Ο ηγέτης της Κουβανικής Επανάστασης έζησεμια πολυκύμαντη ζωή, αντιμετώπισε πολλές δύσκολες καταστάσεις πριν και μετά την επικράτηση της επανάστασης. Κάποιες από αυτές ήταν σταθμοί και ξεπέρασαν τα σύνορα της Κούβας. Αρχικά, μετά από τη θριαμβευτική είσοδο του Φιντέλ Κάστρο και των ανταρτών του στην Αβάνα στις 9 Ιανουαρίου 1959, οι ΗΠΑ κράτησαν στάση αναμονής. Άλλαξαν ριζικά μόλις η κυβέρνηση άρχισε να κρατικοποιεί τις αμερικανικές βιομηχανίες στο νησί. Ξεκίνησαν μια σειρά από τρομοκρατικές επιθέσεις και δολιοφθορές. Η μεγαλύτερη και πιο απροκάλυπτη απόπειρα ανατροπής ήταν η αποβίβαση αντεπαναστατικών δυνάμεων στον Κόλπο των Χοίρων, τον Απρίλιο του 1961, και ήταν η απάντηση στη διακήρυξη του Κάστρο ότι η επανάσταση έκανε στροφή, προσλαμβάνοντας σοσιαλιστικό χαρακτήρα. Η επιχείρηση εκείνη, που αντιμετώπισε σθεναρή αντίστ��ση και κατέληξε σε φιάσκο, ισοδυναμούσε με κήρυξη πολέμου των ΗΠΑ εναντίον της κουβανικής επανάστασης. Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, οι αμερικανικές κυβερνήσεις χρησιμοποίησαν κάθε θεμιτό και αθέμιτο μέσο εξόντωσης του Κάστρο.
1962. Η κρίση των πυραύλων
Ο σοβιετικός ηγέτης Νικήτα Χρουστσόφ, σε απάντηση της απόφασης των ΗΠΑ να εγκαταστήσουν στην Τουρκία συστοιχίες πυρηνικών όπλων με στόχο τη Σοβιετική Ένωση, αποφάσισε, σε αντιπερισπασμό, να εγκαταστήσει στην Κούβα τις πυρηνικές κεφαλές, επικαλούμενος την επιθετικότητα των ΗΠΑ κατά του νησιού. Ποιος είχε την πρωτοβουλία; Η Μόσχα υποστήριξε ότι ήταν ο Ραούλ Κάστρο αυτός που υπέβαλε σχετικό αίτημα, μετά από εντολή του Φιντέλ, ο οποίος, όμως, είπε αργότερα ότι ήταν μονομερής απόφαση των Σοβιετικών να στείλουν τους πυραύλους, όπως και να τους αποσύρουν στη συνέχεια.
Οι σχέσεις Μόσχας και Αβάνας, πέρα από τις επίσημες εμφανίσεις, ήταν πάντα αντιπαραθετικές. Οι Σοβιετικοί αθετούσαν τις υποσχέσεις τους, και τα τρακτέρ που περίμεναν οι Κουβανοί δεν έφτασαν ποτέ. Ήταν εξάλλου γνωστό από τότε ότι οι Σοβιετικοί δεν έβλεπαν με καλό μάτι τον αυξανόμενο ρόλο του Φιντέλ στο κίνημα των Αδεσμεύτων και την εμπλοκή της Κούβας στο πλευρό των επαναστατικών κινημάτων στη Λατινική Αμερική και αργότερα στην Αφρική. Η σοβιετική ηγεσία επιχείρησε, στο όνομα μιας «καθαρής και σκληρής κομμουνιστικής» γραμμής, να αποσταθεροποιήσει τον Φιντέλ, γράφει ο Ζοζέ Φορτ υπεύθυνος στα διεθνή της εφημερίδας «Ουμανιτέ».
Εξαγωγή της επανάστασης
Η κουβανική ηγεσία κατηγορήθηκε για επεμβάσεις στα εσωτερικά χωρών όπως η Νικαράγουα, το Σαλβαδόρ και η Αγκόλα, που είχε περικυκλωθεί από δυνάμεις νοτιοαφρικανών μισθοφόρων. Αντίθετα, ο Νέλσον Μαντέλα δήλωσε ότι «η εμπλοκή των Κουβανών οδήγησε στην αποσταθεροποίηση του καθεστώτος απαρτχάϊντ στη Νότια Αφρική».
Ελευθερίες και αυταρχισμός
Την ίδια περίοδο η Κούβα κατηγορήθηκε ότι είχε επιβάλει «αιμοσταγές καθεστώς», καταργώντας τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η ίδια η κουβανική ηγεσία έχει παραδεχθεί ότι έγιναν λάθη, υπήρξαν υπερβολές και επικράτησαν απαράδεκτες καταστάσεις, που επιδείνωσαν τις σχέσεις της με την Καθολική Εκκλησία, που αποκαταστάθηκαν μόνο μετά την επίσκεψη στην Αβάνα του πάπα Ιωάννη Παύλο Β΄ το 1998. Σύμφωνα, ωστόσο, με τη Διεθνή Αμνησία, στην Κούβα δεν έγιναν βασανιστήρια και ποτέ δεν χρησιμοποιήθηκαν βάρβαρες πρακτικές όπως σε άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής, την Αργεντινή και τη Χιλή.
«Η κατάσταση ανάγκης»
Το διάστημα 1989-1991 η κουβανική επανάσταση βρέθηκε στην πιο δύσκολη θέση. Η Σοβιετική Ένωση, με την οποία η Κούβα είχε σχεδόν αποκλειστικά οικονομικές σχέσεις, αποτραβήχτηκε από το νησί, με άμεση συνέπεια την κατάρρευση της οικονομία της. Το 1992 ο Κάστρο κήρυξε «περίοδο έκτακτης ανάγκης σε καιρό ειρήνης». Οι ΗΠΑ σκλήρυναν ακόμα περισσότερο τον αποκλεισμό του νησιού. Ο Κάστρο είχε ενημερώσει τους συμπολίτες του από τον Ιούλιο του 1989 για τις επερχόμενες δυσκολίες «Αν αύριο ξυπνήσουμε και πληροφορηθούμε ότι ένας μεγάλος εμφύλιος πόλεμος ξεσπάσει στην ΕΣΣΔ ή ακόμα και ότι η ΕΣΣΔ διαλύθηκε […], η Κούβα και η επανάσταση θα συνεχίσει να αντιστέκεται και να αγωνίζεται».
Το 1994, ο Κάστρο συναντήθηκε με τον Ούγκο Τσάβες με τον οποίο συνεργάστηκε στενά μέχρι τον θάνατο του τελευταίου το 2014. Οι δύο άνδρες κατέστρωσαν το 2005 το στρατηγικό σχέδιο δημιουργίας της Μπολιβαριανής Συμμαχίας ALBA, και την κοινότητα των κρατών της Λατινικής Αμερικής CELAC. Παράλληλα, επιχείρησε να σπάσει την απομόνωση, ερχόμενος σε επαφή με τον υπόλοιπο κόσμο. Στα πλαίσια αυτά, υποδέχτηκε στην Αβάνα το 1998 τον πάπα Ιωάννη Παύλο, ο οποίος τέλεσε θεία λειτουργία στην πλατεία της πρωτεύουσας.
Η μάχη των ιδεών
Ο Φιντέλ Κάστρο παραιτήθηκε τον Ιούλιο του 2002 από τα καθήκοντά του και το 2008 αποσύρθηκε πλήρως από την ενεργό δράση. Ωστόσο συνέχισε την προσφορά του στη «μάχη των ιδεών», όπως έλεγε, δημοσιεύοντας τακτικά τους «στοχασμούς του», ιδιαίτερα για ζητήματα ειρήνης, οικολογίας, δικαιωμάτων των καταπιεσμένων και πεινασμένων σε κάθε γωνιά της Γης. Χαιρέτησε την εκλογή Ομπάμα στην προεδρία των ΗΠΑ, τον υπερασπίστηκε όταν άλλοι τον επέκριναν για την απονομή σε αυτόν του Νόμπελ Ειρήνης. Ο Κάστρο έγραψε τότε: «Καλώς το πήρε, τώρα πρέπει να αποδείξει ότι το αξίζει…»
Ο Φιντέλ Κάστρο έφυγε αφήνοντας πίσω του ένα πλούσιο έργο. Διαδραμάτισε τόσο σημαντικό ρόλο στη χώρα του και ολόκληρη τη Λατινική Αμερική, που η προσφορά του δύσκολα θα ξεχαστεί. Συνεπώς, γράφει ο Ζοζέ Φορτ, αυτό που διαφαίνεται είναι ότι δεν θα υπάρξει ρήξη, αλλά εξέλιξη, και αυτή είναι υποχρεωτική.
Μπ. Κοβάνης
