Καταρίνα Φόλκμερ «Στον γιατρό ή το εβραϊκό πουλί», μετάφραση: Δημήτρης Καρακίτσος, εκδόσεις Ποταμός, 2024
Η Καταρίνα Φόλκμερ είναι Γερμανίδα, γράφει ωστόσο το πρώτο της μυθιστόρημα στα αγγλικά. Όχι μόνο επειδή ζει από πολύ νέα στη Μεγάλη Βρετανία, αλλά, όπως η ίδια δηλώνει στις συνεντεύξεις της, και επειδή είχε ανάγκη τη γλωσσική (και όχι μόνο) απόσταση από τη χώρα καταγωγής της ή ακόμη και επειδή πίστευε πως το συγκεκριμένο μυθιστόρημα δεν θα μπορούσε ποτέ να γραφτεί στα γερμανικά.
Αυτή η γλωσσική μετάβαση καθρεφτίζει (ή καθρεφτίζεται) με έναν τρόπο και (σ)το κεντρικό θέμα του μυθιστορήματός της, που κυκλοφόρησε στα ελληνικά με τον τίτλο «Στον γιατρό ή Το εβραϊκό πουλί» από τις εκδόσεις Ποταμός.
Έναν (φαινομενικά τουλάχιστον) παραληρηματικό μονόλογο μιας γυναίκας, Γερμανίδας που ζει στη Μεγάλη Βρετανία όπως κι η συγγραφέας, τον οποίο απευθύνει στον εβραϊκής καταγωγής δόκτορα Σέλιγκμαν κατά τη διάρκεια μιας ιατρικής εξέτασης που θα την οδηγήσει σε μια άλλη μετάβαση, προσφέροντάς της ένα… εβραϊκό πουλί. Μια μετάβαση που επικεντρώνει στο σώμα, στο φύλο, αλλά και πάλι αφορά την καταγωγή, το εθνικό ανήκειν, την εγγραφή σε μια εθνική ιστορία. Γιατί όλα αυτά αμφισβητεί, από όλα αυτά επιθυμεί να «λιποτακτήσει» η ηρωίδα της Φόλκμερ.
Καθισμένη στην πολυθρόνα εξέτασης του δόκτορος Σέλιγκμαν, με τα πόδια στους αναβολείς και τον γιατρό να εξετάζει επιμελώς τα απόκρυφά της, η ανώνυμη ηρωίδα της Φόλκμερ μονολογεί και αφηγείται τη ζωή της και τη διαδρομή που την οδήγησε σ’ αυτήν τη θέση. Μια apologia pro sua vita που μοιάζει μόνο παραληρηματική, αλλά στην πραγματικότητα είναι πολύ καλά οργανωμένη, και που προσεγγίζει με ωμότητα, καυστικό χιούμορ και εντυπωσιακή ευφυΐα, αλλά και με ευαισθησία και σπαρακτική ειλικρίνεια όλα εκείνα που συνθέτουν αυτό που είναι. «Είμαι μια γάτα που γαβγίζει» θα πει κάποια στιγμή στον δόκτορα Σέλιγκμαν. Αταίριαστη και απροσάρμοστη ως προς το φύλο, την κοινωνική τάξη, την εθνικότητα και το ιστορικό της βάρος, ως προς κάθε κοινωνική επιταγή και επιβεβλημένη επιτέλεση. Μια απρόσμενη κληρονομιά τής δίνει τη δυνατότητα να ικανοποιήσει την επιθυμία της, να διορθώσει την ταυτότητά της. Το εβραϊκό πέος που ζητά να της προσθέσει ο δόκτωρ Σέλιγκμαν θα θεραπεύσει τη δυσφορία φύλου της και μαζί θα απαλύνει την εθνική ενοχή (καλύτερα από τη νεανική της επιθυμία, να ερωτευτεί έναν εβραίο).
Δύο βασικές γραμμές αφήγησης μπλέκονται ευφυώς
Αν αυτές οι δύο είναι οι βασικές γραμμές της παραληρηματικής αφήγησης της ηρωίδας της Φόλκμερ, δηλαδή από τη μια το φύλο, η επιθυμία, η σεξουαλικότητα και οι επιτελέσεις τους, και από την άλλη η γερμανικότητα με τις δικές της επιτελέσεις και τη δυσβάσταχτη ενοχή του ναζισμού και του Ολοκαυτώματος, θα μπορούσαμε να γενεαλογήσουμε διπλά το «Στον γιατρό ή Το εβραϊκό πουλί». Αφενός, στην παράδοση της γερμανόφωνης (γερμανικής ή αυστριακής) λογοτεχνίας που ασκεί κριτική και εκφράζει απέχθεια προς την πατρίδα και το έθνος – θα επικαλεστούμε εδώ ενδεικτικά τον Τόμας Μπέρνχαρντ και την Ελφρίντε Γέλινεκ, αυστριακοί και οι δυο, που όμως νιώθω πως μοιράζονται με τη Φόλκμερ το μαύρο χιούμορ, την ωμότητα και τη βέβηλη διάθεση απέναντι στα ιερά και τα όσια της φυλής. Αφετέρου, στο μυθιστόρημα του Φίλιπ Ροθ «Το σύνδρομο Πόρτνοϊ», που ομοιάζει ως προς τη φόρμα (ένας μονόλογος του αφηγητή προς έναν γιατρό, ψυχαναλυτή εδώ) και αγγίζει επίσης με χιούμορ και προκλητικό τρόπο ζητήματα επιθυμίας, σεξουαλικότητας, φαντασιώσεων, την οικογενειακή συνθήκη και τις νευρώσεις της, αλλά και το ζήτημα της εβραϊκότητας (θα χειριστεί άραγε η ηρωίδα μας το εβραϊκό της πέος όπως ο ήρωας του Ροθ;).
Είναι εντυπωσιακά ευφυής ο τρόπος που η συγγραφέας δένει αυτές τις δύο γενεαλογήσεις και αυτό ακριβώς καθιστά το μυθιστόρημά της πολιτικό, τόσο όταν μιλά για το έθνος της και τη βαριά, εγκληματική κληρονομιά του, όσο κι όταν προσεγγίζει το φύλο και την επιθυμία και τη δυσφορία που της προκαλούν οι επιβεβλημένες επιτελέσεις τους. Το όνειρο και η φαντασίωση (πραγματικά ή πλαστά) δένουν συχνά αυτές τις δυο γραμμές – ήδη στην τρίτη αράδα του μυθιστορήματος η ανώνυμη ηρωίδα λέει «είχα δει όνειρο ότι ήμουν ο Χίτλερ», ενώ στις συνεδρίες της με τον ψυχοθεραπευτή Τζέισον επινοεί μια σειρά ξέφρενων ναζιστικών φαντασιώσεων, χλευάζοντας έτσι την κανονιστική θεραπευτική προσέγγιση πολλών επαγγελματιών της ψυχικής υγείας.
Ποια θέση μένει στην αγάπη;
Κι εδώ θα αποκαλύψω τη δική μου παράλληλη ανάγνωση του «Στον γιατρό ή Το εβραϊκό πουλί», το «Είμαι το τέρας που σας μιλά» του διεμφυλικού Πωλ Πρεσιάδο (μτφ. Αναστασία Ελευθερίου, εκδ. Αντίποδες) και τη δική του αναφορά σε μια ακαδημία ψυχαναλυτών. (Πίσω απ’ αυτά χαμογελά ο Κάφκα, που αναγκάστηκε να γράψει στα μισητά γερμανικά.) Και θα υποστηρίξω πως οι γενεαλογήσεις κι οι επιρροές που διακρίνουμε στο μυθιστόρημα της Φόλκμερ συρρέουν σε μια κουήρ φεμινιστική και πολιτική λογοτεχνία, που στοχάζεται το φύλο και το έθνος, και υποστηρίζει τη δυνατότητά μας να δραπετεύσουμε από τους περιορισμούς και των δυο, χωρίς ωστόσο να είναι βέβαιο ότι θα απαλλαγούμε κι από τα δεσμά τους. Χωρίς να είναι βέβαιο ότι θα πάψουμε να είμαστε «τέρατα». «Χρησιμοποιούμε το φύλο» λέει η ίδια, «για να δώσουμε νόημα στον κόσμο, αλλά αν απαλλαγείς από αυτό, κερδίζεις πολλά. Νομίζω πως οι άνθρωποι φοβούνται πάντα πως θα χάσουν κάτι… αλλά στην πραγματικότητα περιορίζει και τους άντρες και τις γυναίκες πολλαπλώς».
Μέσα σ’ αυτήν τη ζοφερή αφήγηση που δεν διστάζει να χλευάσει και να βεβηλώσει όλα τα παραδεδομένα και κοινωνικώς αποδεκτά, ποια θέση μένει στην αγάπη; Η αγάπη είναι σαν το αίμα, λέει κάπου η ηρωίδα, και «έχει κανείς όντως ανάγκη από ένα σώμα για ν’ αγαπήσει», το σώμα του άλλου, αλλά και το δικό του, και πώς θα μπορούσε να αγαπήσει και να αγαπηθεί, όταν δεν τον χωράει το σώμα (και η ιστορία) του; Η σπαρακτική ιστορία αγάπης της ηρωίδας της Φόλκμερ με τον Κ. (κλείσιμο ματιού στον Κάφκα), μια αγάπη εκτός πλαισίου από κάθε άποψη, διατρέχει το μυθιστόρημα αλλά είναι καταδικασμένη εκ των πραγμάτων, και η τραγική κατάληξή της, αναπόφευκτη. Είναι όμως την ίδια στιγμή μια απελευθερωτική πηγή γνώσης, που την φέρνει εγγύτερα στον εαυτό και την επιθυμία της. «Ας αλλάξουμε μορφή μέσα στους αιώνες, αλλά ποτέ να μην εξαφανιστούμε […] Ας γίνουμε πολεμιστές» θα πει στον δόκτορα Σέλιγκμαν στο τέλος του μονολόγου της.
Η μετάφραση του Δημήτρη Καρακίτσου αποδίδει με επιτυχία το ιδιαίτερο ύφος της Φόλκμερ και το τολμηρό και υπαινικτικό εξώφυλλο των εκδόσεων Ποταμός μας προκαλεί να την διαβάσουμε.
