Με τη διαμάχη μεταξύ του βολιβιανού προέδρου Λουίς Άρσε και του Έβο Μοράλες να έχει δημιουργήσει μια τεράστια κρίση μέσα στο MAS (Κίνημα προς τον Σοσιαλισμό), μιλάμε με τον καθηγητή Κοινωνιολογίας στο πανεπιστήμιο Σαν Αντρές της Λα Παζ Εντουάρντο Παζ Ράντα για τα επίδικα αυτής της κρίσης, την πολιτική συγκυρία στη Βολιβία, και τις επερχόμενες εκλογές.
Από πού ξεκινάει η κρίση στο MAS και ποια είναι τα χαρακτηριστικά της;
Είναι το αποτέλεσμα μιας αργής και συνεχούς εσωτερικής πάλης από το 2022 μεταξύ της κοινωνικής ηγεσίας των λαϊκών κινημάτων και της πολιτικής ηγεσίας της κυβέρνησης. Η κρίση εκδηλώνεται και μέσα στα κοινωνικά κινήματα, τα οποία αποτελούν μέρος της δομής του MAS, και βαθαίνει με την έντονη εκστρατεία των ΜΜΕ, που ξεκίνησε περισσότερο από μια δεκαετία πριν με στόχο το τέλος του MAS. Στόχος είναι ο έλεγχος της εξουσίας και των κρατικών και κυβερνητικών οργάνων της. Σήμερα, ωστόσο, βιώνουμε μια γενικότερη πολιτική κρίση που επηρεάζει το κυβερνών κόμμα καθώς και την αντιπολίτευση, ιδίως όσον αφορά την απουσία συζήτησης για προγραμματικές πολιτικές προτάσεις, στρατηγικούς προσανατολισμούς, ενός οράματος για τη χώρα και μηχανισμούς αντιμετώπισης μιας περίπλοκης κατάστασης σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Από αυτή την άποψη, ο παρεμβατισμός του ιμπεριαλισμού στη Λατινική Αμερική και τη Βολιβία γίνεται ισχυρότερος και πιο επικίνδυνος. Η διάλυση του θεσμικού πλαισίου στη Βολιβία συμβαίνει μέσω δικαστικού πραξικοπήματος, κατόπιν της απόφασης των δικαστών του Πολυεθνικού Συνταγματικού Δικαστηρίου να διευρυνθούν, αλλά και επειδή παρεμβαίνουν και εμποδίζουν την αυτόνομη λειτουργία της νομοθετικής και εκλογικής εξουσίας. Οι γενικές εκλογές θα γίνουν τον Αύγουστο μέσα σε οικονομική και πολιτική αβεβαιότητα, και υπάρχει ένα αυξανόμενο χάσμα μεταξύ των υφιστάμενων τάσεων μέσα στο MAS. Το χάσμα αυτό έγινε μεγαλύτερο όταν τα μέλη του Πολυεθνικού Συνταγματικού Δικαστηρίου δεν αναγνώρισαν την ηγεσία του Έβο Μοράλες (σημ: του απαγορεύτηκε να είναι εκ νέου υποψήφιος πρόεδρος) και δέχτηκαν τον Γκρόβερ Γκαρθία ως επικεφαλής του MAS, και στη συνέχεια το Εκλογικό Δικαστήριο επικύρωσε αυτήν την απόφαση ανεξάρτητα από προηγούμενα ψηφίσματα και εκλογικούς και κομματικούς νόμους.
Ποιες μπορεί να είναι συνέπειες μιας πιθανής διάλυσης του MAS;
Η κατάρρευση των κοινωνικών και πολιτικών δομών που στηρίζουν το MAS θα σημάνει την αποδυνάμωση του πιο σημαντικού εθνικού-λαϊκού επαναστατικού σχεδίου στην ιστορία της Βολιβίας, τη σταδιακή απουσία ενός αρθρωμένου άξονα κοινωνικών, εδαφικών, πολιτιστικών δυνάμεων και μιας πρότασης για μακροπρόθεσμους μετασχηματισμούς που στοχεύουν στην πλήρη κυριαρχία και ανεξαρτησία, την αποαποικιοποίηση και την εθνική απελευθέρωση. Ο συσχετισμός δυνάμεων, που μέχρι τώρα είναι υπέρ του λαϊκού στρατοπέδου, θα άλλαζε, και το πολιτικό σύστημα θα προσανατολιζόταν προς την ενίσχυση ενός ολιγαρχικού-ιμπεριαλιστικού σχεδίου υποταγής της χώρας στα γεωπολιτικά και οικονομικά συμφέροντα του αμερικανικού ιμπεριαλισμού και των ντόπιων ολιγαρχιών, που έχουν ξεκινήσει μια έντονη δράση με σαμποτάζ, πολιτικές κερδοσκοπίας και αποσταθεροποίηση μέσω τραπεζικών εργαλείων, και με παρεμβάσεις στην οικονομία, στο εμπόριο και στα ΜΜΕ, που αποτυπώνονται στην έλλειψη δολαρίων, στον πληθωρισμό, στην υποτίμηση και στην έλλειψη καυσίμων. Επιπλέον, η διάλυση θα σημάνει οπισθοδρόμηση των οικονομικών κατακτήσεων που βασίζονται στην αναδιανομή του πλούτου, παράλυση των μεταρρυθμίσεων που ευνοούν την κοινωνική πλειοψηφία, αναστολή των πολιτιστικών, κοινωνικών και αυτόνομων δικαιωμάτων και εγγυήσεων των αυτόχθονων πληθυσμών και των γυναικών και, φυσικά, την εφαρμογή πολιτικών παράδοσης των φυσικών πόρων, την απώλεια της κεντρικής θέσης του κράτους στον οικονομικό και χρηματοπιστωτικό ρόλο του, και τον εκτοπισμό του λαού από την άσκηση της εξουσίας.
Πώς προετοιμάζονται οι δύο πλευρές ενόψει των εκλογών;
Λόγω των χαρακτηριστικών των ιστορικών και πολιτικών διαδικασιών της χώρας και της τρέχουσας κατάστασης εξακολουθεί να είναι αβέβαιο εάν οι αντιμαχόμενες πλευρές εντός του MAS θα μπορέσουν να βρουν χώρους συμφωνίας και ενότητας, ειδικά στην προοπτική συμμετοχής στις εκλογές, που αν γινόταν θα άνοιγε μεγάλες δυνατότητες για την επίτευξη της πλειοψηφικής στήριξης από το λαό. Ωστόσο, αυτό που είναι ξεκάθαρο μέχρι στιγμής είναι ότι οι δύο τάσεις του MAS, με διαφορετικά πολιτικά ακρωνύμια, θα κατέλθουν με δικούς τους υποψηφίους για την προεδρία και την αντιπροεδρία και για τις νομοθετικές θέσεις στη Βουλή των Αντιπροσώπων και των Γερουσιαστών. Αυτό θα ήταν πλεονέκτημα για τους δεξιούς υποψηφίους, που θα έχουν τη δυνατότητα να πάρουν ένα σημαντικό ποσοστό. Σε κάθε περίπτωση, το βολιβιανό εκλογικό σύστημα ορίζει ότι εάν κανένας υποψήφιος δεν συγκεντρώσει την απόλυτη πλειοψηφία στη ψηφοφορία, θα διεξαχθεί δεύτερος γύρος μεταξύ των δύο υποψηφίων με τις περισσότερες ψήφους, γεγονός που θα ανοίξει μια κατάσταση έντονης πολιτικής-εκλογικής πόλωσης.
Μέσα στις συνθήκες που έχουν δημιουργηθεί, πώς θα μπορούσε να αποτραπεί η εκλογική νίκη της δεξιάς και η αποκατάσταση του «παλαιού καθεστώτος»;
Το ιστορικό μίσος της εξορυκτικής ολιγαρχίας και των γαιοκτημόνων, των πολιτικών και ιδεολογικών εκπροσώπων της και των διανοούμενών της απέναντι σε ό,τι είναι ινδιάνικο και λαϊκό, έχει ήδη ξεκινήσει τη διάλυση του πολυεθνικού κράτους. Οι ομιλίες και οι προτάσεις τους προσανατολίζονται σε αυτόν τον ακραίο στόχο τους, όπως έχουν ανακοινώσει οι κομματικοί ηγέτες τους και οι επιχειρηματίες που τους υποστηρίζουν, με προτάσεις για ιδιωτικοποιήσεις, ανοίγματα ελεύθερου εμπορίου, επιστροφή των πολυεθνικών εταιρειών και νεοφιλελεύθερες συνθήκες των δεκαετιών του '80 και του '90. Ωστόσο, είναι ένα πολύ δύσκολο έργο, λόγω του βάθους των κοινωνικών και πολιτιστικών μετασχηματισμών που έχουν συμβεί τις τελευταίες δύο δεκαετίες, ειδικά εκείνων που σχετίζονται με τον πραγματικό κόσμο, με τη θέση που απέκτησαν οι αυτόχθονες πληθυσμοί, οι cholos και οι cholas, οι γυναίκες και οι νέοι στη διοίκηση των κοινοτικών και δημοτικών αρχών, στον έλεγχο και την κυριαρχία της επικράτειας, και στην ανάκτηση της αξιοπρέπειας που τους είχε αφαιρέσει, και υποτάξει, η αποικιοκρατία και η φεουδαρχική κυριαρχία. Οι μορφές που παίρνουν αυτές οι προσπάθειες περιλαμβάνουν τον επαναπροσδιορισμό και τη διαστρέβλωση των εθνικών και λαϊκών θεμελίων του πολυεθνικου κράτους μέσω εκστρατειών απαξίωσης, καθώς και με νομικές και θεσμικές ενέργειες για την καταστροφή των κρατικών θεμελίων. Σε κάθε περίπτωση, τα βαθιά ίχνη που χάραξε ο λαός μπορεί να σβηστούν στην επιφάνεια, αλλά θα παραμείνουν ως πολύ σημαντικές κατακτήσεις.
Πόσο εύκολο είναι μέσα από την αστάθεια του πολιτικού συστήματος να αναδειχθεί στη Βολιβία ένας υποψήφιος με τα πολιτικά χαρακτηριστικά του Τραμπ, ή, ακόμη χειρότερα, να ενισχυθεί η άποψη που έχουν ορισμένοι κύκλοι για την ανάγκη παρέμβασης από παράγοντες που δεν είναι ούτε δημοκρατικοί ούτε θεσμικοί, φέρνοντας μνήμες από στρατιωτικά πραξικοπήματα;
Δεν αποκλείεται το ενδεχόμενο υποστήριξης από ορισμένα τμήματα της κοινωνίας, και σε κάποιες περιοχές της χώρας, θέσεων όπως αυτές που ανέπτυξε ο Τραμπ. Αλλά πέρα από αυτές τις συμπεριφορές, είναι η δέσμευση αρκετών δεξιών και ακροδεξιών βολιβιανών συντηρητικών υποψηφίων να ευθυγραμμιστούν με τις παρεμβατικές θέσεις του Τραμπ στη Βολιβία και τη Λατινική Αμερική. Έτσι, αρκετοί πολιτικοί προβάρουν τις εμπρηστικές πόζες και ομιλίες του Τραμπ, του Μιλέι ή του Μπολσονάρο, αλλά όλοι τους είναι παράλογοι και κωμικοί. Τέτοιες είναι οι περιπτώσεις του Χόρχε Κιρόγκα, του Μπράνκο Μαρίνκοβιτς, του Σάμουελ Ντόρια, και του Μάνφρεντ Ρέγιες Βίγια. Το επίπεδο στο οποίο φτάνει η οικονομική κρίση παράλληλα με την πολιτική κρίση του MAS θα μπορούσε να επιτρέψει την παρουσία μιας ελευθεριακής νεοφιλελεύθερης πρότασης υπό τη φιγούρα του Μάνφρεντ Ρέγιες Βίγια, ειδικά λόγω της ευθυγράμμισής του με τις θέσεις που υποστηρίζουν οι Ρεπουμπλικάνοι των ΗΠΑ, η ευρωπαϊκή ακροδεξιά, και ο ισραηλινός σιωνισμός. Αυτό που είναι ξεκάθαρο είναι ότι, πέρα από τη νέα κυβέρνηση Τραμπ στις ΗΠΑ, ένας υποψήφιος που γίνεται το όργανο των μεγάλων πολυεθνικών εταιρειών λιθίου, υδρογονανθράκων, ορυκτών και γης, και υπακούει στις επιταγές της κυβέρνησης στην Ουάσιγκτον και του ΔΝΤ και στη δύναμη της τοπικής ολιγαρχίας, θα προσανατολίσει τις αποφάσεις του στις γραμμές που επιβάλλει ο Τραμπ. Όσον αφορά τις πιθανότητες ενός στρατιωτικού πραξικοπήματος είναι πάντα παρούσες, όμως η βιωσιμότητά του είναι πολύ αβέβαιη και δύσκολη λαμβάνοντας υπόψη τη δύναμη και τη δυνατότητα αντίδρασης του λαϊκού κινήματος, που έχει ενσωματώσει στη στρατηγική του την υπεράσπιση των κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών δικαιωμάτων μέσω της δημοκρατίας στην τριπλή της διατύπωση: αντιπροσωπευτική, συμμετοχική και κοινοτική. Ομοίως, η ουσιαστική και απελευθερωτική δημοκρατία εμβάθυνε με τη Συντακτική Συνέλευση, στην οποία συμμετείχαν εκπρόσωποι όλων των περιοχών, κοινωνικών τομέων, πολιτισμών και πολιτικών ομάδων, και άλλαξε ριζικά τα θεσμικά και νομικά θεμέλια της χώρας. Οι αυτόχθονες πληθυσμοί, οι γυναίκες και τα λαϊκά και εργατικά στρώματα, ως συλλογικοί φορείς έγιναν τα υποκείμενα της αλλαγής.
