🎙️Ελίφ Τουργκούτ: «Οι γυναικοκτονίες στην Τουρκία όλο και αυξάνονται»

Η Ελίφ Τουργκούτ, εκδότρια της τουρκικής μαρξιστικής πλατφόρμας δημοσιεύσεων Ekmek ve Gül (Ψωμί και Τριαντάφυλλα), μιλάει στην «Εποχή» για τις εκατοντάδες γυναικοκτονίες που γίνονται κάθε χρόνο στην Τουρκία, για την ευθυγράμμιση της δικαστικής εξουσίας με την τουρκική κυβέρνηση, και για τις πολιτικές που βαθαίνουν την ανισότητα των φύλων

Για μια ακόμα χρονιά ο αριθμός των γυναικοκτονιών στην Τουρκία είναι τραγικός. Γιατί γίνεται όλη αυτή η φρίκη;

Σύμφωνα με στοιχεία που έχουν συλλέξει γυναικείες οργανώσεις, 235 γυναίκες έχουν δολοφονηθεί από την αρχή του 2025, ενώ ο αριθμός των ύποπτων θανάτων γυναικών, των οποίων η αιτία θανάτου δεν προσδιορίστηκε, είναι τουλάχιστον 247. Η αύξηση των γυναικοκτονιών συνδέεται σημαντικά με την αναποτελεσματική εφαρμογή του νόμου, με την έλλειψη επέκτασης των μηχανισμών που αποσκοπούν στην πρόληψη της βίας κατά των γυναικών, και με τις πολιτικές ατιμωρησίας που ενθαρρύνουν τους δράστες. Ο νόμος 6284 για την προστασία της οικογένειας και την πρόληψη της βίας κατά των γυναικών εξακολουθεί να υπάρχει στα χαρτιά, δεν εφαρμόζεται επαρκώς στην πράξη. Όταν οι γυναίκες που υφίστανται βία απευθύνονται στις αρχές επιβολής του νόμου συχνά τις διώχνουν, ακόμη και σε επείγουσες καταστάσεις που απαιτούν άμεση παρέμβαση οι αρχές αποφεύγουν να αναλάβουν την ευθύνη λέγοντάς τους «να πάνε στο δικαστήριο». Ωστόσο, ο νόμος είναι σαφής: οι αρχές επιβολής του νόμου υποχρεούνται να προστατεύσουν αμέσως τη γυναίκα που κάνει μήνυση και να επιβάλουν περιοριστικά μέτρα κατά του δράστη. Το γεγονός ότι τα περιοριστικά μέτρα παραμένουν απλώς στα χαρτιά, επιτρέπει στους δράστες να συνεχίσουν να απειλούν, να παρενοχλούν, ακόμη και να σκοτώνουν τις γυναίκες. Οι καθυστερήσεις στην έκδοση προστατευτικών μέτρων, η αυθαίρετη συντόμευση της διάρκειάς των μέτρων, και η απαίτηση για αμοιβή από τις γυναίκες σε υποθέσεις βίας, είναι πρακτικές που έρχονται σε πλήρη αντίθεση με το πνεύμα του νόμου. Δεν λαμβάνονται μέτρα κατά των αστυνομικών που διαπράττουν αυτές τις παραλείψεις, ούτε κατά των εισαγγελέων που δεν διερευνούν επαρκώς τις καταγγελίες των γυναικών. Μετά την αποχώρηση από τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης και τη στοχοποίηση του νόμου 6284 παρατηρούμε ότι εκδίδονται περιοριστικά και ασφαλιστικά μέτρα για την ελάχιστη δυνατή διάρκεια. Επίσης, οι προϋπολογισμοί της κυβέρνησης και των υπουργείων δεν είναι προσανατολισμένοι στην αντιμετώπιση αυτών των ζητημάτων. Για το 2026 το αρμόδιο υπουργείο σχεδιάζει να ανοίξει μόνο ένα καταφύγιο, και σε αυτό οι γυναίκες που διαφεύγουν από την ενδοοικογενειακή βία μπορεί να πάρουν ακόμη και «οικογενειακή εκπαίδευση». Στον προϋπολογισμό που διατίθεται για την ενδυνάμωση των γυναικών, παρέχονται μόνο 0,51 λίρες ανά γυναίκα την ημέρα. Όχι μόνο οι μηχανισμοί που θα μπορούσαν να αποτρέψουν, να σταματήσουν και να τιμωρήσουν τη βία κατά των γυναικών είναι ανεπαρκείς, αλλά αντί να εξαλειφθούν οι συνθήκες που δημιουργούν αυτή τη βία ακολουθούνται πολιτικές που εμβαθύνουν αυτήν την ανισότητα. Στο όνομα της «ενίσχυσης της οικογένειας» γίνονται προσπάθειες για την εισαγωγή διαμεσολάβησης στο διαζύγιο για την αποφυγή των χωρισμών, και η κυβέρνηση ανακοινώνει ότι οι νομικές ρυθμίσεις που στοχεύουν στα πολιτικά δικαιώματα είναι απλώς στα σκαριά. Η φροντίδα των παιδιών βαρύνει εξ ολοκλήρου τις γυναίκες, καθιστώντας αδύνατο για αυτές να εγκαταλείψουν γάμους στους οποίους βιώνουν βία. Όμως η βία δεν εμφανίζεται μόνο στο σπίτι, στον δρόμο ή στο πανεπιστήμιο, στους χώρους εργασίας η βία χρησιμοποιείται και ως βασικό εργαλείο για την εντατικοποίηση της εκμετάλλευσης, ιδίως των εργαζομένων γυναικών. Για παράδειγμα, οι εμπειρίες που μοιράζονται οι εργαζόμενες της Digel Textile στη Σμύρνη, οι οποίες απολύθηκαν επειδή συνδικαλίζονταν και αυτή τη στιγμή διαμαρτύρονται, το δείχνουν ξεκάθαρα: προσβολές και απειλές για την επιβολή αναγκαστικών υπερωριών, πίεση για την αύξηση της παραγωγής, βία για να τις φιμώσουν και να τις κάνουν να αποδεχτούν άσχημες συνθήκες εργασίας. Επίσης, οι γυναίκες ωθούνται από την κυβέρνηση σε ευέλικτες θέσεις εργασίας και ενθαρρύνονται να τις αποδεχτούν. Οι πολιτικές ευέλικτης εργασίας που εμβαθύνουν την υποδεέστερη θέση των γυναικών στην κοινωνία διευκολύνουν τη βία στους χώρους εργασίας, και κάνουν τις εργαζόμενες πιο ανασφαλείς σε κάθε τομέα της ζωής τους.

Ποιες είναι οι ευθύνες της τουρκικής κυβέρνησης; Τι θα πρέπει να κάνει;

Πρέπει να εγκαταλείψει τις πολιτικές που βαθαίνουν την ανισότητα των φύλων, η οποία δημιουργεί βία. Βλέπουμε παραδείγματα αυτού όχι μόνο στην Τουρκία, αλλά και σε άλλες χώρες: προσεγγίσεις που στοχοποιούν τα δικαιώματα των γυναικών στο όνομα της «προστασίας της οικογένειας». Μόλις τον περασμένο μήνα, η Λετονία άρχισε να συζητά την αποχώρηση από τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης χρησιμοποιώντας αυτή τη δικαιολογία. Αυτό που χρειάζονται οι γυναίκες είναι να μην καταδικάζονται σε βίαιους γάμους, να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη οι καταγγελίες τους για βία και απειλές, να διασφαλιστεί η ασφαλής απασχόλησή τους, να αυξηθεί ο αριθμός και η ποιότητα των καταφυγίων, να παρέχεται το βάρος της φροντίδας ως δημόσια και δωρεάν υπηρεσία, να είναι προσβάσιμοι σε όλες τις γυναίκες οι μηχανισμοί πρόληψης της βίας, να εφαρμοστούν η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης και οι ισχύοντες νόμοι με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο, να διωχθούν οι αμελείς δημόσιοι υπάλληλοι, να μην αφήνονται ελεύθεροι οι θύτες πριν από την ολοκλήρωση των ποινών τους εκμεταλλευόμενοί τα παραθυράκια των νόμων, να μην ενθαρρύνονται οι δράστες με μειώσεις ποινής για άδικη πρόκληση (σ.σ: νομικός όρος που υποστηρίζει ότι ένας θύτης ενήργησε με συγκεκριμένο τρόπο ως απάντηση σε μια πράξη του θύματος ή σε μια προσβολή, με αποτέλεσμα να καταδικάζεται με μικρότερη ποινή), και τα δικαστήρια να τους δικάζουν πραγματικά αντί να εξετάζουν εξονυχιστικά τις ζωές των δολοφονημένων γυναικών.

Κατά πόσο έχει επιδεινωθεί η κατάσταση μετά την αποχώρηση της Τουρκίας από τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης;

Αν και τα φιλοκυβερνητικά μέσα ενημέρωσης ισχυρίζονται το αντίθετο, ναι, έχει επιδεινωθεί. Μετά την αποχώρηση της Τουρκίας από τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης το 2021, έχει σημειωθεί αύξηση των γυναικοκτονιών. Το 2020 σημειώθηκαν 300 γυναικοκτονίες και 171 ύποπτοι θάνατοι γυναικών. Το 2021 οι αριθμοί ήταν αντίστοιχα 280 και 217, το 2022 ήταν 334 και 245, το 2023 ήταν 315 και 248, και το 2024 ήταν 394 και 259. Η εφαρμογή του νόμου 6284 έχει επίσης επηρεαστεί, δεν εφαρμόζεται αποτελεσματικά και οι γυναίκες πληρώνουν το τίμημα με τη ζωή τους. Ο νόμος 6284 στοχοποιείται από θρησκευτικές ομάδες που απαιτούσαν την αποχώρηση από τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης, και λένε ότι «καταστρέφει τις οικογένειες», ότι «πρέπει να εκδίδονται εντολές για την προστασία των γυναικών βάσει αποδεικτικών στοιχείων». Και κόμματα όπως το HÜDA PAR και το YRP, με τα οποία το AKP διαπραγματεύεται για τα δικαιώματα των γυναικών, υποστηρίζουν την κατάργηση του νόμου 6284 και τις επιθέσεις στα δικαιώματά μας. Μετά την αποχώρηση από τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης, η διαμεσολάβηση σε υποθέσεις διαζυγίου έχει γίνει ένα πολύ συχνά επαναλαμβανόμενο θέμα ημερήσιας διάταξης.

Γιατί συχνά επιβάλλονται μικρές ποινές στους γυναικοκτόνους;

Ο κύριος λόγος για αυτό είναι ότι η δικαστική εξουσία έχει για μεγάλο χρονικό διάστημα ευθυγραμμιστεί με τις πολιτικές της κυβέρνησης. Επίσης, φυσικά, είναι ο πατριαρχικός χαρακτήρας του καπιταλιστικού συστήματος, με την ανισότητα των φύλων να διεισδύει στη δικαστική εξουσία όπως συμβαίνει με κάθε άλλη πτυχή της ζωής. Αντί για μια σαφή και αποτρεπτική προσέγγιση στη βία κατά των γυναικών, έχει καθιερωθεί μια γλώσσα και πρακτική που προστατεύει τους δράστες. Βλέπουμε τα ίδια μοτίβα να επαναλαμβάνονται ξανά και ξανά στις δικαστικές αίθουσες: η υπεράσπιση της πρόκλησης, το επιχείρημα ότι «θα επηρεάσει το μέλλον του κατηγορουμένου», κλπ. Υπάρχουν συγκεκριμένα και εντυπωσιακά παραδείγματα αυτής της κατάστασης. Στην περίπτωση της 27χρονης Πινάρ Γκουλτεκίν που δολοφονήθηκε άγρια ​​στη Μούγλα, ο κατηγορούμενος Κεμάλ Μετίν Αβτζί, ο οποίος δικαζόταν για «δολοφονία με τερατώδη πρόθεση, πρόκληση βασανιστηρίων και προμελέτη», αρχικά καταδικάστηκε σε ισόβια που μετά έγιναν φυλάκιση 23 ετών λόγω μείωσης της ποινής για άδικη πρόκληση. Σε μια τόσο βάναυση δολοφονία, ο ισχυρισμός ότι «η Γκουλτεκίν απείλησε να αποκαλύψει την εξωσυζυγική τους σχέση στη σύζυγο και τον κοινωνικό κύκλο του Αβτζί» έγινε η δικαιολογία για άδικη πρόκληση. Αυτή δεν είναι ούτε η πρώτη, ούτε η τελευταία περίπτωση άδικης πρόκλησης. Έχει μάλιστα μετατραπεί σε μια μέθοδο που την χρησιμοποιούν συστηματικά οι δράστες: να ισχυρίζονται «με απάτησε», ή να λένε «προστάτευσα την τιμή μου», για να εξασφαλίσουν μείωση της ποινής. Σε περιπτώσεις που δεν δίνονται μειώσεις ποινών στις δίκες για γυναικοκτονίες, η δικαιοσύνη συνήθως δεν έρχεται από μόνη της. Σε πολλές υποθέσεις ήταν η πίεση που δημιουργήθηκε στους δρόμους, ήταν ο αγώνας και η επιμονή των γυναικών, που εμπόδισαν την απόκρυψη αποδεικτικών στοιχείων και διασφάλισαν ότι οι δράστες θα καταδικαστούν με την προβλεπόμενη πλήρη ποινή. Με άλλα λόγια, σήμερα ο ισχυρότερος «μηχανισμός απόδοσης δικαιοσύνης» στις γυναικοκτονίες δεν είναι η δικαστική εξουσία, αλλά ο οργανωμένος αγώνας των γυναικών.

Πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί η έμφυλη βία στην Τουρκία;

Η κυβέρνηση που οικοδομείται και στηρίζεται από το κεφάλαιο δεν θα κάνει μόνη της αυτά που πρέπει να γίνουν χωρίς να αναγκαστεί, επειδή οι συνθήκες που δημιουργούν βία κατά των γυναικών είναι πολύ αποτελεσματικές και πολύ χρήσιμες από την πλευρά των καπιταλιστών. Έφερα το παράδειγμα της Digel Textile, όπου η βία χρησιμοποίησε ένα από τα πιο σημαντικά εργαλεία για την αύξηση της εκμετάλλευσης. Ή το γεγονός ότι το βάρος της φροντίδας δεν παρέχεται ως δημόσια υπηρεσία, αλλά επιβάλλεται στις γυναίκες ως καθήκον τους, μετατρέποντάς τις σε φθηνό εργατικό δυναμικό, που τις αναγκάζει να αποδεχτούν ευέλικτες και επισφαλείς συνθήκες εργασίας. Το κράτος δίνει τα χρήματα που θα έπρεπε να διαθέσει για δημόσιες υπηρεσίες στους εργοδότες ως κίνητρα, ανοίγοντας τον δρόμο για την ιδιωτικοποίηση ή την κάλυψη αυτών των παραμελημένων τομέων από θρησκευτικές κοινότητες. Έτσι, στην πραγματικότητα, ο αγώνας ενάντια στη βία κατά των γυναικών είναι και ένας αγώνας για να διατεθούν οι δημόσιοι προϋπολογισμοί στον λαό. Είναι επίσης ένας αγώνας κατά των μέτρων λιτότητας που αφαιρούν τα δικαιώματα των εργαζομένων, ένας αγώνας για ασφαλείς θέσεις εργασίας, για ίση αμοιβή για ίση εργασία, για την ελευθερία της οργάνωσης. Σήμερα στην Τουρκία, ο αγώνας τόσο ενάντια στις συνθήκες που δημιουργούν τη βία κατά των γυναικών, όσο και σε εκείνους που εκμεταλλεύονται αυτή τη βία, πρέπει να είναι ενιαίος.