Μάλλον δεν εννοούσε τον Άνταμ Σμιθ και τη θεωρία του για το «αόρατο χέρι» των αγορών ο γερμανός επίτροπος Προϋπολογισμού και Ανθρωπίνων Πόρων κ. Γκίντερ Έτινγκερ, όταν, σχολιάζοντας το αποτέλεσμα των πρόσφατων εκλογών στην Ιταλία, δήλωνε, με αρκετή δόση χαιρεκακίας, ότι «οι αγορές θα μάθουν στους Ιταλούς πώς να ψηφίζουν» – εννοώντας τις χρηματαγορές.
Δεν είναι ιδιαίτερα πιθανό ο γερμανός χριστιανοδημοκράτης επίτροπος να ασχολήθηκε ποτέ επισταμένως με τους δύο απαιτητικούς τόμους του «Πλούτου των Εθνών», της θεμελιώδους πραγματείας που ο σκώτος οικονομολόγος συνέγραψε στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα, στο λυκαυγές της βιομηχανικής επανάστασης. Οπότε μάλλον αγνοεί ότι με το έργο του αυτό ο Άνταμ Σμιθ εισήγαγε στη νεαρή επιστήμη της πολιτικής οικονομίας την ιδέα ότι, μέσα στην ελεύθερη καπιταλιστική αγορά, το άτομο, ενεργώντας προς υπηρέτηση του προσωπικού του συμφέροντος προάγει, άθελά του, και το κοινό συμφέρον, ως εάν «κάποιο “αόρατο χέρι” να τον οδηγεί στην προώθηση ενός σκοπού που δεν είναι στις προθέσεις του».
Αν σωστά διαβάζουμε το πολιτικό του προφίλ, o κ. επίτροπος δεν είναι θιασώτης των θεωριών του πρώιμου καπιταλισμού περί αυτορρυθμιζόμενης αγοράς. Τις αφήνει για όσους ακόμη πιστεύουν –αφελώς ή υποκριτικά– στην «αποτελεσματικότητα της καθημερινής έκφρασης της Θείας Πρόνοιας»* που είναι το «αόρατο χέρι» των αγορών.
Αν σωστά ερμηνεύουμε τον δημόσιο λόγο του, ο κ. επίτροπος είναι ένας πραγματιστής του ύστερου καπιταλισμού στην πιο ωμή εκδοχή του, την χρηματοπιστωτική. Προσπερνά ως αφελή και αναχρονιστικό τον ισχυρισμό του Άνταμ Σμιθ ότι «δεν περιμένουμε το δείπνο μας από τη φιλανθρωπία του χασάπη, του ζυθοποιού, του φούρναρη, αλλά από την προσήλωσή τους στο προσωπικό τους συμφέρον, από την φιλαυτία τους», και κάνει το ειλικρινές βήμα που αποκαλύπτει τη φιλαυτία των συμφερόντων τα οποία ο ίδιος υπηρετεί: Όταν το συμφέρον του χασάπη, του ζυθοποιού, του φούρναρη αποκλίνει από το δικό μου συμφέρον, υπάρχει πάντα τρόπος να συμμορφωθούν. Εν προκειμένω: Όταν οι ψηφοφόροι δεν ψηφίζουν με τα δικά μου κριτήρια, θα τους συνετίζουν οι αγορές.
Εδώ ο κ. επίτροπος, παρά τα φαινόμενα, δεν αποκλίνει αλλά συναντάται, πάντα εν αγνοία του, με τον Άνταμ Σμιθ, συγκεκριμένα με την άποψή του (έμμεση ομολογία των ανεπαρκειών του, κατά τα άλλα, τέλειου μηχανισμού της ελεύθερης αγοράς) ότι οι άνθρωποι «που ασκούν την ίδια εμπορική δραστηριότητα σπανίως συναντώνται ακόμη και για διασκεδάσεις ή ψυχαγωγία, αλλά η συναναστροφή τους καταλήγει πάντα σε μια συνωμοσία κατά του κοινού συμφέροντος, σε κάποιο τέχνασμα για το ανέβασμα των τιμών».** Εν προκειμένω: Η συναναστροφή των εμπόρων του χρήματος καταλήγει πάντα σε μια συνωμοσία κατά του κοινού συμφέροντος, σε κάποιο τέχνασμα για το ανέβασμα των τιμών – εννοείται των τιμών του χρήματος, όπως ο κ. επίτροπος υπαινίχθηκε σαφώς, λέγοντας ότι «οι αγορές θα μάθουν στους Ιταλούς πώς να ψηφίζουν».
Ο κ. Έτινγκερ, που, πριν αναλάβει επίτροπος Προϋπολογισμού και Ανθρωπίνων Πόρων, είχε διατελέσει επίτροπος Ενέργειας το διάστημα 2010-2014, είναι γνωστός για τις στενές σχέσεις του με επιχειρηματικές ομάδες πίεσης – «Είναι», λέγεται, «μακράν ο επίτροπος με τις περισσότερες συναντήσεις με επιχειρηματικά λόμπι». Που σημαίνει ότι οι δηλώσεις του, όπως αυτή για τις επιλογές των ιταλών ψηφοφόρων, έχουν συγκεκριμένη εκπόρευση που δεν πρέπει να υποτιμάται, έστω και αν ο κ. επίτροπος σπεύδει πιεζόμενος να τις ανακαλέσει και να ζητήσει συγγνώμη γι’ αυτές, όπως έκανε την περασμένη Τρίτη, διαβεβαιώνοντας, με ανάρτησή του στο twitter, ότι σέβεται «απόλυτα τη βούληση των ψηφοφόρων, είτε της αριστεράς, είτε της δεξιάς, είτε του κέντρου, σε όλες τις χώρες».
Θα έπειθε περισσότερο για την ειλικρίνειά του –ο ίδιος όσο και η Κομισιόν, ο εκπρόσωπος της οποίας κ. Μαργαρίτης Σχινάς είπε ότι «οι Ιταλοί και μόνο οι Ιταλοί θα αποφασίσουν για το μέλλον της χώρας τους, κανείς άλλος»– αν δήλωνε πραγματικά μεταμελημένος για την ύβρη που διέπραξε κατά της ίδιας της δημοκρατίας.
Η περίπτωση Έτινγκερ θα ήταν παρωνυχίδα, αν δεν ήταν ακόμα ένα από τα απειράριθμα συμπτώματα της κρίσης αξιών που μαστίζει το δυτικό κόσμο της προϊούσας παγκοσμιοποίησης – με αποτέλεσμα η ανησυχία για το μέλλον της δημοκρατίας να έχει πάψει προ πολλού να αποτελεί αποκλειστικότητα της δημοκρατικής αριστεράς.
«Αντέχει στον χρόνο το πάντρεμα της φιλελεύθερης δημοκρατίας και του παγκόσμιου καπιταλισμού;» διερωτάται, εκκινώντας από τις δικές του ιδεολογικές προδιαγραφές, ο αρθρογράφος των Financial Times.
Η αφετηριακά φιλελεύθερη τοποθέτησή του δεν εμποδίσει τον έγκριτο αρθρογράφο να δει τις «εντάσεις», όπως τις χαρακτηρίζει, που υπάρχουν ανάμεσα στη δημοκρατία και τον καπιταλισμό: «Η δημοκρατία υποστηρίζει την ισότητα και την ισονομία. Ο καπιταλισμός προάγει την ανισότητα, τουλάχιστον εκ του αποτελέσματος … Οι αυξήσεις στα πραγματικά εισοδήματα αποτέλεσαν ζωτικής σημασίας κομμάτι της νομιμοποίησης του καπιταλισμού και της σταθεροποίησης της δημοκρατίας. Σήμερα, ωστόσο, ο καπιταλισμός δυσκολεύεται πολύ περισσότερο να παράγει τέτοιου είδους βελτιώσεις στην ευημερία. Αντίθετα, υπάρχουν ενδείξεις αυξανόμενης ανισότητας και επιβραδυμένης ανάπτυξης της παραγωγικότητας».
Και καταλήγει ανήσυχος: «Αν πρόκειται να διατηρηθεί η νομιμότητα των δημοκρατικών πολιτικών μας συστημάτων, η οικονομική πολιτική θα πρέπει να προσανατολίζεται στην προώθηση του συμφέροντος των πολλών και όχι των λίγων… Αν αποτύχουμε σε αυτό, είναι πιθανό να καταρρεύσει η βάση της πολιτικής μας τάξης… Ο γάμος της φιλελεύθερης δημοκρατίας με τον καπιταλισμό δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένος». ***
Ο επίτροπος Έτινγκερ θα μπορούσε να διαβάζει, αν όχι Άνταμ Σμιθ, τουλάχιστον Finantial Times…
* Γιάννης Κιμπουρόπουλος, «Το αόρατο χέρι των αγορών και το ορατό χέρι των υπουργών», «Καθημερινή», 3 Αυγούστου 2003.
**Ο.π..
*** Martin Wolf, «Καπιταλισμός και δημοκρατία δοκιμάζουν τα όριά τους», Financial Times, 1 Σεπτεμβρίου 2016.
Κωστής Γιούργος
