ΣΑΡΑΝΤΑΟΚΤΩ ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ, ΘΥΜΟΜΑΣΤΕ ΤΟΥΣ ΝΕΟΥΣ ΠΟΥ ΑΝΤΙΣΤΑΘΗΚΑΝ, ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ ΤΗΣ ΦΡΙΝΤΑΣ ΛΙΑΠΠΑ
Με την πικρή γεύση που αφήνει η απώλεια, συχνά έλεγχα τον εαυτό μου που στην «Εποχή» δεν βρήκαμε το χρόνο να μιλήσουμε, κάποια στιγμή, για την Φρίντα. Ποια ήταν, όμως, η Φρίντα, η συνοδοιπόρος πλούσιων σε οράματα και αγώνες εποχών, επικίνδυνων εποχών, που ήξερε θαυμάσια να μάχεται από τις γραμμές της σπουδαστικής αντιστασιακής οργάνωσης Ρήγας Φεραίος, αλλά και να αφιερώνεται στην τέχνη της; Σε μια όμορφη και περιεκτική εκδήλωση, που οργάνωσε λίγους μήνες πριν στην Αθήνα ο Πάμισος, ένας σύλλογος της ιδιαίτερης πατρίδας της, της Μεσσήνης, ξεχωρίσαμε την ομιλία της Ρέας και το σημείωσα στο μυαλό μου, ότι φέτος στην επέτειο της 21ης Απριλίου η γνωριμία των σημερινών, ιδίως των νέων, αναγνωστών μας με έναν από τους νέους της δεκαετίας του ’60 θα ήταν ο καλύτερος τρόπος να μιλήσουμε για αυτήν την εφτάχρονη τραγωδία. Η ιδέα άρεσε και στην Ρέα, που ευχαρίστως μας έδωσε το κείμενό της, το οποίο πραγματικά αποτυπώνει με έναν ήπιο και εναργή τρόπο το κλίμα και τα έργα μιας μακράς διαδρομής.
Π.Κλ.
Της Ρέας Γαλανάκη
Μπήκαμε, λοιπόν, στη Φιλοσοφική Σχολή με τις εξετάσεις του 1965. Ήμασταν συμφοιτήτριες, αλλά δεν γνωριζόμασταν από την αρχή. Η Φρίντα ήταν το πρόσωπο που με οδήγησε στη Νεολαία Λαμπράκη λίγους μόνο μήνες πριν από τη δικτατορία (καθοδήγηση στη Φιλοσοφική είχαμε τότε την Αλέκα Παπαρρήγα). Συνδεόταν με τον Νικόλα Βουλέλη, που ήδη έβγαζε ένα καλό περιοδικό στη Σχολή με τον τίτλο «Αργώ». Δεν θα μιλούσα όμως για τη Φρίντα εδώ, αν η σχέση μας περιοριζόταν σε τούτα. Η δική μας ιστορία ξεκίνησε ουσιαστικά μετά τη δικτατορία.
Η τόσο γενναία Φρίντα, η τόσο ευάλωτη Φρίντα, ήταν από τους μετρημένους στα δάχτυλα του ενός χεριού που αντιστάθηκαν αμέσως στη δικτατορία, και τούτο πρέπει να υπογραμμιστεί. Δεν πέρασε φυσικά πολύς καιρός, πιάστηκε. Έμεινε προφυλακισμένη στις φυλακές Αβέρωφ γι’ αρκετούς μήνες. Δικάστηκε από ένα απίστευτα σκληρό στρατοδικείο τον Νοέμβρη του 1968, ως μέλος της πρώτης παράνομης αριστερής φοιτητικής οργάνωσης «Ρήγας Φεραίος». Ας πω ότι ο Νικόλας Βουλέλης πιάστηκε αργότερα και δικάστηκε χωριστά. Εγώ ήμουν παρούσα στο ανελέητο εκείνο στρατοδικείο, επειδή ο Νίκος Γιανναδάκης, αριστερός φοιτητής της Νομικής, με τον οποίο κλεφτήκαμε και παντρευτήκαμε μόλις έγινε δικτατορία, ήταν ένας από τους τρεις αρχηγούς της παραπάνω οργάνωσης και καταδικάστηκε σε εικοσαετή φυλάκιση (ο βασιλικός επίτροπος είχε προτείνει θάνατο ή ισόβια για τους τρεις ταγούς –οι «εγκληματικές» πράξεις όλων των φοιτητών ήταν βέβαια κάτι προκηρύξεις, ένα πανό και μια παράνομη εφημερίδα). Σκέφτομαι, και όχι μόνο εγώ, ότι αυτή η δίκη υπήρξε η τελευταία της εποχής του Εμφύλιου, ότι αυτή σηματοδότησε το τέλος του, τόσο ανελέητη που υπήρξε.
Η Φρίντα καταδικάστηκε σε έξι χρόνια φυλάκιση, αλλά βγήκε με αναστολή. Θυμάμαι ότι πήγα να την βρω αμέσως στο ισόγειο διαμέρισμα της Τσιμισκή και ότι, αγκαλιασμένες στο παλαιικό σιδερένιο διπλό κρεβάτι της μητέρας της, κλαίγαμε για ώρες. Ήμασταν τότε μόλις εικοσιενός χρονών κορίτσια. Και θέλω να προσθέσω ακόμη ότι, σαν από κάποιο άγραφο νόμο, οι σύντροφοι αυτής της δίκης μαζευτήκαμε μετά από δυόμισι δεκαετίες στο ίδιο μικρό διαμέρισμα και σηκώσαμε εναλλάξ στα χέρια τη σορό της Φρίντας ώς τον τάφο.
Βρήκε δουλειά σε μια γκαλερί, το πανεπιστήμιο το είχε παρατήσει με την έναρξη της δικτατορίας, ανοίχτηκε όμως προς τον κινηματογράφο. Δυο χρόνια αργότερα, διαγράφτηκε από το Πανεπιστήμιο, με συνοπτικές διαδικασίες κι αυτή, όπως οι φυλακισμένοι φοιτητές. Έγραφε, έγραφα κι εγώ. Θυμάμαι στην, ταπεινότατη επίσης γκαρσονιέρα που ζούσα κι εγώ τότε, την Φρίντα, εμένα και συχνά τον «χαοτικό» τότε Δήμο Μαυρομμάτη, τον παλιότερο καθοδηγητή και φίλο μας στενό μετά την επάνοδό του από την εξορία για λόγους υγείας, να συζητάμε παθιασμένα, ατελείωτα για τον Σεφέρη, τον Ελύτη, τον Καβάφη, τον Σαχτούρη, τον Βιζυηνό, τον Αναγνωστάκη, τον Πατρίκιο, για την αρχαία τραγωδία, τους αρχαίους μύθους και τον Λεκατσά, αλλά και για τα δικά μας τα πρωτόλεια γραπτά. Ο Δήμος ήταν που μας έφερε κι ακούσαμε εκεί σε μαγνητόφωνο τη, φυσικά παράνομη, πρώτη μουσική του Θεοδωράκη, την «Κατάσταση πολιορκίας». Θυμάμαι τη βαθιά συγκίνησή μας.
Μεγάλο πείσμα εκτός από ταλέντο
Οι κοριτσίστικες κουβέντες μας, τα κοινά διαβάσματά μας, οι πνευματικές και καλλιτεχνικές αναζητήσεις με την Φρίντα εκείνης της εποχής, μένουν μέσα μου ακέραιες. Το ίδιο και οι έντονοι πολιτικοί μας προβληματισμοί, οι αμφισβητήσεις μας, ιδίως μετά τη διάλυση των ψευδαισθήσεων λόγω της εισβολής της Σοβιετικής Ένωσης με τανκς στην Τσεχοσλοβακία, αλλά και λόγω της διάσπασης της Αριστεράς. Έτσι ωριμάζαμε στο πέρασμα των χρόνων, ενώ η κάθε μια μας προσπαθούσε να σταθεί στα πόδια της τραβώντας τον προσωπικό της δρόμο σε μια ζωή που, πρέπει να το σημειώσω κι αυτό, υπήρξε πολύ πιο συντροφική, πιο ομαδική και πολύ πιο έντονη -κι όλα τούτα όχι μόνον εξαιτίας της νεότητάς μας. Στα υπέρ εκείνης περιόδου είναι, νομίζω, ότι υπήρξαμε στοχαστικοί, φιλομαθείς αλλά και θαρραλέοι, μπορεί και οριακοί καμιά φορά, ουδέποτε όμως πουριτανοί. Η δύσκολα κερδισμένη ελευθερία, μεσούσης μάλιστα της δικτατορίας, τόσο στο επίπεδο της σκέψης όσο και της προσωπικής ζωής μας, αυτό το μείγμα βαθιάς ανάσας, απ’ τη μια, και πνιγμού, από την άλλη, μας έδωσε -κρίνω εκ των υστέρων- ένα μεγάλο μάθημα ζωής, ουσιαστικά ένα γερό θεμέλιο για το όποιο μεταγενέστερο έργο μας, κινηματογραφικό, συγγραφικό, ή άλλο. Ένα θεμέλιο που, επιπλέον, μας έσπρωξε ακόμη και να απομακρυνθούμε απ’ αυτό το ίδιο, για να ανοιχτούμε σε καινούριες, ανεξάρτητες αφηγήσεις. Μας έδωσε όμως και μεγάλο πείσμα: η Φρίντα επέμενε ότι πρέπει να έχεις μεγάλο πείσμα εκτός από ταλέντο, για να κάνεις κάτι τι στην τέχνη.
Εκείνα τα χρόνια η Φρίντα μετέφρασε, με τη δική μου στενή συνεργασία, το «Τι είναι η Ιστορία» του Καρ, νομίζω για τις εκδόσεις Εξάντας. Οι μεγάλες κοινές παρέες μας συνεχίστηκαν για χρόνια -εύκολα θα μπορούσα να αραδιάσω καμιά τριανταριά ονόματα φίλων και γνωστών από εκείνη την περίοδο, που κάποιοι τους είναι και σήμερα εδώ για να τιμήσουν την Φρίντα. Οι διασκεδάσεις και τα ξενύχτια μας επίσης συνεχίστηκαν, με ηγερία πάντοτε την Φρίντα, φίλη του Τσιτσάνη, του Μπάρμπα-Γιάννη, γνώριμη της Μπέλλου, χωρίς να παύει να είναι μια βαθιά καλλιεργημένη διανοούμενη, μια ποιήτρια, μια εκκολαπτόμενη σκηνοθέτης. Άλλωστε τα γραπτά της και τα κινηματογραφικά της έργα, αυτό δείχνουν. Λίγοι όμως είναι αυτοί που ξέρουν την άλλη πλευρά της φωτεινής σελήνης, της πανσελήνου μάλλον, που υπήρξε η Φρίντα. Πλευρά εκρηκτική κι εξαιρετικά δύσβατη καμιά φορά.
Η Φρίντα κυριαρχούσε στις κάθε λογής παρέες με την ευφυΐα, την καλλιέργεια, την ένταση, τη ζεστασιά, αλλά και με την ομορφιά της. Είχε την τύχη να γνωριστεί, και να συνδεθεί, με αρκετούς συγγραφείς, ποιητές, ζωγράφους, σκηνοθέτες της εποχής, επειδή ο Γιοχάνες Βάισερτ, διευθυντής θαρρώ τότε του Ινστιτούτου Γκαίτε και για χρόνια σύντροφος της Φρίντας, διακινδυνεύοντας ο ίδιος, παρείχε στο Γκαίτε ένα βήμα σχετικά ελεύθερης έκφρασης, από τα ελάχιστα τέτοια σημεία που υπήρξαν κατά τη διάρκεια της δικτατορίας στην Αθήνα. Θα περιοριστώ στα ονόματα του Τσίρκα, του Ταχτσή, του Βαλτινού, του ζωγράφου Ξενάκη.
Θυμάμαι έως και τα βιβλία που κουβαλούσαμε η Φρίντα κι εγώ σε εκδρομές με φίλους, και τις συζητήσεις μας γι’ αυτά μέσα σε πολύ συγκεκριμένα εξοχικά τοπία. Από μια τέτοια εκδρομή στο Καστρί Κυνουρίας, όπου μάλιστα διανυκτερεύσαμε στο σπίτι του Θανάση Βαλτινού, σώζεται η μοναδική φωτογραφία με τις δυο μας μόνο. Έχω φυλάξει, βέβαια, τα κατά καιρούς γράμματά της.
Θυμάμαι, επίσης, έντονα μια χαρακτηριστική σκηνή από τις μέρες του ’74, όταν κηρύχτηκε η γενική επιστράτευση από τη χούντα λόγω Κύπρου. Πέρασα και την πήρα από την Τσιμισκή, κατεβαίναμε με τα πόδια προς τους κεντρικούς δρόμους, έχοντας μόνο την ταυτότητα και λίγα χρήματα πάνω μας, προπάντων έχοντας για άλλη μια φορά την ψευδαίσθηση, και κατόπιν τη διάψευση, ότι επιτέλους θα ξεσηκωνόταν αυτή τη φορά ο κόσμος εναντίον των δικτατόρων.
Πάλεψε γενναία
Πέρασε καιρός, εγώ ζούσα πια στην Πάτρα, ενώ η Φρίντα είχε γυρίσει από το Λονδίνο, όπου είχε μείνει δυο, νομίζω, χρόνια. Ο αίσιος έρωτάς της με τον μόνο άντρα που παντρεύτηκε, τον Κυριάκο, είχε ωριμάσει. Μου τηλεφώνησε και μου είπε να έρθω στην Αθήνα για να κουβεντιάσουμε για κάτι, που ίσως θα «άλλαζε τη ζωή μου». Ήρθα γεμάτη περιέργεια μετά από ένα επεισοδιακό ταξίδι, συναντηθήκαμε στο τότε Ντόλτσε και μου πρότεινε να κάνουμε μαζί σε κινηματογραφικό σενάριο τις «Βάκχες» του Ευριπίδη. Και το κάναμε με πολλές συναντήσεις και ατελείωτες συζητήσεις, δουλεύοντας συστηματικά και σκληρά στις τακτικές πλέον συναντήσεις μας, μολονότι εκείνο το σενάριο δεν γυρίστηκε ποτέ.
Είναι αυτονόητο ότι παρακολουθούσαμε στενά η μια τη δουλειά της άλλης. Όταν το 1989 βγήκε το πρώτο μου μυθιστόρημα, «Ο βίος του Ισμαήλ Φερίκ πασά», και της το έστειλα, μου τηλεφώνησε ενθουσιασμένη αλλά και πολύ συγκινημένη από το αναρρωτήριο, όπου είχε αποσυρθεί για να ηρεμήσει σε μιαν ακόμη δύσκολη φάση της ζωής της. «Εγεννήθη συγγραφέας» μου είπε, αυτολεξεί, κι αυτό με βοήθησε πολύ.
Δεν πέρασε πολύς καιρός, συκοφαντήθηκε δημόσια από ένα πανίσχυρο άτομο, που επιπλέον της έκανε εντελώς άδικα και παράλογα μήνυση για μια σκηνή του τελευταίου έργου της. Μου τηλεφώνησε στην Πάτρα για να μου ζητήσει ευγενικά να είμαι μάρτυρας υπεράσπισης. Το θεωρούσα αυτονόητο, την μάλωσα μάλιστα που μου πρότεινε να το σκεφτώ. Η δίκη αυτή δεν έγινε, επειδή η μήνυση αποσύρθηκε όταν έγινε γνωστό ότι η Φρίντα έπασχε από σοβαρό καρκίνο. Δικηγόρος υπεράσπισης θα ήταν ο κοινός μας φίλος Ν. Κωνσταντόπουλος.
Ήταν άρρωστη, είχε επιστρέψει για στερνή φορά στο διαμέρισμα της Τσιμισκή. Την συναντούσα εκεί, αλλά και στην κλινική κατόπιν, όσο πιο συχνά μπορούσα, καθώς ζούσα σε άλλη πόλη. Η Φρίντα πέρασε τα λίγα χρόνια της αρρώστιας της με τη συγκινητική συμπαράσταση του Κυριάκου, που έμεινε στο πλευρό της μέχρι και την τελευταία της πνοή. Θυμάμαι βέβαια πάρα πολλά και απ’ αυτή την περίοδο (αλήθεια, πώς να συνοψίσεις μια σχέση ζωής στο «νόστο» μιας δεκάλεπτης ομιλίας; Όσα λέγονται είναι μόνο η μια νύχτα, όσα δεν λέγονται οι υπόλοιπες χίλιες νύχτες). Λέω λοιπόν αυτό μόνο, ότι θαύμασα για άλλη μια φορά το πείσμα της Φρίντας, να παλέψει αυτή τη φορά με τον Χάρο. Και πάλεψε γενναία.
Θα ήθελα να τελειώσω διαβάζοντας μια παράγραφο από ένα διήγημα που έγραψα το 1996 για τη Φρίντα, το αφιέρωσα στη μνήμη της, με τίτλο «Ένα σχεδόν γαλάζιο χέρι», ο δε τίτλος του υπήρξε και ο τίτλος σε ένα μεταγενέστερο βιβλίο διηγημάτων μου1:
«…Όπως ο σκηνοθέτης χτυπά με το ραβδί του τη λευκή οθόνη για να δείξει -σκηνοθέτης ήσουν άλλωστε και συ-, έτσι άπλωσες ένα σχεδόν γαλάζιο χέρι στα σημεία του ορίζοντα. Πρόλαβα να δω χρυσά τραπέζια με τους παλιούς μας φίλους να γεύονται ψωμί αθέατο, να πίνουνε κρασί αέρινο, να τραγουδούν τα τελευταία που τραγουδήθηκαν στη χώρα μας τραγούδια. Να δω νεράιδες που χορεύαν να πετούν από το πρόσωπό τους το μαντίλι, ξεσκεπάζοντας πρόσωπα αγαπημένων φιλενάδων, και τα αγόρια γύρω τους να αρπάξουν το μαντίλι του έρωτά τους. Να δω, μέσα στα χρόνια που περνάνε δίχως άλλο έρμα, τη συμβολή μιας λέξης, μιας εικόνας, ενός ήχου, ώστε να ξημερώσει η επόμενη μέρα σαν κανονική μέρα. Να δω τη βλάβη και το όφελος εκείνης της νεανικής φυλάκισης πάνω σε ανθρώπους, που έκτοτε δεν εμπιστεύονταν πια σε κανένα τη ζωή τους εκτός απ’ όσους γνώριζαν από τα χρόνια εκείνα – κι ας έχει πάρει ο καθένας μας και άλλο δρόμο, αυτό δεν σημαίνει τίποτα. Να δω, καλή μου, εσένα, ν’ αποχαιρετάς το φως, καθώς εμείς οι υπόλοιποι, φαντάσματα ενός παλιού κι αληθινού στρατοδικείου, σε κουβαλούσαμε στους ώμους για τον τελευταίο σου περίπατο στη γη…».
Πρώτη εικόνα: Φρίντα, φως, φλόγα. Τρεις λέξεις φέγγουσες για την ίδια εικόνα. Ξανθά μαλλιά, κάτασπρο δέρμα, μάτια σκούρα καστανά που κυριαρχούσαν στο φέγγος. Ευφυής, καλλιεργημένη, τολμηρή, παθιασμένη. Φλεγομένη και μη καιομένη, όχι όμως βάτος, αλλά δέντρο ανθισμένο –τουλάχιστον αυτό, καθώς έφυγε πάνω στη νιότη της.
Δεύτερη εικόνα : Η κυρά Λένη, η μάνα της: Μαλλιά πιασμένα σε κότσο στρογγυλό. Όλο και πιο άσπρος. «Ουρά παγωνιού» τον είχε περιγράψει κάποτε η Φρίντα σε ένα της γραπτό. Μεσσήνια, σχετικά ευκατάστατη στο γενέθλιο τόπο της, τη Θουρία, χήρα πια, που ήρθε στην Αθήνα με, και για, την έφηβη κόρη της. Δεν είχε άλλο παιδί. Μια μάνα και για όλους εμάς, τη φοιτητική παρέα της κόρης της, ιδιαίτερα για όσους δεν είχαν οικογένεια στην Αθήνα. Να μας ταΐσει από την κατσαρόλα παρά την οικονομική δυσχέρεια, να μας κουβεντιάσει στα σκληρά χρόνια της δικτατορίας. Η πιο βαθιά, η πιο τρυφερή, αλλά και ταυτόχρονα η πιο δραματική σχέση, που είχε στη σύντομη ζωή της η Φρίντα, ήταν με τη μάνα της. Με κανέναν άλλο. Αυτό τουλάχιστον νομίζω. Και αυτή η σχέση, επηρέασε άμεσα ή έμμεσα τα πάντα στη ζωή της Φρίντας.
Τρίτη εικόνα: Ο χώρος. Ένα ταπεινό μικρό ισόγειο διαμέρισμα στην Τσιμισκή, δίπλα στην Ασκληπιού, για να είναι η Φρίντα κοντά στη Φιλοσοφική Σχολή, στη Σόλωνος. (Πολλοί φοιτητές μέναμε τότε εκεί γύρω, ήταν η γειτονιά μας.) Κάτω μωσαϊκό. Ένα πετρογκάζ για το μαγείρεμα. Πολύ αργότερα η κυρά Λένη και η Φρίντα πιάσανε ένα καλύτερο διαμέρισμα στον πρώτο όροφο της ίδιας πολυκατοικίας, που δεν είχε ασανσέρ. Εκεί ήρθαν και μερικά έπιπλα από το παλιό σπίτι της Θουρίας. Εκεί μαζευτήκαμε, η στενή παρέα, και μετά την κηδεία της, και την κλάψαμε, και τραγουδήσαμε δυο τρία από τα λαϊκά τραγούδια που της άρεσαν, και γευτήκαμε ψάρι όπως ζητά το τελετουργικό, και όπως είχαν φροντίσει τα αγαπημένα της ξαδέρφια. Όλοι, όσοι ζήσαμε από κοντά την Φρίντα, έχουμε την εικόνα της εκεί, στην πολυκατοικία της Τσιμισκή. Μου φαίνεται σαν τόπος καταγωγής κι αυτός, σαν μήτρα που την κυοφόρησε επί χρόνια, άλλωστε έζησε και η μάνα της σε όλα τα αθηναϊκά της χρόνια.
Έζησα όμως την Φρίντα και σε άλλους χώρους: για ένα πολύ μεγάλο διάστημα σε ένα διαμέρισμα στο Κολωνάκι προς τον Λυκαβηττό, όσο ακόμα ήταν δικτατορία. Λιγότερο σε ένα διαμέρισμα στην Καλλιδρομίου και Μπενάκη, κι ελάχιστα σε ένα άλλο διαμέρισμα στον Καρέα. Τα δυο τελευταία επειδή είχα εγκατασταθεί στην Πάτρα, και την έβλεπα μερικές φορές όταν ερχόμουν στην Αθήνα. Έχω, πάντως, την αίσθηση ότι η Φρίντα έφευγε, ή μάλλον προσπαθούσε να διαφύγει, κι έμενε για μεγάλα διαστήματα αλλού, με άλλους ανθρώπους που είχε αγαπήσει. Όμως επέστρεφε, θα έλεγα ότι σχεδόν μοιραία επέστρεφε, στην Τσιμισκή.
Σημείωση
1. «Ένα σχεδόν γαλάζιο χέρι», διηγήματα, εκδ. Καστανιώτης 2004. Τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος.
Επιμέλεια: Ζωή Γεωργούλα
