Αλεξάντερ Πόουπ «Η αρπαγή της μπούκλας», μετάφραση: Φωτεινή Παπαδοπούλου, εκδόσεις Βακχικόν, 2023
«Η αρπαγή της μπούκλας» του Αλεξάντερ Πόουπ (1688-1744), άγγλου ποιητή, μεταφραστή και θεωρητικού της λογοτεχνίας, υπήρξε έργο-σταθμός στην ιστορία της αγγλικής και, ευρύτερα, της ευρωπαϊκής σατιρικής ποίησης. Ο συγγραφέας της, ένα από τα πιο φωτεινά πνεύματα της εποχής του, εξέδωσε το ποίημα αυτό σε ηλικία μόλις εικοσιτεσσάρων ετών για να κερδίσει τη λογοτεχνική αναγνώριση που θα τον συνοδεύσει ως το τέλος της ζωής του – ενισχυμένη και από τα λοιπά συγγραφικά του επιτεύγματα ανάμεσα στα οποία εκείνο που ξεχώρισε ήταν η μετάφραση του Ομήρου. Δύο χρόνια μετά, το 1714, το ποίημα θα ανατυπωθεί με προσθήκες και διορθώσεις για να κρυσταλλωθεί έτσι ως μία από τις πιο απολαυστικές και σπαρταριστές σάτιρες που στρέφονταν, κατά βάση, ενάντια στα ήθη των ευγενών της εποχής. Οξεία και αιχμηρή, ταυτόχρονα, όμως, απόλυτα λεπταίσθητη και εκλεπτυσμένη, η σάτιρα του Πόουπ έχει, συγκεκριμένα, στόχο της το ψεύδος και την υποκρισία της υψηλής κοινωνίας και την αποκάλυψη των παθών και των παθογενειών της.
Το ποίημα αποτελείται από πέντε επιμέρους άσματα που χτίζονται από κοινού γύρω από έναν κεντρικό θεματικό πυρήνα – την αρπαγή της μπούκλας μιας νεαρής καλλονής από έναν ευγενή. Πρόκειται για μια άριστη αφορμή προκειμένου να μπορέσει ο συγγραφέας να θίξει ζητήματα συμβατικής ηθικής που είχαν κυρίως σχέση με το φλερτ και τον γάμο, αλλά και με τον τρόπο που η ανώτερη τάξη αντιλαμβάνονταν τους όρους και τα όρια των κινήσεων και της συμπεριφοράς της. Η επιτυχία και η επιδραστικότητα του ποιήματος, ωστόσο, δεν οφειλόταν μονάχα στην αποκαλυπτική του φύση και λειτουργία, αλλά και στον ποιητικό χειρισμό του Πόουπ. Ο συγγραφέας εκμεταλλεύτηκε άριστα το χάσμα ανάμεσα στο ηρωικό και το ασήμαντο και κατόρθωσε, μέσα από τη συνύφανση και τον συγκερασμό τους, να τεχνουργήσει ένα αποτέλεσμα από τα πιο αντιφατικά, γι’ αυτό ακριβώς τόσο επιδραστικά και διαχρονικά.
Πρόκειται, ουσιαστικά, για ένα από τα πιο αντιπροσωπευτικά δείγματα ψευδο-ηρωικής ποίησης που έλκει την καταγωγή της από την ομηρική «Βατραχομυομαχία», την περίφημη παρωδία της Ιλιάδας που αφηγούνταν τον πόλεμο μεταξύ ποντικών και βατράχων. Στο έργο του Πόουπ, βέβαια, το πλαίσιο είναι εντελώς διαφοροποιημένο. Γιατί εδώ, μεταξύ άλλων, τίθεται και το θέμα της σχέσης των δύο φύλων, όπως αυτή προσδιορίζεται από τις δυνάμεις της ερωτικής έλξης, των στερεοτυπικών αντιλήψεων και των κοινωνικών συμβάσεων. Στο σημείο αυτό μπορεί ίσως να εντοπιστεί η επαφή του σύγχρονου αναγνώστη με το κείμενο αυτό που, από κοινού με τον παιγνιώδη χαρακτήρα του, στρώνουν το έδαφος για την ανεμπόδιστη, ευχάριστη και απολαυστική του πρόσληψη. Η τελευταία, μάλιστα, διευκολύνεται ακόμα περισσότερο από τη στιχουργία, την επιλογή δηλαδή του ηρωικού, ομοιοκατάληκτου διστίχου που λειτουργεί ρυθμοποιητικά ενισχύοντας τη μουσικότητα.
Η πρόσφατη, λοιπόν, μετάφραση του σατιρικού και απόλυτα ανατρεπτικού αυτού έργου του Πόουπ από την Φωτεινή Παπαδοπούλου δίνει τη δυνατότητα στο ελληνόφωνο αναγνωστικό κοινό όχι μόνο να γνωρίσει ένα κλασικό έργο της αγγλικής γραμματείας, αλλά και να συνειδητοποιήσει ότι η σάτιρα αποτελεί ένα ενδιάμεσο έδαφος μεταξύ της τέχνης και της πραγματικότητας στο οποίο εξυφαίνεται η κοινωνική κριτική και, αν όχι η κοινωνική αλλαγή, τουλάχιστον, όμως, η επισήμανση της αξίας και της αναγκαιότητάς της. Γιατί ο σατιρικός ποιητής, ειδικά αν είναι του διαμετρήματος του Πόουπ, γνωρίζει καλά πώς να εισέρχεται με την τέχνη του μέσα στη ζωή και να μετουσιώνει την πρώτη σε καθρέφτη της δεύτερης. Σε είδωλο που αποτυπώνει την αλήθεια και μάλιστα με τρόπο που να μην μπορεί να αμφισβητηθεί. Αντίθετα, γίνεται αποδεκτή ακόμα κι αν εγείρει αντιδράσεις, γιατί ακριβώς προσφέρεται σαν υπερβολή, σαν μεγέθυνση, σαν καρικατούρα, σαν «ψέμα». Το πιο αληθινό από όλα τα «ψέματα» που πλάθει η τέχνη.
