Σοβαρά ερωτήματα για τα όρια της αστυνομικής παρέμβασης στα ελληνικά πανεπιστήμια εγείρουν τα γεγονότα που σημειώθηκαν την Παρασκευή 6 Φεβρουαρίου στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Η επέμβαση της αστυνομίας στο Πολυτεχνείο του ΑΠΘ, κατά τη διάρκεια αυτοοργανωμένης punk συναυλίας, κατέληξε σε μαζικές προσαγωγές εκατοντάδων ατόμων, γεγονός που χαρακτηρίζεται από φοιτητικούς και νομικούς κύκλους ως πρωτοφανές για πανεπιστημιακό χώρο.
Από νωρίς ο χώρος τελούσε υπό έντονη και ασφυκτική αστυνομική παρουσία. Μετά από συγκρούσεις που σημειώθηκαν εκτός του πανεπιστημιακού campus, το υπουργείο Προστασίας του Πολίτη φέρεται να έλαβε την πολιτική απόφαση για επέμβαση της ΕΛΑΣ εντός του Πολυτεχνείου.
Η επιχείρηση χαρακτηρίστηκε από καθολική ακινητοποίηση όσων βρίσκονταν στον χώρο και οδήγησε στην προσαγωγή 313 ατόμων, ανεξαρτήτως συμμετοχής ή μη σε επεισόδια. Οι καταγγελίες που συνοδεύουν το περιστατικό είναι ιδιαίτερα σοβαρές και περιλαμβάνουν αναφορές σε χρήση υπερβολικής βίας, ξυλοδαρμούς, χρήση δακρυγόνων σε κλειστό χώρο και πρόκληση συνθηκών ασφυξίας. Ειδικότερα, γίνεται λόγος για δράση δυνάμεων της ΟΠΚΕ, με μαρτυρίες που περιγράφουν απομόνωση ατόμων και άσκηση σωματικής βίας με γροθιές και κλωτσιές στο κεφάλι.
Τα γεγονότα που σημειώθηκαν στο ΑΠΘ δεν αποτελούν ένα μεμονωμένο «ξέσπασμα βίας», ούτε ένα τυχαίο επεισόδιο αστυνομικής παρέμβασης. Αντιθέτως, εντάσσονται σε μια ευρύτερη πολιτική στρατηγική που μετασχηματίζει σταδιακά το δημόσιο πανεπιστήμιο: από χώρο ελευθερίας, αυτοοργάνωσης και πολιτικής ζύμωσης, σε χώρο επιτήρησης, ελέγχου και πειθαρχίας.
Η επέμβαση της αστυνομίας στο Πολυτεχνείο του ΑΠΘ και οι μαζικές προσαγωγές που ακολούθησαν λειτούργησαν ως καταλύτης για την επαναφορά ενός γνώριμου αφηγήματος: εκείνου της «ανομίας» στα πανεπιστήμια και της ανάγκης επιβολής μέτρων τάξης και ασφάλειας. Ένα αφήγημα που η κυβέρνηση καλλιεργεί συστηματικά τα τελευταία χρόνια, επιχειρώντας να νομιμοποιήσει παρεμβάσεις που μεταβάλλουν ριζικά τον χαρακτήρα της ανώτατης εκπαίδευσης.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η στάση της Πρυτανείας του ΑΠΘ, η οποία αποδίδει τα γεγονότα σε «ασήμαντη μειοψηφία δήθεν υπερασπιστών της ελευθερίας», κάνοντας λόγο για «εγκληματικές συμπεριφορές» σε βάρος της αστυνομίας, των πολιτών και της ακαδημαϊκής κοινότητας. Υιοθέτησε δηλαδή τη ρητορική του «νόμου και της τάξης», αλλά προχώρησε και ένα βήμα παραπέρα, προαναγγέλλοντας την ενεργοποίηση ελεγχόμενης πρόσβασης στους πανεπιστημιακούς χώρους. Η σύμπλευση Πρυτανείας και υπουργείου Παιδείας δεν είναι τυχαία· αντανακλά τον μετασχηματισμό των διοικήσεων των ΑΕΙ σε διαχειριστές ασφάλειας, αντί για εγγυητές της ακαδημαϊκής ελευθερίας.
Η συστηματική αποδόμηση του πανεπιστημιακού ασύλου τα τελευταία χρόνια δεν αφορά μόνο την παρουσία ή μη της αστυνομίας στους πανεπιστημιακούς χώρους. Αφορά κυρίως την αλλαγή φιλοσοφίας: το πανεπιστήμιο παύει να αντιμετωπίζεται ως αυτοτελής κοινωνικός χώρος και μετατρέπεται σε «κλειστή δομή», όπου η πρόσβαση, η παρουσία και η δράση τελούν υπό διαρκή έλεγχο.
Σε αυτό το περιβάλλον, η πολιτική και συλλογική δράση των φοιτητών παρουσιάζεται ως πρόβλημα προς αντιμετώπιση και όχι ως αναπόσπαστο στοιχείο της πανεπιστημιακής ζωής. Η αυτοοργάνωση, οι πολιτιστικές εκδηλώσεις και οι κινητοποιήσεις ποινικοποιούνται έμμεσα, καθώς εντάσσονται στο ίδιο επικοινωνιακό πλαίσιο με την «παραβατικότητα». Ενδεικτικό του κλίματος είναι ότι πολιτιστικές φοιτητικές ομάδες του ΑΠΘ καταγγέλλουν τις τελευταίες ημέρες ότι ανακλήθηκαν οι άδειες τους. Εφόσον επιβεβαιωθεί, μια τέτοια πρακτική θα συνιστούσε μετατόπιση από την αντιμετώπιση μεμονωμένων επεισοδίων σε γενικευμένους περιορισμούς της φοιτητικής δραστηριότητας.
Επίσης, η αναπαραγωγή εικόνων βίας –καμένα οχήματα, συγκρούσεις, τραυματισμοί– λειτουργεί σε αυτό το πλαίσιο ως μηχανισμός νομιμοποίησης. Σε μια κοινωνία που τα τελευταία χρόνια βιώνει διαδοχικές κρίσεις, από την οικονομική κατάρρευση έως την πανδημία και τη θεσμική απαξίωση, η εμπιστοσύνη στους δημόσιους θεσμούς έχει βαθιά διαβρωθεί. Το έλλειμμα αξιοπιστίας και η συσσωρευμένη καχυποψία καθιστούν ευάλωτο τον δημόσιο διάλογο στη λογική της ισοπέδωσης: κάθε μορφή συλλογικής δράσης συγχέεται με «ανομία» και κάθε επέμβαση βαφτίζεται «αποκατάσταση της τάξης». Ετσι, οι εικόνες έντασης λειτουργούν ως άλλοθι για γενικευμένα μέτρα ελέγχου, τα οποία σε διαφορετικές συνθήκες θα συναντούσαν ισχυρότερες αντιδράσεις. Η μετατόπιση της συζήτησης από το δικαίωμα στη συλλογική έκφραση στην ανάγκη «επιτήρησης» δεν συμβαίνει σε κενό· στηρίζεται σε μια κοινωνική κόπωση που διευκολύνει την αποδοχή περιορισμών στο όνομα της ασφάλειας.
Τα γεγονότα στο ΑΠΘ έρχονται, έτσι, να προστεθούν σε μια μακρά αλυσίδα παρεμβάσεων που συνδέονται με τη συνολικότερη αναδιάρθρωση της δημόσιας εκπαίδευσης. Από την επιχειρούμενη αναθεώρηση του άρθρου 16 του Συντάγματος, μέχρι την ενίσχυση των ιδιωτικών εκπαιδευτικών δομών και την υποχρηματοδότηση των δημόσιων ΑΕΙ, διαμορφώνεται ένα πανεπιστήμιο λιγότερο δημόσιο, λιγότερο συλλογικό και λιγότερο προσβάσιμο.
Το κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν τα επεισόδια στο ΑΠΘ ήταν «αναπόφευκτα», αλλά αν χρησιμοποιούνται ως εργαλείο κανονικοποίησης μιας κατάστασης εξαίρεσης. Όταν η καταστολή παρουσιάζεται ως λύση και ο έλεγχος ως προϋπόθεση δημοκρατίας, τότε αυτό που διακυβεύεται δεν είναι μόνο η ασφάλεια των πανεπιστημίων, αλλά η ίδια η έννοια του δημόσιου πανεπιστημίου ως χώρου ελεύθερης σκέψης και συλλογικής διεκδίκησης.
