Ντέιβιντ Έμπερσοφ “Το κορίτσι από τη Δανία” (μτφ. Μ. Αγγελίδου, εκδ. Αλεξάνδρεια, 2016)
Το «Λίλη Έλμπε» δεν ήταν το πραγματικό της όνομα. Το επίθετο Έλμπε το εμπνεύστηκε, μας λέει η εκδοχή την οποία αφηγείται το βιβλίο, από τον ποταμό Έλβα, που διασχίζει τη Δρέσδη, την πόλη στην οποία πήγε γεμάτη με την ελπίδα να αλλάξει ζωή. Γιατί η Λίλη χρειάστηκε να επινοήσει ένα καινούργιο όνομα το 1930, όταν έκανε την πρώτη από μια σειρά επεμβάσεων που θα μετέτρεπαν τον Έιναρ Βέγκενερ στη Λίλη Έλμπε.
Η ιστορία του βιβλίου ξεκινάει το 1925 στην Κοπεγχάγη. Ο Έιναρ Βέγκενερ, γνωστός στην εποχή του ζωγράφος και παντρεμένος με την επίσης ζωγράφο Γκρέτα Βάουντ, αρχίζει κάποια στιγμή να ζει στα όρια μιας αμφίσημης σεξουαλικότητας και μιας διπλής προσωπικής ταυτότητας: άλλες στιγμές ζει ντυμένος άντρας, ως Έιναρ, και άλλες ντύνεται γυναίκα και ζει ως Λίλη. Πιστή συμπαραστάτρια σε αυτή την αναζήτηση του Έιναρ, η Γκρέτα, η σύζυγός του, η οποία τον βοηθάει, τον καλύπτει, τον στηρίζει σε κάθε δυσκολία.
Ο Έιναρ προσπαθεί να καταλάβει. Αρχίζει τότε μια τραυματική περιπλάνηση σε γιατρούς: εξαντλητικές εξετάσεις, διάγνωση για σχιζοφρένεια, πρόταση για λοβοτομή, τρόμος και απέχθεια, απειλή για κατάδοση στις αρχές γιατί «θα μπορούσε να γίνει επικίνδυνος για την κοινωνία». Έτσι, η πρόταση ενός γιατρού για κάποιες νέες, πρωτοποριακές επεμβάσεις («επεμβάσεις αλλαγής φύλου») έρχεται να προσφέρει μια αμυδρή ελπίδα στον Έιναρ ότι θα μπορέσει να κάνει το δικό του βήμα προς την ελευθερία του, όσο κι αν όλο αυτό «ακούγεται τρομερά επικίνδυνο».
Η Λίλη πέθανε τον Σεπτέμβριο του 1931, λόγω επιπλοκών μετά από εγχείρηση μεταμόσχευσης μήτρας, την τρίτη ή την τέταρτη επέμβαση που έκανε, τη στιγμή που, ερωτευμένη πια με έναν άλλο άνθρωπο, ετοιμαζόταν να αρχίσει μια καινούργια ζωή. Ήταν ένα από τα πρώτα δύο άτομα που επέλεξαν να κάνουν εγχείρηση αναπροσδιορισμού φύλου. Η Λίλη Έλμπε άφησε πίσω της ένα βιβλίο με την ιστορία της, με τη δική της αλήθεια. Μια αυτοβιογραφία με τίτλο Από άντρας γυναίκα, που εκδόθηκε μετά τον θάνατό της, το 1933.
Μια αληθινή πρωτοπόρος
Ο Έμπερσοφ έχει δηλώσει εξαρχής ότι δεν επεδίωξε να ακολουθήσει πιστά την ιστορική ακρίβεια. Όσον αφορά τον πρωταγωνιστικό χαρακτήρα, το βιβλίο στηρίζεται σε γενικές γραμμές στην πραγματική ιστορία της Λίλης Έλμπε, ενώ οι περισσότεροι από τους άλλους χαρακτήρες είναι μυθοπλαστικοί, όπως και πολλά από τα συμβάντα που αναφέρονται στο βιβλίο. Ο χαρακτήρας της Γκρέτα, της συζύγου του Έιναρ, η οποία καταξιώνεται ως ζωγράφος χάρη στους πίνακές της με τη Λίλη, βασίζεται σε κάποιον βαθμό στην Γκέρντα, την πραγματική σύζυγο, και είναι ένας ενδιαφέρων αν και κάποιες φορές θολός χαρακτήρας, όπως αποτυπώνεται από τον Έμπερσοφ.
Η εικόνα τού πώς σκέφτεται και πώς βιώνει την πραγματικότητά της η Λίλη, έτσι όπως μας την προσφέρει ο συγγραφέας, ίσως ξενίζει μερικές φορές. Ο ίδιος ο Έμπερσοφ, αφού τονίζει ότι η Λίλη Έλμπε ήταν μια πρωτοπόρος του τρανς κινήματος, λέει, σε μια συνέντευξή του που περιέχεται στο βιβλίο: «Μπορούμε να δούμε τη ζωή της σαν μια υπόθεση τρομερής γενναιότητας και αποδοχής του εαυτού. Αξίζει να τη θυμόμαστε και να την τιμούμε ως ένα από τα πρώτα άτομα που αξίωσαν χειρουργική αλλαγή φύλου κι ένα από τα πρώτα που εκδηλώθηκαν δημόσια.
Ερωτηματικά και απαντήσεις
Όμως ήδη από τον πρώτο καιρό της δουλειάς μου για το βιβλίο, συνειδητοποίησα ότι η οπτική μας από το μέλλον δεν ήταν ίδια με τη δική της οπτική την εποχή εκείνη. Καταλαβαίνω την τάση να την ηρωοποιήσουμε και να θέσουμε την ιστορία της μέσα στο πλαίσιο της δικής μας κατανόησης του τι σημαίνει να είναι κανείς τρανσέξουαλ σήμερα, αλλά Το κορίτσι από τη Δανία προσπαθεί να φέρει τον αναγνώστη μέσα στην εσωτερική ζωή της».
Για παράδειγμα, ο Έιναρ μιλάει για τη Λίλη και η Λίλη για τον Έιναρ στο τρίτο πρόσωπο, σαν να είναι δύο διαφορετικοί άνθρωποι, σαν ο μεν ή η δε να είναι κάποιο άλλο άτομο: «είναι σωστό ν’ αφήσουμε τον Έιναρ μόνο του;» ρωτάει κάποια στιγμή η Λίλη την Γκρέτα καθώς ετοιμάζονται να πάνε σε έναν χορό. Ο συγγραφέας παραδέχεται ότι «αυτό μάλλον δεν απηχεί τον τρόπο με τον οποίο περιγράφουν τις εμπειρίες τους σήμερα πολλοί τρανσεξουαλικοί άντρες και γυναίκες, είναι όμως ο τρόπος με τον οποίο εκείνη περιγράφει τη δική της».
Εκεί που το βιβλίο, προσπαθώντας να αποτυπώσει μια δύσκολη ιστορία αγάπης και προσωπικής αναζήτησης, αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι οι οριακές στιγμές – εκεί που ο Έιναρ και η Λίλη βιώνουν το θολό «ανάμεσα», στις στιγμές της αναποφασιστικότητας, της εξερεύνησης του άγνωστου, της μετάβασης, της αιώρησης στο κενό. Εκεί που τα ερωτηματικά είναι περισσότερα από τις απαντήσεις.
Το μυθιστόρημα του Έμπερσοφ έχει τιμηθεί με διάφορα βραβεία, ενώ έχει μεταφερθεί και στον κινηματογράφο, σε μια ταινία με τέσσερις υποψηφιότητες για Όσκαρ, εκ των οποίων κέρδισε ένα.
Κώστας Αθανασίου
