Οι φωτογραφίες που είδαν πρόσφατα το φως της δημοσιότητας και αφορούσαν την εκτέλεση στην Καισαριανή των 200 κομμουνιστών το 1944 ανέδειξαν, εκτός των άλλων, το μέγεθος του σθένους και του θάρρους αυτών των ανθρώπων οι οποίοι μπροστά στην κάνη του όπλου δεν λύγισαν, δεν δείλιασαν, δεν υποχώρησαν ούτε στιγμή έχοντας εμπιστοσύνη στις ιδέες τους. Έτσι συνέβαινε με αρκετούς και αρκετές, κομμουνιστές και κομμουνίστριες που είχαν γαλουχηθεί να μην σπάνε, να μην υποχωρούν, καθώς βρίσκονταν πολλά χρόνια σε συνθήκες δίωξης, ανελέητου κυνηγητού, αλλεπάλληλων φυλακίσεων και εξοριών. Πολλοί, βέβαια, δεν άντεξαν τα βασανιστήρια, τις διώξεις, τις απειλές, και λιποψύχησαν, έκαναν «δηλώσεις μετάνοιας» ή έλαβαν γραμμή από το κόμμα να κάνουν. Το ίδιο συνέβη και λίγα χρόνια αργότερα μετά το τέλος του Εμφυλίου, και με ορισμένους που στοχοποιήθηκαν από το αστικό καθεστώς.
Βρισκόμαστε έτσι έναν μόλις χρόνο μετά τη στρατιωτική ήττα του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας και την τακτική υποχώρηση του μεγαλύτερου μέρους των δυνάμεών του προς τις χώρες του ανατολικού μπλοκ, στα 1950, και η ασφάλεια της Αθήνας πέφτει μάλλον τυχαία πάνω στο πρόσωπο του Νίκου Μπελογιάννη. Ο Ν. Μπελογιάννης λίγο καιρό πριν είχε έρθει με ψεύτικο διαβατήριο (του Αργεντίνου υπηκόου Ενρίκε Μπανιόθ) ύστερα από την 7η Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ, για να ανασυγκροτήσει τον παράνομο μηχανισμό του κόμματος που δρούσε στην Αθήνα. Σκοπός, μεταξύ άλλων, του εκλεκτού στελέχους του ΚΚΕ ήταν να διαδώσει τις ιδέες του κόμματος σε συνθήκες παρανομίας, να προχωρήσει σε έκδοση εφημερίδας, και να αναζητήσει τρόπους ώστε στις επικείμενες εκλογές να υπάρξει παρουσία ενός νόμιμου αριστερού κόμματος. Η ελληνική αστυνομία μετά τη σύλληψη του ίδιου προχωρά σε αθρόες συλλήψεις, με στόχο να εξοντώσει πλήρως τον παράνομο μηχανισμό. Έντεκα μήνες μετά τη σύλληψή του, ο Ν. Μπελογιάννης προσάγεται στο Έκτακτο Στρατοδικείο Αθηνών μαζί με 91 ακόμα κατηγορούμενους. Η δίκη ξεκινά στις 19 Οκτωβρίου 1951, με την κατηγορία της ανατροπής του πολιτεύματος με βάση τον Α/Ν 509/1947. Η πρεμούρα των διωκτικών Αρχών ήταν τέτοια που οι στρατοδίκες επιχείρησαν να ρίξουν τον «πέλεκυ» επί δικαίων και αδίκων. Όπως προκύπτει και από τα Πρακτικά της Α΄ δίκης, οι κατηγορίες στρέφονταν σε πολλούς με εντελώς σαθρά αποδεικτικά στοιχεία. Έτσι, ανάμεσα στους κατηγορούμενους, εντοπίζουμε πρόσωπα που ήταν παντελώς άσχετα με την υπόθεση, μεταξύ άλλων και του γηραιού στελέχους και διανοούμενου της Αριστεράς Γιάννη Κορδάτου, ο οποίος είχε διαγραφεί από τις τάξεις του ΚΚΕ πάρα πολλά χρόνια πριν. Το αποτέλεσμα της δίκης ήταν να απαλλαγούν για διάφορους λόγους 70 συνολικά κατηγορούμενοι και μόλις 22 να καταδικαστούν. Οι κατηγορούμενοι μάλιστα που αποκήρυξαν το ΚΚΕ ή όσοι δήλωσαν ότι η προανακριτική κατάθεση στην Ασφάλεια δόθηκε χωρίς βία επέστρεψαν στα σπίτια τους. Από την άλλη, όσοι υποστήριξαν ότι παραμένουν κομμουνιστές ή μαρξιστές εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων κρίθηκαν ένοχοι χωρίς αναστολή ποινής. Στην πορεία όλες οι ποινές της Α΄ δίκης μετατράπηκαν σε ισόβια κάθειρξη εξαιτίας των μέτρων επιείκειας που είχε προλάβει να ψηφίσει η κυβέρνηση του Νικόλαου Πλαστήρα.
Προειλημμένη απόφαση
Πριν ακόμα όμως ολοκληρωθεί η δίκη και στεγνώσει το μελάνι της απόφασης, ο πρόεδρος του Έκτακτου Στρατοδικείου, Ανδρέας Σταυρόπουλος, προαναγγέλλει ότι θα ακολουθήσει νέα δίκη, αυτή τη φορά με την πολύ πιο βαριά κατηγορία της προδοσίας.
Όλα επομένως ήταν προαποφασισμένα: η νέα κατηγορία δεν θα μπορούσε να επηρεαστεί από τα τυχόν μέτρα επιείκειας της κυβέρνησης, ούτε προβλεπόταν να αποδοθεί χάρη, οπότε αυτή τη φορά όσοι θα καταδικάζονταν θα οδηγούνταν οριστικά σε εκτέλεση. Η νέα δίκη που ξεκίνησε στις 15 Φεβρουαρίου 1952 και ολοκληρώθηκε πολύ γρήγορα, την 1η Μαρτίου 1952, είχε πολύ πιο ασφυκτικό και αυστηρό πλαίσιο. Ο αριθμός των κατηγορουμένων, συγκριτικά με την προηγούμενη δίκη, ήταν πολύ μικρότερος, μόλις 29, και η κατηγορία με την οποία οδηγήθηκαν στο δικαστήριο ήταν η προδοσία, σύμφωνα με τον μεταξικό Α.Ν. 375/1937.
Και σε αυτήν τη δίκη, όπως συνέβη και στην πρώτη, αρκετοί ήταν αυτοί που υπερασπίστηκαν την πολιτική ταυτότητα και τη δράση τους, ανάμεσά τους όμως ξεχώρισε η απολογία του Νίκου Μπελογιάννη, ο οποίος από κατηγορούμενος ουσιαστικά μετατράπηκε σε κατήγορο. Με απαράμιλλο θάρρος ο ίδιος αντιμετώπισε τους διώκτες του, ενώ το ίδιο συνέβη και με αρκετούς ακόμα από τους συγκατηγορούμενούς του, όπως με τη σύντροφό του Έλλη Παππά κ.ά.
Οι δίκες αυτές, όπως και η εκτέλεσή των τεσσάρων στο Γουδί, του Ηλία Αργυριάδη, του Νίκου Καλούμενου, του Δημήτρη Μπάτση και του Νίκου Μπελογιάννη, ένα μόλις μήνα μετά την καταδίκη τους, όπως και η ώρα εκτέλεσής τους, 4.12 μετά τα μεσάνυχτα, μαρτυρούν τη διάθεση της πολιτείας να ξεμπερδεύει όσο το δυνατόν πιο γρήγορα με την υπόθεση. Η εκτέλεση των τεσσάρων κομμουνιστών ήταν ένα μήνυμα προς όσους επιδίωκαν να συνεχίσουν τον αγώνα μέσα από τις τάξεις του ΚΚΕ. Την ίδια στιγμή, όμως, ο θάνατος μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα και η αγέρωχη στάση τους, εμπνεόμενη από το παράδειγμα των εκτελεσθέντων της Καισαριανής, έδινε ένα μήνυμα και προς την άλλη πλευρά, ότι η συνέχιση του αγώνα και η θαρραλέα στάση ακόμα και μπροστά στο θάνατο, αργά ή γρήγορα, θα φέρει το πολυπόθητο αποτέλεσμα.
Φωτο: Δημητρόπουλος Σωτήρης/Eurokinissi
Σημειώσεις
- Φράση από την απολογία του Νίκου Μπελογιάννη κατά τη διάρκεια της δεύτερης δίκης.
