Δεν ήταν δεδομένο ότι έπρεπε να το κάνουμε. Όχι μόνο για το οργανωτικό φορτίο που συνεπαγόταν, αλλά και λόγω της ανησυχίας ότι μία ακόμα επίσκεψη στη Μακρόνησο ίσως δεν έχει νόημα. Και όμως, το αποφασίσαμε, καθώς θέλαμε πολύ, τόσο για μας τους ίδιους όσο και γιατί ένα μεγάλο μέρος των συλλογών των ΑΣΚΙ, ήδη από τη σύσταση του αρχείου, είναι αφιερωμένο στις εξορίες και στις φυλακές. Κι ανάμεσά τους η Μακρόνησος κατέχει ξεχωριστή θέση. Πρόκειται για μοναδικές συλλογές, οι οποίες εμπλουτίστηκαν αποφασιστικά με το αρχείο του Νίκου Μάργαρη αλλά και με αλλεπάλληλες προσφορές αγωνιστών και αγωνιστριών που πέρασαν από τα ξερονήσια. Σε αυτές προστέθηκαν με τα χρόνια οι δωρεές των απογόνων τους, οι οποίοι εμπιστεύτηκαν στα ΑΣΚΙ όσα οι δικοί τους άνθρωποι είχαν διαφυλάξει: επιστολές, χειροτεχνήματα, φωτογραφίες, κάρτες, αποφάσεις εκτόπισης. Τεκμήρια, όλα αυτά, μιας δύσκολης προσωπικής και οικογενειακής ιστορίας, αλλά και μιας μνήμης που πέρασε από τη μια γενιά στην άλλη. Και έπειτα, το Ψηφιακό Μουσείο Μακρονήσου (https://www.makronissos.org/), το οποίο δημιουργήθηκε με την πολύτιμη συνδρομή του Μανόλη Σαββίδη και αποτέλεσε, με τον πλούτο του, έναν χώρο συνάντησης των ανθρώπινων ιστοριών με τα τεκμήρια του εγκλεισμού.
Το αποφασίσαμε, λοιπόν, αλλά δεν περιμέναμε την τόσο μεγάλη ανταπόκριση όλων εκείνων που εδώ και μέρες δηλώνουν συμμετοχή. Η ανταπόκριση αυτή αποτελεί εντέλει –και νομίζω ότι αυτό είναι το σημαντικότερο– έναν φόρο τιμής, ένα προσκύνημα σε έναν τόπο όπου η θηριωδία συνάντησε το ανθρώπινο μεγαλείο· σε έναν τόπο όπου η έννοια του μαρτυρίου απέκτησε υλική υπόσταση και ταυτίστηκε με τις πέτρες και τις πλαγιές του.
Ο άνθρωπος και οι πληγές του
Η Μακρόνησος δύσκολα χωνεύεται. Γιατί δεν αποτέλεσε σχέδιο και έργο κάποιων σκοτεινών εγκεφάλων, κάποιων ακραίων που χάθηκαν στη συνέχεια στα βάραθρα της δημόσιας περιφρόνησης. Υπήρξε μείζον κρατικό εγχείρημα, ένα σχέδιο που υλοποίησε ο στρατός με την υποστήριξη του κρατικού μηχανισμού και εξύμνησαν πολιτικοί, ιεράρχες, διανοούμενοι και καθηγητές, οι οποίοι σώπασαν εκκωφαντικά μετά την εγκατάλειψη του εγχειρήματος τη δεκαετία του 1950. Ούτε υπήρξε ένας εξιδανικευμένος τόπος αντίστασης. Δίπλα σε εκείνους και εκείνες που δεν λύγισαν υπήρξαν χιλιάδες που δεν κατόρθωσαν τελικά να αντέξουν τον ψυχικό και σωματικό βασανισμό, που στη Μακρόνησο έφτασε σε πρωτοφανή σημεία. Και όμως, πολλοί και πολλές, παρά τον πόνο, το τσαλαπάτημα, το τσάκισμα (που ήταν βασικός στόχος του εγχειρήματος) συνέχισαν στο κίνημα, πυκνώνοντας τις γραμμές της ΕΔΑ.
Τις ίδιες περίπου μέρες, ακούγοντας τον συγκλονιστικό επικήδειο του Αλέκου Χαλβατζή για τον πατέρα του, σκεφτόμουν μια διαφορετική, μεταγενέστερη γενιά αγωνιστών: τη γενιά της δικτατορίας. Ο Σπύρος Χαλβατζής ανήκε σε εκείνους που δεν λύγισαν. Παρά τη γλυκύτητα του χαρακτήρα και την πραότητα του ανθρώπου, η διαδρομή του ταυτίστηκε με την αντοχή, τη συνέπεια και την αδιάλειπτη στράτευση στο κομμουνιστικό κίνημα και στο ΚΚΕ. Τα λόγια του γιου του, όμως, έφερναν στην επιφάνεια κάτι που πολύ συχνά μένει κρυμμένο πίσω από τη δημόσια εικόνα του αγωνιστή: τον άνθρωπο, τις πληγές του και το βάρος που εξακολούθησε να κουβαλά, από τις εμπειρίες της ζωής, της πολιτικής του στράτευσης, αλλά και του ρόλου του συμβόλου που αναλαμβάνει, συχνά ακούσια.
Παρά τις μεγάλες διαφορές ανάμεσα στις δύο γενιές και στις ιστορικές συνθήκες στις οποίες αγωνίστηκαν, η σκέψη επιστρέφει στη Μακρόνησο. Πόσο δύσκολο είναι να μιλήσει κανείς για την εμπειρία του εγκλεισμού και του βασανισμού, για τη «δήλωση» (όλη η διαδικασία που οδηγεί σε αυτή, αλλά και η μετέπειτα διαχείρισή της από τους κρατούντες, με τη δημόσια περιφορά των «δηλωσιών και των δηλώσεων», συνιστά σαφώς βασανιστήριο), αλλά κυρίως για την επόμενη μέρα· για τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι επέστρεψαν στην «κανονικότητα», ξανάχτισαν τη ζωή τους, κουβαλώντας φόβους, πληγές και εφιάλτες, σημαδεμένοι στο σώμα και στην ψυχή από μια απίστευτη βαναυσότητα. Η κυρίαρχη εικόνα του αλύγιστου αγωνιστή, συνυφασμένη, ίσως και αναγκαία για τη συλλογική μνήμη της Αριστεράς, άφησε συχνά στη σκιά την ανθρώπινη ευθραυστότητα, τον πόνο και τη σιωπή. Είτε λύγισαν είτε άντεξαν, έμειναν αντιμέτωποι με το βάρος όσων είχαν ζήσει. Πίσω από αυτή τη διάκριση χρειάζεται να αναζητήσουμε ξανά τον άνθρωπο πίσω από τον αγωνιστή: όσα υπέστη, όσα κουβάλησε και, κυρίως, όσα δεν θέλησε ή δεν μπόρεσε ποτέ να αφηγηθεί.
Τόπος χαραγμένος στη μνήμη και στο σώμα
Αν η Μακρόνησος υπήρξε μια οριακή εμπειρία στην ιστορία του ελληνικού 20ού αιώνα, περιορισμένη χρονικά, υπήρξε ταυτόχρονα ένα διαρκές και επίμονο βίωμα για όσους και όσες πέρασαν από εκεί, αλλά και για τις οικογένειές τους. Μόνο κατά την τριετία 1947-1950 πέρασαν από το νησί τουλάχιστον 50.000 άνθρωποι, άντρες και γυναίκες, οπλίτες και πολίτες. Έως το 1957 ο συνολικός αριθμός τους ενδέχεται να πλησίασε ή και να ξεπέρασε τις 100.000. Στη διάρκεια λειτουργίας των στρατοπέδων οι άνθρωποι που μεταφέρθηκαν εκεί οικοδόμησαν με καταναγκαστική εργασία τον ίδιο τον τόπο του μαρτυρίου τους: τα κτίρια, τους περικαλλείς ναούς, τους δρόμους, τις εγκαταστάσεις του. Τα κατάλοιπά τους εξακολουθούν να αποτυπώνουν στο τοπίο την κλίμακα του εγχειρήματος και της καταστολής. Κατάλοιπα που αφέθηκαν επί δεκαετίες να φθείρονται και να καταρρέουν, παρά την ανακήρυξη, το 1989, από τη Μελίνα Μερκούρη, ολόκληρου του νησιού σε ιστορικό τόπο.
Η Μακρόνησος δεν τελείωσε με το κλείσιμο του στρατοπέδου. Άλλαξε τη ζωή χιλιάδων ανθρώπων, όπως την άλλαξε συνολικά η εμπειρία των φυλακών και των εξοριών, ακραία εκδοχή της οποίας υπήρξε το νησί. Δεν έμεινε πίσω τους όταν έφυγαν από εκεί. Τους ακολούθησε στη ζωή που προσπάθησαν να ξαναφτιάξουν, στις πληγές, στον χαρακτήρα, στις κουβέντες και στις σιωπές τους, σε όσα μπόρεσαν να αφηγηθούν και σε όσα έμειναν για πάντα ανείπωτα. Ένας τόπος μικρός στον χάρτη, μα χαραγμένος ανεξίτηλα στη μνήμη και στο σώμα των ανθρώπων που πέρασαν από εκεί. Έτσι οφείλει να παραμείνει και στη δική μας μνήμη: ένας τόπος που μας καλεί να θυμόμαστε όλους και όλες – και εκείνους και εκείνες που άντεξαν και εκείνους που λύγισαν.
Επίσκεψη μνήμης και ιστορικός περίπατος στη Μακρόνησο
Κυριακή 11 Οκτωβρίου 2026
Λόγω μεγάλης ανταπόκρισης του κοινού, οι διαθέσιμες θέσεις έχουν συμπληρωθεί, μπορείτε όμως να μπείτε στη λίστα αναμονής συμπληρώνοντας την παρακάτω φόρμα και να ενημερωθείτε αν υπάρξει διαθεσιμότητα.
https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc0L7XAza-DgLMvUN0_HMfEmmYgzQ-5TfRjET41Aw1dwGwNig/viewform
Μακρόνησος: ο πιο εμβληματικός τόπος εξορίας, εγκλεισμού και πολιτικής καταστολής στη σύγχρονη ελληνική ιστορία. Από το 1947, το ακατοίκητο έως τότε νησί μετατράπηκε σε στρατόπεδο για δεκάδες χιλιάδες πολίτες και οπλίτες. Με στόχο την υποτιθέμενη «αναμόρφωση» και την επανένταξή τους στον «υγιή εθνικό κορμό», εφαρμόστηκε ένα πρωτοφανές σύστημα προπαγάνδας, ψυχολογικού πολέμου και οργανωμένου σωματικού και ψυχικού βασανισμού. Η Μακρόνησος αναδείχτηκε σε κεντρικό σύμβολο του κρατικού αντικομμουνισμού (ο διαβόητος «νέος Παρθενώνας»), με διεθνή εμβέλεια και, συγχρόνως, σε εμβληματικό τόπο διώξεων, μαρτυρίου και αντίστασης.
Η μνήμη της Μακρονήσου υπερβαίνει την εμπειρία των ανθρώπων που γνώρισαν εκεί τον εκτοπισμό και τη βία, καθώς και τα όρια της ιστορίας της Αριστεράς. Συνδέεται με την ευρύτερη ιστορία του Εμφύλιου Πολέμου και της μετεμφυλιακής Ελλάδας, την πολιτική καταστολή και τα ανθρώπινα δικαιώματα, αλλά και με τους τρόπους με τους οποίους προσεγγίζουμε σήμερα τα ίχνη ενός δύσκολου, τραυματικού και αποσιωπημένου παρελθόντος.
Τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ) διοργανώνουν τον Οκτώβριο μια τριμερή δράση αφιερωμένη στην ιστορία και τη μνήμη της Μακρονήσου. Η δράση περιλαμβάνει επίσκεψη μνήμης και ιστορικό περίπατο στο νησί, καθώς και δύο διαδικτυακές συναντήσεις, πριν και μετά την επίσκεψη, οι οποίες θα παρουσιάσουν το ιστορικό πλαίσιο και θα δώσουν χώρο στη συζήτηση των ερωτημάτων και των σκέψεων που θα προκύψουν από την εμπειρία του τόπου:
Τετάρτη 7 Οκτωβρίου 2026
Διαδικτυακό σεμινάριο | Η Μακρόνησος στο ιστορικό της πλαίσιο: εξορία, «αναμόρφωση» και καταστολή
Ώρα: 19:00
Εισηγητές/γήτριες: Πολυμέρης Βόγλης (καθηγητής Παν. Θεσσαλίας), Στρατής Μπουρνάζος (ιστορικός), Άννα Παπαέτη (ερευνήτρια ΕΙΕ)
Κυριακή 11 Οκτωβρίου 2026
Επίσκεψη μνήμης και ιστορικός περίπατος στη Μακρόνησο
Παραμονή στο νησί: περίπου 3 ώρες
Εισαγωγή: Βαγγέλης Καραμανωλάκης (πρόεδρος ΔΣ ΑΣΚΙ), Ελένη Κυραμαργιού (ερευνήτρια ΕΙΕ, μέλος ΑΣΚΙ)
Ξεναγοί: Πολυμέρης Βόγλης (καθηγητής Παν. Θεσσαλίας), Στρατής Μπουρνάζος (ιστορικός), Σίσσυ Τσαβδάρα (υπ. διδακτόρισσα, Πάντειο Πανεπιστήμιο)
Τετάρτη 14 Οκτωβρίου 2026
Διαδικτυακή συνάντηση | Επιστρέφοντας από τη Μακρόνησο: ερωτήματα, σκέψεις και συζήτηση
Ώρα: 19:00
Συζητητές/τήτριες: Χριστίνα Κονιάλη (διδακτόρισσα ΕΚΠΑ), Δήμητρα Λαμπροπούλου (επ. καθηγήτρια ΕΚΠΑ), Σίσσυ Τσαβδάρα (υπ. διδακτόρισσα, Πάντειο Πανεπιστήμιο)
Για περισσότερες πληροφορίες:
Τηλ.: 210 3223062
Email: askimakronisos@gmail.com
Διοργάνωση: Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ)
