Με όπλο τη λογοτεχνία
Του Μικαέλ Λεβί
Ο Εδουάρδο Γκαλεάνο μας άφησε πολύ νωρίς. Θα μας λείψει η δυνατή και όμορφη φωνή του, που ήξερε να μιλά για το παρελθόν και το μέλλον, όπως μόνο ένας ποιητής και αγωνιστής μπορεί να κάνει.
Είχα την ευκαιρία να γνωρίσω τον Γκαλεάνο στο Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ του Πόρτο Αλέγκρε το 2003. Με εντυπωσίασε με τη σεμνότητά του, τη γενναιοδωρία του, το χιούμορ και τις ισχυρές ηθικές πεποιθήσεις του. Τα βιβλία και τα άρθρα του αποτελούν βασικά συστατικά της αριστερής κουλτούρας και αυτό όχι μόνο στη Λατινική Αμερική.
Δημοσιογράφος και συγγραφέας, γεννήθηκε στην Ουρουγουάη, εξαναγκάστηκε δύο φορές στην εξορία, πρώτα από τη δικτατορία στη χώρα του και μετά από το στρατιωτικό πραξικόπημα στην Αργεντινή. Δεν σταμάτησε ποτέ να σκέφτεται και να γράφει «ενάντια στο ρεύμα», ενάντια στις κυρίαρχες εξουσίες, το στρατό, την ολιγαρχία, τους ιμπεριαλιστές, τους εκμεταλλευτές του καπιταλισμού. Το αγαπημένο του όπλο ήταν η λογοτεχνία, η τέχνη, η ποίηση, το χιούμορ αλλά επίσης η ιστοριογραφία και η πολιτική.
Από την οπτική των θυμάτων
Ο Γκαλεάνο έγινε ευρέως γνωστός με το βιβλίο του Οι Ανοιχτές Φλέβες της Λατινικής Αμερικής (1971), που ανέβηκε στις πρώτες θέσεις της λίστας με τα μπεστσέλερ της Αμερικής, όταν ο Ούγκο Τσάβεζ έδωσε ένα αντίτυπο του βιβλίου στον Πρόεδρο Μπάρακ Ομπάμα το 2009. Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν έγραψε κάποτε ότι ο κριτικός ιστορικός πρέπει να μπορεί να γράψει την ιστορία «ενάντια στο ρεύμα», από την οπτική των ηττημένων. Οι Ανοιχτές Φλέβες είναι ένα αξιοθαύμαστο παράδειγμα μιας τέτοιας προσέγγισης. Φέροντας τον υπότιτλο «Πέντε αιώνες λεηλασίας μιας ηπείρου», γράφτηκε από την οπτική των θυμάτων πέντε αιώνων αποικιοκρατίας, ιμπεριαλιστικής κυριαρχίας και ολιγαρχικής διοίκησης, στο όνομα του «πολιτισμού», της «προόδου» και της «ευταξίας». Το βιβλίο καταδεικνύει ότι η Λατινική Αμερική φτωχοποιήθηκε συστηματικά προκειμένου να θρέψει την ευημερία της Ευρώπης και των ΗΠΑ. Σε αυτό το χρονικό των αιώνων της οικονομικής εκμετάλλευσης, ο Γκαλεάνο έγραφε: «Ο ανθρώπινος φόνος μέσα από τη φτώχεια στη Λατινική Αμερική είναι μυστικός. Κάθε χρόνο, χωρίς κανένα θόρυβο, τρεις βόμβες όπως εκείνες της Χιροσίμα εκρήγνυνται πάνω από κοινότητες που έχουν συνηθίσει να υποφέρουν σφίγγοντας τα δόντια».
Το βιβλίο, που καθιέρωσε τον Γκαλεάνο ως ένα από τους πιο διαπρεπείς συγγραφείς της περιοχής, έγινε μια κλασική αναφορά στην αριστερή κουλτούρα και φυσικά η κυκλοφορία του απαγορεύθηκε από τις στρατιωτικές δικτατορίες στη Χιλή, την Αργεντινή και την Ουρουγουάη.
Ο σκοπός της ουτοπίας
Θα ήταν όμως λάθος να περιορίσουμε τη σημασία του Γκαλεάνο σε αυτό το πρώτο βιβλίο. Τα πολλά άλλα γραπτά του αποτελούν ουσιαστικές και αξιοθαύμαστες συμβολές στον κριτικό στοχασμό, συμβολές που διαποτίζονταν πάντοτε από τη μοναδική του ειρωνεία. Όπως για παράδειγμα, οι δηκτικές του αναφορές στη λεγόμενη «Ανακάλυψη» της Αμερικής, που γιορτάστηκε με μεγαλοπρέπεια από τις αρχές στην Ευρώπη και τη Λατινική Αμερική, με αφορμή την επέτειο των πεντακοσίων χρόνων (1992):
«Το 1492 οι γηγενείς ανακάλυψαν ότι ήταν Ινδιάνοι, ανακάλυψαν ότι ζούσαν στην Αμερική, ανακάλυψαν ότι ήταν γυμνοί, ανακάλυψαν ότι η Αμαρτία υπάρχει, ανακάλυψαν ότι όφειλαν την υποταγή τους σε ένα Βασιλιά και ένα Βασίλειο από έναν άλλο κόσμο και σε ένα Θεό από ένα άλλο ουρανό. Και ότι αυτός ο Θεός είχε ανακαλύψει την ενοχή και την ενδυμασία και έστειλε στην πυρά εκείνους που λατρεύουν τον Ήλιο, το Φεγγάρι, τη Γη και τη Βροχή που τη νοτίζει» (Galeano, Los hijos de los dias, 2011).
Ο Εδουάρδο Γκαλεάνο δεν θυμήθηκε απλώς τα παρελθόντα δεινά και τους αγώνες των λαών της Λατινικής Αμερικής, τους επαναστάτες γηγενείς, τους μαύρους σκλάβους, τους χωρικούς, τους εργάτες και τους φοιτητές. Δεν σταμάτησε να στρέφει το βλέμμα του προς το μέλλον, με την επίμονη και παθιασμένη ελπίδα για μια σοσιαλιστική εναλλακτική απέναντι στον καπιταλιστικό εφιάλτη. Μια από τις πιο βαθιές και διορατικές δηλώσεις του είναι ο σύντομος ορισμός της Ουτοπίας που ακολουθεί: «Η Ουτοπία έγκειται στον ορίζοντα. Όταν τον προσεγγίζω με δύο βήματα, υποχωρεί δύο βήματα. Αν προχωρήσω δέκα βήματα εμπρός, γρήγορα ξεγλιστρά δέκα βήματα μπροστά. Όσο μακριά και αν πάω, δεν μπορώ ποτέ να τον προσεγγίσω. Ποιος είναι τότε ο σκοπός της ουτοπίας; Είναι να μας ωθεί στο να προχωράμε.» (Entrevista Canal Euncuentro de Argentina 2012).
Στη Λατινική Αμερική, όταν ένας αποθανών σύντροφος συνεχίζει να ζει στην καρδιά και το μυαλό μας, λέμε ότι αυτός είναι «παρών». Eduardo Galeano, presente!
Συγγραφέας μιας σχεδόν παγκόσμιας ιστορίας
Του Παναγιώτη Σουλτάνη*
Είναι δύσκολο εγχείρημα να γράψει κανείς ένα κείμενο απολογισμού για μια προσωπικότητα τόσο ξεχωριστή και πολυσχιδή όσο ο Εδουάρδο Γκαλεάνο. Ο μεγάλος ουρουγουανός συγγραφέας έφυγε από τη ζωή τη Δευτέρα 13 Απριλίου στην πατρίδα του, το Μοντεβιδέο, έχοντας αφήσει ένα ανεξίτηλο σημάδι στη συλλογική μνήμη της Λατινικής Αμερικής, ως δημιουργός που ποτέ δεν δίστασε να υψώσει τη φωνή του και να παρέμβει για αυτό που είχε θέσει ως προγραμματικό στόχο του έργου του μα και της ζωής του ολόκληρης: την ανάκτηση της λεηλατημένης μνήμης της Λατινικής Αμερικής, την ανάκτηση της αξιοπρέπειας των λαών της.
Ηδη στα δεκατρία του χρόνια δημοσίευε γελοιογραφίες στο περιοδικό «El Sol». Στα 21 χρόνια του (!), το 1961, γίνεται διευθυντής της καθημερινής εφημερίδας «Época» και αρχισυντάκτης της εβδομαδιαίας επιθεώρησης «Marcha». Το 1971 δημοσιεύει τις Ανοιχτές φλέβες της Λατινικής Αμερικής, προσπαθώντας να αναδείξει την τραγωδία των λατινοαμερικάνικων λαών κάτω από το ζυγό της παλιάς και της νέας αποικιοκρατίας. Το 1973 εξορίζεται εξαιτίας των ιδεών του και καταφεύγει στην Αργεντινή, όπου ιδρύει το λογοτεχνικό περιοδικό «Crisis». Μετά το πραξικόπημα του 1976 αναγκάζεται να εγκαταλείψει τη χώρα ως ανεπιθύμητος και βρίσκει καταφύγιο στην Ισπανία. Το 1985, ύστερα από την πτώση της δικτατορίας, επιστρέφει στην πατρίδα του. Έχει ήδη αναδειχτεί σε έναν από τους πιο πολυδιαβασμένους λατινοαμερικάνους συγγραφείς, τιμάται με πλειάδα βραβείων, αναγνωρίζεται σε όλο τον κόσμο, όμως δεν παύει ποτέ να είναι ένας από τους πιο θερμούς υπερασπιστές των κοινωνικών και πολιτικών ελευθεριών όπου γης.
Κάθε ιστορική εμπειρία, κοινό κτήμα
Βασικός άξονας της σκέψης του Γκαλεάνο είναι ότι, για να μπορέσει ο σύγχρονος άνθρωπος να συνειδητοποιήσει την πολυμορφία και τις δυνατότητες του κόσμου του, πρέπει να ανακτήσει τη συλλογική μνήμη· το σήμερα είναι καθρέφτης του χτες, και για να το συλλάβεις στην ολότητά του πρέπει να αποτινάξεις τα στερεότυπα και τις μονοσήμαντες ερμηνείες τις οποίες έχουν επιβάλει οι εξουσιαστικές αφηγήσεις του παρελθόντος. Γι’ αυτό και συχνά ο Γκαλεάνο συσχετίζει στις ιστορίες του το παρελθόν με το παρόν, διαφορετικές εποχές, διαφορετικούς πολιτισμούς, προσφέροντας έτσι ερμηνευτικά κλειδιά. Κάθε αφήγημά του, χωρίς εξαίρεση, πέρα από την ιστορική του αφετηρία, μας διδάσκει ότι κάθε ιστορική εμπειρία είναι κοινό κτήμα όλων των ανθρώπων, υπερβαίνει τους χωροχρονικούς συσχετισμούς της και αφορά όλους τους ανθρώπους σε όλες τις εποχές.
Λογοτεχνική παρακαταθήκη
Η κορυφαία ίσως λογοτεχνική παρακαταθήκη του είναι η Μνήμη της Φωτιάς: Η αρχή (Ι) – Τα πρόσωπα και οι μάσκες (ΙΙ) – Ο αιώνας του ανέμου (ΙΙΙ): τρία βιβλία, τρία μέρη μιας συγκλονιστικής τριλογίας που ιχνηλατούν την ιστορία της Λατινικής Αμερικής από την προκολομβιανή εποχή ώς τα τέλη του 20ού αιώνα, ένα εγχείρημα που «ξεθάβει την ιστορία κάτω από τα μπρούντζινα αγάλματα και τα μαρμάρινα μνημεία» και φέρνει στο προσκήνιο τον ίδιο τον άνθρωπο, τον αγώνα του για την ελευθερία, για το ίδιο το δικαίωμά του να υπάρχει· έχουν εκδοθεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πάπυρος, σε μετάφραση της Ισμήνης Κανσή. Στα κορυφαία έργα του (έχουν εκδοθεί επίσης από τις εκδόσεις Πάπυρος, από την ίδια μεταφράστρια) συμπεριλαμβάνονται οι Καθρέφτες, όπου ο στόχος της ανάκτησης της λεηλατημένης μνήμης δεν αφορά πλέον τον αμερικανικό περίγυρο αλλά αποκτά οικουμενική διάσταση: ο Γκαλεάνο γράφει μια «σχεδόν παγκόσμια ιστορία», που ξεκινά από τους κοσμογονικούς μύθους και την εμφάνιση του ανθρώπου στη γη και φτάνει μέχρι την αυγή του 21ου αιώνα· Οι μέρες αφηγούνται, το «προσωπικό ημερολόγιο» του μεγάλου ουρουγουανού συγγραφέα: κάθε μέρα του χρόνου αφηγείται και μια μικρή ιστορία, ένα στιγμιότυπο της μεγάλης ανθρώπινης περιπέτειας που διατρέχει όλες τις εποχές και όλους τους πολιτισμούς· Οι λέξεις ταξιδεύουν, όπου ο Γκαλεάνο καταδύεται στον κόσμο της λαϊκής φαντασίας και μας αφηγείται μύθους και θρύλους του χθες και του σήμερα, μιλώντας για τα μυστήρια της ζωής, για τον έρωτα, τη ζωή και το θάνατο, για το Θεό και το Διάβολο, με κοινή συνισταμένη όλων αυτών των ιστοριών, το ταξίδι και με σύντροφο σε αυτό το εγχείρημα τον λαϊκό χαράκτη Χοσέ Φρανσίσκο Μπόρχες, που ντύνει με τα αδρά χαρακτικά του τις ιστορίες του Γκαλεάνο· η Ανάσταση του παπαγάλου, ένα μαγικό «παιδικό» βιβλίο, μια ιστορία του Γκαλεάνο εικονογραφημένη από τη Χαρά Μαραντίδου (εικονογράφηση την οποία ενέκρινε ο ίδιος ο συγγραφέας).
Το αμέσως επόμενο διάστημα έχει προγραμματιστεί από τις εκδόσεις Πάπυρος η κυκλοφορία του τελευταίου βιβλίου του Εδουάρδο Γκαλεάνο, οι Γυναίκες (Mujeres), ιστορίες γυναικών από όλες τις εποχές και όλους τους πολιτισμούς, από το χθες και το σήμερα.
Από τις Εκδόσεις Πάπυρος κυκλοφορεί επίσης η πρώτη ελληνική δοκιμή διαλόγου με το έργο του Ουρουγουανού συγγραφέα, Οι είκοσι τρεις σημειώσεις (και οχτώ παρενθέσεις) στο έργο του Eduardo Galeano, του Φίλιππου Δρακονταειδή.
* Ο Π. Σουλτάνης είναι υπεύθυνος επιμελητής των εκδόσεων Πάπυρος.
Ο Γκαλεάνο στην Αθήνα
“Είμαστε όλοι θνητοί, μέχρι το πρώτο φιλί και το δεύτερο ποτήρι κρασί”
Του Ηλία Τζουρά
Το 2003, ο ιερός πόλεμος του προέδρου Μπους «κατά της τρομοκρατίας» ήταν σε πλήρη εξέλιξη, σε όλη την υφήλιο όμως εξελισσόταν ένα ογκώδες αντιπολεμικό κίνημα. Ταυτόχρονα, στη νότια αυλή των ΗΠΑ, στη Λ. Αμερική, που για πολλά χρόνια αποτελούσε εργαστήρι του πιο σκληρού και ακραίου νεοφιλελευθερισμού, οι λαοί εξεγείρονται. Κυβερνήσεις ανατρέπονται, είτε μετά από σκληρούς, μακρόχρονους και αιματηρούς αγώνες είτε με εκλογές. Από το Μεξικό ως την Αργεντινή οι μέχρι χτες «αόρατοι» της Ιστορίας διεκδικούν, τώρα και όχι αύριο, έμπρακτα, έναν καινούργιο κόσμο που θα τους περιλαμβάνει και δεν θα τους αποκλείει. Στην Ελλάδα, μια ομάδα ανθρώπων είχαμε ξεκινήσει από τον Μάιο του 2000 μια απόπειρα ενημέρωσης για όσα συνέβαιναν σ’ αυτή την «άλλη Αμερική». Ως ανάγκη να κατανοήσουμε καλύτερα αυτόν τον άλλο κόσμο που διαπιστώναμε ότι ήταν υπαρκτός, έστω και στα σπάργανα, έστω κι αν, πολλές φορές, έθετε ερωτήματα περισσότερα από τις απαντήσεις που μπορούσε να δώσει. Αλλά και ως ανάγκη να μεταφέρουμε όσο γινόταν αυτόν τον πλούτο των «Σημάτων Καπνού» που λαμβάναμε απ’ αυτές τις μακρινές στεριές.
Με κάθε ευκαιρία -και χωρίς ποτέ να τον ρωτήσουμε, όπως του αποκαλύψαμε μετά- τα γραπτά του Γκαλεάνο κοσμούσαν ανελλιπώς τα τεύχη μας. Γιατί μετέφεραν πάντα τη φωνή των «από κάτω», γιατί φώτιζαν πάντα αυτά που οι «από πάνω» ήθελαν να αφήσουν στο σκοτάδι, γιατί αναδείκνυαν τις εστίες αντίστασης και αλληλεγγύης που σπίθιζαν στην «άλλη Αμερική».
Ήταν αδύνατον, λοιπόν, να μην υποκύψουμε στον πειρασμό να τον καλέσουμε στην Αθήνα, όταν μάθαμε ότι τον Νοέμβρη του 2003 θα βρισκόταν στην Ευρώπη. Και, κατά μία περίεργη σύμπτωση, απ’ αυτές στις οποίες αρέσκεται η Ιστορία όταν έχει τα κέφια της, οι μέρες που θα μπορούσε να έρθει ήταν οι μέρες της επετείου του Πολυτεχνείου.
Η προσέλευση ήταν από τις μεγαλύτερες που έχουν υπάρξει ποτέ σε εκδήλωση στο Πολυτεχνείο. Το Μεγάλο Αμφιθέατρο Χημικών (ΜΑΧ) γέμισε ασφυκτικά (800-1.000 άνθρωποι) πολύ πριν αρχίσει η εκδήλωση, ενώ κατά τη διάρκειά της ήταν ιδιαίτερα δύσκολη η είσοδος ή η έξοδος. Πολύς κόσμος καθόταν στα σκαλάκια ενώ αρκετοί την παρακολούθησαν όρθιοι.
Να δοκιμάσουμε κάτι διαφορετικό
Η εισαγωγή του Γκαλεάνο ήταν μια έκπληξη: «Θα μπορούσαμε να δοκιμάσουμε κάτι διαφορετικό, αντί να σας υποχρεώσω να υποστείτε μια μακροσκελή ομιλία για ένα μόνο θέμα, […]να μετατρέψουμε όλο αυτό σε ένα είδος συλλογικής συνέντευξης, όπου να διατυπωθούν ερωτήσεις που να ανταποκρίνονται στις δικές σας ανησυχίες και μέσα στα πλαίσια αυτών που εγώ θα μπορούσα να απαντήσω. Δηλαδή, όχι πάνω στη σεξουαλική ζωή των μελισσών ούτε πάνω στην καταγωγή των σκύλων φοξ-τεριέ. Αλλά πάνω σε μια ποικιλία θεμάτων που έχουν σχέση λίγο πολύ με όλα, με τη Λατινική Αμερική, με τον κόσμο, με την τέχνη, με τη ζωή, με τα ζητήματα του έρωτα και του θανάτου, την οικονομία, την πολιτική. Και για κάποιο λόγο πολλές από αυτές τις λέξεις είναι ελληνικές. Οπότε, υποθέτω ότι αυτή η πρόσκληση σ’ αυτή τη συνάντηση δεν θα τρομάξει κανέναν. Κι αν διστάζετε να κάνετε την πρώτη ερώτηση, μπορούμε να ξεκινήσουμε από τη δεύτερη.»
Συνέχισε αφιερώνοντας «τη βραδιά στις αξιοπρεπείς γυναίκες και στους αξιοπρεπείς άντρες, που πριν 30 χρόνια πρωταγωνίστησαν στην αντίσταση ενάντια στη στρατιωτική δικτατορία στην Ελλάδα και που στις μέρες μας πρωταγωνιστούν πάλι στην αντίσταση ενάντια στην ξένη κατοχή στο Ιράκ.»
Και μετά, βροχή οι ερωτήσεις: για την εσωτερική αποικιοκρατία (π.χ. στο Μεξικό), την αλληλεγγύη, την πολιτική σημασία της σοκολάτας και του καφέ, τις συνθήκες παραγωγής και εργασίας, την ομηρία των χωρών από το εξωτερικό χρέος και τη δικτατορία της αγοράς, την ιστορική μνήμη, την ατιμωρησία των δικτατόρων, τη σχέση διεθνισμού-πατριωτισμού, τις νέες μορφές αντίστασης, την αποτελεσματικότητά τους, το ερώτημα Κούβα: αλληλεγγύη ή κριτική, τις προοπτικές των εξεγέρσεων και των κινημάτων της Λατινικής Αμερικής, τις κυβερνήσεις του Λούλα και του Τσάβες, τη στάση της Αριστεράς απέναντί τους.
Η ελευθερία που δεν έχουμε
Για μιάμιση ώρα το αμφιθέατρο ήταν προσηλωμένο στις απαντήσεις του. Μέχρι και ο Κανέλλος, ο σκύλος που αργότερα έμελλε να γίνει εμβληματική φιγούρα του κινήματος, παρακολουθούσε σιωπηλά, στρογγυλοκαθισμένος μπροστά από το έδρανο των ομιλητών. Ακόμα και σ’ αυτόν αναφέρθηκε ο Γκαλεάνο, κάποια στιγμή που μιλούσε για το εξωτερικό χρέος: «Αυτή η θηλειά που έχουμε δεμένη στο λαιμό, το εξωτερικό χρέος, μας σέρνει από το λαιμό σαν σκυλί… αλλά βλέπω εδώ να κάνει βόλτες ένα σκυλί λυτό, θέλω να το χειροκροτήσω γιατί νομίζω ότι αυτό περνά καλύτερα από εμάς, γιατί έχει την ελευθερία που εμείς δεν έχουμε…»
Λίγος ο χώρος της φιλόξενης «Εποχής», πολλά μπορούν να ειπωθούν για έναν πολύ ωραίο, πολύ σπουδαίο άνθρωπο και συγγραφέα που, πάνω απ’ όλα, μας έμαθε να διαβάζουμε τον κόσμο διαφορετικά –και, όταν χρειάζεται, ακόμα και ανάποδα. Ο Εδουάρδο Γκαλεάνο μέσα από τα έργα του νίκησε τη λήθη και εξασφάλισε τη ζωή στη μνήμη όλων αυτών που, όπως και ο ίδιος, διερωτώνται «αν ο κόσμος είναι έτσι όπως είναι σήμερα, τα πάνω κάτω, μήπως θα έπρεπε να τον γυρίσουμε ανάποδα ώστε να μπορέσει να σταθεί στα πόδια του»;
Eκτενή αποσπάσματα και φωτογραφικό υλικό από την εκδήλωση υπάρχουν στα: athens.indymedia.org/post/159739, epohi.gr/old/galeano_movements_28112003.htm, valiacaldadog.blogspot.gr/2015/04/blog-post_13.html
Ολόκληρη η πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση με τον Εδουάρδο Γκαλεάνο έχει δημοσιευθεί στα «Σήματα Καπνού», τ. 19, Μάρτιος 2004, σσ. 20-26 και αυτές τις μέρες αναδημοσιεύεται στο rednotebook.gr
•
