγάζουν πρόσφυγες από το νερό και να τους περιθάλπουν. Δέκα χιλιάδες άνθρωποι στην Ισλανδία που προσφέρθηκαν να ανοίξουν τα σπίτια τους στους πρόσφυγες. Αυθόρμητες διαδηλώσεις καλωσορίσματος των προσφύγων, διαμαρτυρίες, καμπάνιες, από το Λονδίνο ως το Τορόντο και τη Μελβούρνη. Το ένα δεν ακυρώνει το άλλο. Εμείς οι άνθρωποι είμαστε όλα αυτά. Αυτοί που γυρνούν την πλάτη κι επιλέγουν να μη δουν κάτι που βρίσκεται μπροστά στα μάτια τους και αυτοί που ρίχνονται στη θάλασσα για να βοηθήσουν. Αυτοί που θα σε πετούσαν εύκολα στα σκουπίδια και αυτοί που ενδιαφέρονται τόσο που προκαλούν συγκίνηση.
Είμαστε όλα αυτά. Και οι δύο πλευρές μας είναι πραγματικές. Αλλά ζούμε σε μια κουλτούρα που προσπαθεί συστηματικά να καταπνίξει το κομμάτι του εαυτού μας που ενδιαφέρεται ενώ ενθαρρύνει ενεργά αυτό που αδιαφορεί. Έργο μας, λοιπόν, είναι να φτιάξουμε μια κουλτούρα που να κάνει το αντίθετο, να ενθαρρύνει το ενδιαφέρον και να αποθαρρύνει την αδιαφορία. Το μονοπάτι είναι ξεκάθαρο. Είναι συναρπαστικό. Είναι τρομερά δύσκολο. Αλλά πρέπει πάντα να θυμόμαστε το εξής: δύσκολο δεν σημαίνει αδύνατο. Τεράστια κοινωνικά κινήματα έχουν αλλάξει τον κόσμο στο παρελθόν χάρη σε ένα μαγικό μείγμα καλλιέργειας, θεωρίας, πνευματικότητας, πολιτικής πρακτικής και νομοθεσίας. Μπορούμε να το ξαναπετύχουμε.
Μετάφραση: Ματίνα Καραγιαννίδου – Σταμπουλή
