Την τελική έκθεση για τον «ρόλο της Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΟΤΑ) στην εφαρμογή Κοινωνικών Πολιτικών για την αντιμετώπιση της Φτώχειας και της Έλλειψης Στέγης» δημοσιοποίησε το έργο Ελληνικό Παρατηρητήριο για τη Φτώχεια και την Έλλειψη Στέγης (ΕΠΑΦΕΣ)[1]. Τα δεδομένα της έρευνας αφορούν το 2024 και έχουν συλλεχθεί από 145 δήμους και 7 περιφέρειες της χώρας.
Όπως διατυπώνεται στην έρευνα «παραδοσιακά το ελληνικό σύστημα αυτοδιοίκησης χαρακτηρίζεται από έναν συγκεντρωτισμό: δηλαδή, το κράτος, ως κεντρική διοίκηση, είναι το σημείο αναφοράς για τον σχεδιασμό πολιτικών, οι οποίες προσδιορίζουν και το εύρος δράσης των αυτοδιοικητικών θεσμών –των δήμων και των περιφερειών. Αυτό σημαίνει ότι οι ΟΤΑ δεν μπορούν να αναπτύξουν μεμονωμένες παρεμβάσεις, αφού το πλαίσιο λειτουργίας τους έχει πολύ συγκεκριμένες προδιαγραφές, αλλά και περιορισμένους πόρους». Με άλλα λόγια, η διαμόρφωση της κοινωνικής πολιτικής εξαρτάται κυρίως από το εκάστοτε κυβερνητικό πρόγραμμα και σχεδιασμό, ενώ και τα όποια περιθώρια δράσης έχουν οι ΟΤΑ για την κοινωνική προστασία συναντούν το εμπόδιο της έλλειψης πόρων και προσωπικού. Έτσι, οι σχετικές υπηρεσίες της τοπικής αυτοδιοίκησης «χαρακτηρίζονται περισσότερο ως σημεία ενημέρωσης και πρόληψης και λιγότερο ως διακριτοί φορείς παρέμβασης. Αυτή η υπερφόρτωση των ΟΤΑ με αρμοδιότητες σχετιζόμενες με την υλοποίηση κεντρικών κοινωνικών πολιτικών τους απομάκρυνε από τη λήψη πρωτοβουλιών για ανταπόκριση σε αναδυόμενες τοπικές ανάγκες».
Επιδοματικές πολιτικές
Τα ευρήματα της έκθεσης δείχνουν πως η πλειοψηφία των δημοτών προσέρχεται στις τοπικές κοινωνικές υπηρεσίες για λόγους πρόσβασης σε κάποιο επίδομα (91%), και ακολουθούν οι λόγοι ανεργίας, επισιτιστικής ασφάλειας και πρόσβασης σε υπηρεσίες υγείας (η κάθε απάντηση έλαβε περίπου 70%). Γεγονός που «επιβεβαιώνει τον επιδοματικό –κατά κύριο λόγο– χαρακτήρα της κοινωνικής πολιτικής στην Ελλάδα».
Σημαντικό στοιχείο που σημειώνεται στην έρευνα είναι πως «στην επιμέρους ανάλυση δεδομένων που έγινε ανά βαθμό αστικοποίησης των δήμων συναντάται ένα χάσμα πόλης – υπαίθρου στο θέμα της προσβασιμότητας σε υπηρεσίες υγείας: ενώ στις κατηγορίες μεσαίοι, μεγάλοι και δήμοι μητροπολιτικών κέντρων τα επιδόματα αποτελούν την κύρια επιλογή (με ποσοστό 87-96%), στους μικρούς νησιωτικούς και μικρούς ορεινούς ηπειρωτικούς μεγαλύτερη συχνότητα απαντήσεων συγκεντρώνει η πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας (88-100%), γεγονός που καταδεικνύει την ανάγκη για ενίσχυση στις υπηρεσίες υγείας των επαρχιακών περιοχών».
Ταυτόχρονα, όμως, τα επιδόματα αυτά δεν σημαίνει πως βοηθάνε τους πολίτες ουσιαστικά, καθώς «περισσότεροι από τους μισούς ερωτώμενους (σ.σ.: εκπρόσωποι δήμων) ανέδειξαν το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα, το Επίδομα Στέγασης και το Επίδομα Ανασφάλιστων Υπερηλίκων ως χρηματικά χαμηλό, ενώ δύο στους πέντε περίπου δήλωσαν ότι υπάρχουν περιοριστικά κριτήρια σε αυτά. Ως προς το επίδομα αναπηρίας, σχεδόν οι μισοί χαρακτήρισαν χρονοβόρες και γραφειοκρατικές τις διαδικασίες για τη λήψη του».
Η έρευνα καταγράφει, επίσης, πως η πλειοψηφία των ερωτώμενων εκπροσώπων του δήμου ανέδειξε ως κύριο πρόβλημα στη λειτουργία των υπηρεσιών τους την έλλειψη πόρων και προσωπικού. Για παράδειγμα, «μερικοί ορεινοί και νησιωτικοί δήμοι δεν έχουν ούτε έναν κοινωνικό λειτουργό στην κοινωνική τους υπηρεσία για διάστημα άνω του ενός έτους».
Το ζήτημα της στέγασης
Όσον αφορά στις στεγαστικές πολιτικές, γι’ αυτές υπάρχουν σημαντικά λιγότερες παρεμβάσεις συγκριτικά με άλλα πεδία κοινωνικής πολιτικής (πχ επισιτισμός) στην τοπική αυτοδιοίκηση. Για την ακρίβεια, μόνο 24% των πρωτοβουλιών σε θεματικές της φτώχειας αφορούν στεγαστικά προγράμματα και μόλις 9% υπνωτήρια αστέγων. Την ίδια ώρα, όμως, «τα αιτήματα των δημοτών για πρόσβαση σε στέγη είναι σημαντικά, αγγίζοντας σχεδόν το 50% των απαντήσεων. Αυτό σημαίνει ότι 1 στους 2 δήμους έχει ευάλωτους δημότες που δεν έχουν πρόσβαση σε κατάλληλη στέγη», με τα πιο έντονα προβλήματα στέγασης να καταγράφονται στους μεγαλύτερους δήμους της χώρας. Τα δε υφιστάμενα στεγαστικά προγράμματα κρίνεται πως πρέπει να επαναξιολογηθούν και να καταρτιστούν βάσει των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών και αναγκών της εκάστοτε περιοχής.
Επιπρόσθετα, 117 δήμοι, απ’ τους 145 όπου υλοποιήθηκε η έρευνα, ανέφεραν πως δεν διαθέτουν κανένα υπνωτήριο αστέγων. Ακόμα, όμως, και στους μητροπολιτικούς δήμους που έχουν υπνωτήρια, καταγράφεται η αδυναμία στέγασης όλων των ανθρώπων που μένουν στον δρόμο, όπως και μεγάλος χρόνος αναμονής για τη φιλοξενία τους σε υπνωτήρια λόγω αυξημένης ζήτησης. «Εδώ θα πρέπει να επισημανθεί το εξής στοιχείο για την περίπτωση της Αττικής: επειδή υπάρχει σημαντική έλλειψη δομών στους περισσότερους γεωγραφικούς τομείς (ενδεικτικά, στον Βόρειο και Νότιο τομέα), οι άστεγοι που προέρχονται από εκείνες τις περιοχές παραπέμπονται στις δομές του κεντρικού τομέα και δη, στο Κέντρο Υποστήριξης και Αλληλεγγύης του δήμου Αθηναίων (ΚΥΑΔΑ) ή στον ξενώνα αστέγων του δήμου Πειραιά».
Ενεργειακή και παιδική φτώχεια
Στην έκθεση εντοπίζεται, επίσης, και το ζήτημα της ενεργειακής φτώχειας (αδυναμία των νοικοκυριών να εξασφαλίσουν βασικές ενεργειακές υπηρεσίες, όπως επαρκή θέρμανση, φωτισμό και χρήση οικιακών συσκευών, σε προσιτό κόστος). Από τα ευρήματα προκύπτει πως «μόλις οι μισοί δήμοι βρέθηκαν να κάνουν παρεμβάσεις έμμεσα –μέσω συνεργασίας ή άμεσα– αναλαμβάνοντας πρωτοβουλία για την ενεργειακή φτώχεια», καθώς, πρώτον, το ζήτημα εντάχθηκε μόλις αυτή τη χρονιά στο Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την Ενέργεια και το Κλίμα, και, δεύτερον, απαιτείται διατομεακή παρέμβαση διαφόρων δημοτικών διευθύνσεων, αλλά και εξειδικευμένο προσωπικό –στοιχεία που φαίνεται ότι προς το παρόν δεν συναντώνται εύκολα στους δήμους.
Τέλος, αναφορικά με το ζήτημα της παιδικής φτώχειας, που στην Ελλάδα αγγίζει το 28,1% (στοιχεία ΕΛΣΤΑΤ, 2024), οι περισσότερες δράσεις των δήμων εστιάζουν σε οικογένειες Ρομά και σε θύματα ενδοοικογενειακής βίας και έπονται οι μονογονεϊκές οικογένειες, οι μεταναστευτικές οικογένειες και οι ανήλικοι με αναπηρία. Οι δράσεις αφορούν κυρίως την πρόσβαση στην προσχολική εκπαίδευση και την προσβασιμότητα στο σύστημα υγείας και ακολουθούν οι δομές φιλοξενίας και τα μέτρα οικονομικής υποστήριξης και υλικών παροχών. Και σ’ αυτή την περίπτωση παρατηρείται το χάσμα υπαίθρου – πόλης, με τους μικρούς δήμους να έχουν λιγότερες σχετικές δράσεις.
Συμπερασματικά, η έκθεση καταλήγει, μεταξύ άλλων πως «παρατηρείται μια πλήρης εξάρτηση των αυτοδιοικητικών θεσμών Α’ βαθμού από τα υπάρχοντα χρηματοδοτικά προγράμματα της κεντρικής διοίκησης (π.χ. Στέγαση και Εργασία), τα οποία θέτουν πολύ συγκεκριμένα κριτήρια, γεγονός που δημιουργεί αποκλεισμούς σε δήμους που δεν τα πληρούν και έτσι μένουν εκτός προγραμμάτων». Παρόλ’ αυτά, «οι δήμοι δεν έχουν και δεν θα πρέπει να έχουν την πολυτέλεια να περιμένουν βασικές δομικές αλλαγές κοινωνικής πολιτικής, ώστε να διεκδικήσουν τη βέλτιστη δυνατή ευημερία των δημοτών τους» και καλούνται να εφαρμόσουν «καλές πρακτικές» που καταγράφθηκαν, πχ μέσω συμπράξεων με όμορους δήμους, ΟΚοιΠ και με τις οικείες περιφέρειες. Τονίζεται δε, πως «είναι αναγκαίο όλα αυτά να μην αποτελούν απλώς διάσπαρτες και σποραδικές ενέργειες, αλλά να βασίζονται σε ένα τεκμηριωμένο Σχέδιο Δράσης Κοινωνικής Πολιτικής του δήμου».
Σημείωση:
1. Την έρευνα πραγματοποίησαν οι υπεύθυνοι υλοποίησης του έργου ΕΠΑΦΕΣ: Μαρία Δημητριάδη (Στεγαστικές Πολιτικές, Αστεγία, Δημοτικές Κοινωνικές Υπηρεσίες) και Κυριάκος Λαμπριανίδης (Δημοτικές Κοινωνικές Υπηρεσίες, Παιδική Φτώχεια, Ενεργειακή Φτώχεια). Το κεφάλαιο 4 συνέταξε η Μαντώ Μπαμπούλα, υπεύθυνη επικοινωνίας του Ελληνικού Δικτύου Καταπολέμησης της Φτώχειας. Η συνολική επιμέλεια της Έκθεσης έγινε από τη Μαριανέλλα Κλώκα, πρόεδρο ΔΣ του Ελληνικού Δικτύου για την Καταπολέμηση της Φτώχειας.
